Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “The National Interest” nəşri “Xəzər dənizinin İran müharibəsində rolu” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşr qeyd edib ki, İran müharibəsi başladıqdan etibarən beynəlxalq diqqətin böyük hissəsi Fars körfəzinə, xüsusilə də normal şəraitdə dünya neftinin təxminən 25 faizinin və təbii qazının 20 faizinin keçdiyi Hörmüz boğazına yönəlib.
“İran və ABŞ-nin ikitərəfli dəniz blokadası dəniz nəqliyyatını iflic edib və qlobal enerji böhranına səbəb olub.
Lakin müharibənin təhlükə altına qoyduğu su hövzələri yalnız körfəz və onun boğazı ilə məhdudlaşmır. İranın şimal sərhədində dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzər dənizi yerləşir. 143 min kvadrat mil ərazisi ilə o, Avropadakı Qara dəniz qədər böyükdür və sahillərində Rusiya, Azərbaycan və Qazaxıstan kimi regional güclər yerləşir. Uzun illərdir dəniz ticarəti və neft kəmərləri Xəzər üzərindən Avropa ilə Asiya arasında uzanır və bu da onu ticarət üçün əsas mərkəzə çevirir.
Enerji ilə zəngin və üç gərgin regionun, yəni Yaxın Şərq, Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiyanın kəsişməsində yerləşən Xəzər dənizi münaqişənin birbaşa sahillərinə qədər gəlib çatdığı ərazilərdən birinə çevrilib. ABŞ və İsrailin Tehrana bombardmanı hərbi fəaliyyətin Xəzər hava məkanına, cəmi 67 mil məsafəyə qədər yaxınlaşmasına səbəb olub. Hava zərbələri həmçinin İranın Xəzər sahilində yerləşən limanlarını hədəf alıb. Martın 19-da İsrail qüvvələri Xəzər sahilində yerləşən və İranın ənənəvi donanmasının (Artesh) əsas bazalarından biri olan Bəndər Ənzəli şəhərinə zərbələr endirərək İranın Xəzər donanmasının əhəmiyyətli hissəsini məhv edib. Aprelin 1-də isə növbəti hava zərbələri Bəndər Ənzəlinin liman infrastrukturunu hədəf alıb”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif vurğulayıb ki, Bəndər Ənzəli Xəzər dənizində ən böyük limandır və İran ilə Mərkəzi Asiya arasında ticarətin əsas keçid nöqtəsidir.
“Normal şəraitdə İran ticarətinin 90 faizi Fars körfəzi vasitəsilə həyata keçirilirdi. Lakin müharibə onun dəniz nəqliyyatının 95 faizini bağlayıb. İran mallarının bazarlara çatdırılması üçün onun ərəb olmayan və körfəzdən kənar nəqliyyat əlaqələri, məsələn, Xəzər üzərindən indi qlobal ticarət üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bəndər Ənzəliyə edilən hücumlar İranın alternativ marşrutlarına zərbə vurur.
Ən çox təsirlənən ticarət əlaqəsi İran ilə Rusiya arasındadır. Onların Xəzər üzərindən əlaqələri müharibədən əvvəl mövcud olsa da, sonradan daha da genişlənib. 2024-cü ildə 4,8 milyard dollar olan ikitərəfli ticarət nisbətən kiçik olsa da, son bir ildə 16 faiz artıb və bu artım Qərb sanksiyalarına görə İranın ehtiyac duyduğu Rusiya maşın və sənaye məhsulları ilə bağlıdır. 2026-cı ildə Rusiya-İran yük dövriyyəsinin 10 milyon tonu keçəcəyi gözlənilir.
Rusiya davam edən müharibə zamanı İrana dəstək verəcəyini bəyan edib. Bu dəstək əsasən Tehranın İsrailə, ərəb ölkələrinə və ABŞ hərbi obyektlərinə qarşı effektiv şəkildə “raket” kimi istifadə etdiyi “Shahed” tipli kamikadze pilotsuz uçuş aparatlarının göndərilməsini əhatə edib. Bu pilotsuz uçuş aparatları müharibədə İranın ən təsirli vasitəsi olub”, - deyə məqalədə vurğulanıb.
Nəşr bildirib ki, Rusiya pilotsuz uçuş aparatlarını şimaldakı Yelabuqa şəhərində istehsal edir və onları Volqa çayı üzərində yerləşən Həştərxan limanından gəmilərlə İrana göndərir, burada isə gəmilər Bəndər Ənzəli limanına yan alır.
“Qeydiyyatsız gəmilərdən və saxta yük sənədlərindən ibarət olan “kölgə donanması” bu silahların Xəzər üzərindən daşınmasına və İran qüvvələrinə çatdırılmasına kömək edir, eyni zamanda digər silah və sursatların da daşınmasını təmin edir.
