2023-cü ilin sonlarında NATO alyans üzvlərinin yarım düzünə yaxın yeni platformanın alınmasını təsdiqləməsindən sonra E-3 “Sentry” Hava Xəbərdarlıq və İdarəetmə Sistemi (AWACS) təyyarələrini əvəz etmək üçün E-7A “Wedgetail” Hava Erkən Xəbərdarlıq və İdarəetmə (AEW&C) təyyarəsini qəbul etdi. Beynəlxalq alyans o vaxtdan etibarən 14 ədəd E-3A-dan ibarət parkını daha qabiliyyətli olan cəmi altı E-7 ilə əvəz etmək planını irəli aparır.
NATO-dan ayrı olaraq ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri artıq sifariş edilmiş iki təyyarədən əlavə daha beş E-7A-nın “Boeing”dən alınması planını irəli aparır. Bu plan Səudiyyə Ərəbistanındakı “Prince Sultan” aviabazasında bir E-3 təyyarəsinin yerdə məhv edilməsindən sonra gündəmə gəlib. Məlumata görə, təyyarə İran raketi ilə vurulub.
Harrison Kass “The National Interest” üçün yaxınlarda yazdığı məqalədə qeyd edib ki, E-3 təyyarəsi təyyarələri, raketləri və pilotsuz uçuş aparatlarını aşkarlayır, bu təhdidləri izləyir və təsnif edir: “Daha sonra missiya mütəxəssisləri alınan məlumatlar əsasında qırıcıların qarşısını alma əməliyyatlarını və zərbə missiyalarını idarə edərək real vaxt rejimində nişanalma və koordinasiya təmin edirlər”.
E-3 “Sentry” kimi, E-7 “Wedgetail” də indiyədək istehsal edilmiş ən bahalı təyyarələrdən biridir və hər birinin dəyəri yüz milyonlarla dollar təşkil edir. Hərbi Hava Qüvvələrinin 2024-cü ildə “Boeing”lə ilk iki təyyarə üçün imzaladığı müqavilənin ümumi dəyəri 2,6 milyard dollar olub. Yeddi “Wedgetail”in eyni anda alınması Hərbi Hava Qüvvələrinə hər bir təyyarənin dəyərini başqa cür ola biləcəyindən daha aşağı saxlamağa imkan verə bilər.
Hərbi Hava Qüvvələrinin “Wedgetail” ilə mürəkkəb münasibəti
Ötən ayın sonlarına qədər ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri artan xərclər və çatdırılma gecikmələri səbəbindən E-7 “Wedgetail”ə tam əmin deyildi. Qurum kosmos əsaslı variantlar daxil olmaqla alternativ müşahidə həlləri axtarırdı.
Bununla belə, təyyarə ən yaxşı müşahidə əhatəsi və inkişaf potensialını təqdim edən platforma kimi qiymətləndirilib.
E-7 “Wedgetail”in xüsusiyyətləri
İstismara verildiyi il: 2009 (Avstraliya Kral Hərbi Hava Qüvvələri)
İstehsal sayı: Dünyada təxminən 14 ədəd təhvil verilib, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri və müttəfiqlər üçün 25-dən çox planlaşdırılır
Uzunluğu: 110 fut 4 düym (33,6 metr)
Qanad açılımı: 117 fut 5 düym (35,8 metr)
Çəkisi (maksimum qalxma çəkisi): 171 000 funt (77 565 kiloqram)
Mühərriklər: İki ədəd “CFM International” CFM56-7B27A turbofan mühərriki (hər biri təxminən 27 000 funt itələmə qüvvəsi)
Maksimum sürət: Təxminən 530 mil/saat (460 düyün, 850 km/saat)
Mənzil: 3500 dəniz milindən çox (təxminən 6500 kilometr), havada yanacaq doldurulmadan təxminən 10 saat uçuş müddəti
Maksimum uçuş hündürlüyü: 41 000 fut (12 500 metr)
Avadanlıq: Hücum silahları yoxdur, “Northrop Grumman” şirkətinin Çoxməqsədli MESA radarı, yuxarı hissədə yerləşən “top hat” antenası, 360 dərəcə əhatə, 200 dəniz milindən artıq məsafədə çoxsaylı hədəf izləmə qabiliyyəti, IFF sistemi, ESM kompleksi, məlumat bağlantıları (LINK 16 və daha qabaqcıl sistemlər), təhlükəsiz rabitə və döyüş idarəetmə konsolları
Ekipaj: 2 nəfər uçuş heyəti + 10-12 missiya operatoru (standart)
E-7 həmçinin uzun uçuş müddəti, ekipaj sayı, iş stansiyalarının çoxluğu və hətta ekipaj istirahət zonaları ilə diqqət çəkib. Təyyarə “Boeing 737-700” dar gövdəli yeni nəsil (NG) kommersiya təyyarələri ailəsi əsasında yaradıldığı üçün geniş formalaşmış təchizat zəncirindən istifadə edir. Bu isə texniki xidmət və logistika xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda, eyni zamanda ilk gündən missiyaya hazırlıq səviyyəsini artıra bilər.
“Wedgetail” 1970-ci illərdə hazırlanmış texnologiyalara əsaslanan E-3 ilə müqayisədə ciddi yenilənmə kimi təqdim olunur. E-3 artıq istehsal olunmayan “Boeing 707” kommersiya təyyarəsi əsasında hazırlanıb və bu səbəbdən ehtiyat hissələri və texniki xidmət daha bahalıdır.
“Army Recognition” yazır: “E-7A sürətli modernləşdirmə və birgə, həmçinin koalisiya şəbəkələri ilə qarşılıqlı uyğunluq üçün hazırlanmış tam rəqəmsal, açıq missiya sistemi arxitekturası təqdim edir. Onun missiya sistemi qabaqcıl məlumat birləşdirməsini dəstəkləyir və operatorlara böyük həcmdə sensor məlumatlarını emal etməyə, həmçinin real vaxt rejimində təhlükəsiz şəbəkələr vasitəsilə əməliyyat üçün yararlı kəşfiyyat məlumatlarını paylaşmağa imkan verir”.
Bu imkanlar xüsusilə Bütün Domenlər üzrə Birgə Komanda və İdarəetmə sistemi üçün vacibdir. Onlar havada, quruda, dənizdə, hətta kiber və kosmik sahələrdə olan aktivlər arasında əlaqələndirməni yaxşılaşdıra bilər.
Hərbi Hava Qüvvələri iki əvəzinə yeddi “Wedgetail” ala bilər
Mövcud planlara əsasən, Hərbi Hava Qüvvələri ilkin iki təyyarə əvəzinə yeddi “Wedgetail” istismar edəcək. İlk baxışda bu rəqəm kiçik görünə bilər, lakin NATO da 14 E-3 təyyarəsini cəmi altı E-7A ilə əvəz edir.
Hər bir “Wedgetail” “Northrop Grumman” MESA radarı və JADC2 ilə təchiz olunduğu üçün bu təyyarə sadəcə uçan radar stansiyası deyil, havadakı şəbəkə mərkəzidir.
E-7A həmçinin radioelektron mübarizə şəraitində fəaliyyət göstərə və sağ qala bilər. Hər bir təyyarə geniş ərazini əhatə edir. “Wedgetail” kommersiya təyyarəsi əsasında yaradılıb və “stealth” xüsusiyyətinə malik deyil, hətta nəhəng radar paneli onu səmada daha görünən edir, lakin onun uçuş mənzili cəbhə xəttindən kifayət qədər uzaqda fəaliyyət göstərməyə imkan verir ki, bu da hava hücumundan müdafiə raketi ilə vurulma ehtimalını nisbətən azaldır.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