Bəndər Ənzəliyə edilən hücumlar Rusiyaya İrana dəstəyi dayandırmaq barədə mesaj göndərib. Lakin Moskvanın bu mesajı qəbul edib-etmədiyi aydın deyil. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov zərbələri pisləyərək bildirib: “Xəzər dənizi sülh və əməkdaşlıq zonası olaraq qalmalıdır”. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov isə Xəzər dənizində gələcək hərbi fəaliyyət ehtimalını şərh edərkən qeyd edib: “Rusiya bunu son dərəcə mənfi qarşılayacaq”.
Azərbaycanın Xəzər dənizində rolu
Xəzərdə digər əsas güc Azərbaycanıdır və onun İranla 400 mil uzunluğunda quru sərhədi var. Hər iki ölkə şiə əhalinin çoxluq təşkil etdiyi dövlətlərdir və təxminən 20 milyon etnik azərbaycanlı İranın şimal-qərbində yaşayır. Bundan əlavə, Azərbaycan üçün İran onun əsas ərazisindən rəqibi Ermənistan tərəfindən ayrılmış Naxçıvan anklavına aparan yeganə quru marşrutdur.
Bu anklav martın 5-də davam edən müharibə zamanı gərginlik nöqtəsinə çevrilib, İran pilotsuz uçuş aparatları Naxçıvanda hava limanı və məktəbi hədəf alıb. Azərbaycan buna cavab olaraq İrandakı diplomatlarını geri çağırıb və cavab tədbirləri hazırlamağa başlayıb. Prezident İlham Əliyev həmçinin İrandakı etnik azərbaycanlılara ünvanlanan açıqlamalar verib ki, bu da Tehran üçün həssas mövzudur. İran hadisədə iştirakını inkar edib və iki ölkə tezliklə münasibətləri normallaşdırıb”, - deyə müəllif qeyd edib.
Nəşr yazıb ki, İranla əlaqələrinə baxmayaraq, Azərbaycanın İsraillə sıx münasibətləri var və İsrail bunu güclü tərəfdaşlıq adlandırır.
“Qonşularının neft satışına tətbiq etdiyi boykotlar fonunda İsrail idxal etdiyi neftin 40 faizə qədərini Azərbaycandan alır. Əvəzində isə Azərbaycanın Silahlı Qüvvələrinin istifadə etdiyi silahların böyük hissəsini təmin edir. Bu tərəfdaşlıq vasitəsilə Azərbaycan ABŞ ilə daha güclü əlaqələr qurub və Vaşinqton Azərbaycanın “İbrahim Razılaşmaları”na qoşulmasını təşviq edir.
Bu münasibətlərin Azərbaycan üçün nə qədər mürəkkəb olduğu aydındır. İran uzun müddətdir, xüsusilə hərbi əlaqələri tənqid edir və bunu öz şimal-qərb təhlükəsizliyinə təhdid hesab edir. Müharibə zamanı Azərbaycan İrana humanitar yardım göndərib və Bakı bunu diqqətlə idarə etməlidir ki, İran silahlı qüvvələrinə dəstək kimi qiymətləndirilməsin, çünki bu, İsrailin narazılığına səbəb ola bilər.
Rəsmi olaraq Azərbaycan müharibədə neytraldır və heç bir tərəfə öz ərazisindən hərbi əməliyyatlar üçün istifadə etməyə icazə vermir. Lakin Azərbaycan ərazisi müharibədən qaçan insanların qəbul edilməsi baxımından mühüm rol oynayıb.
Mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan İsraillə əlaqələrindən istifadə edərək 2025-ci ildə İranın şimal-qərbinə zərbələrin endirilməməsini tələb edib ki, bu da etnik azərbaycanlı əhalinin qorunmasına yönəlib. Bu tələb İsrailin Azərbaycan sərhədindən cəmi 28 mil məsafədə yerləşən Təbrizə hücumundan sonra irəli sürülüb”, - deyə məqalədə vurğulanıb.
Müəllifin sözlərinə görə, Azərbaycan üçün Xəzərdəki mövqeyi müharibə dövründə maliyyə baxımından da qazanc gətirib, çünki ölkə həm neft istehsalçısı, həm də ticarət tranzit mərkəzidir.
“Neft qiymətlərinin artması ölkəyə əlavə 200 milyon dollar gəlir gətirə bilər, eyni zamanda Xəzər üzərindən ticarət 500 faiz artıb. Azərbaycanın ən böyük limanı olan Bakı limanı logistika mərkəzi kimi böyük qazanc əldə edə bilər, çünki ticarət həcmi İranı dolanaraq Qafqaz vasitəsilə Avropa kimi bazarlara yönəlir.
Həqiqətən də, Bakının limanı İranın şimal limanları, o cümlədən Bəndər Ənzəlinin İsrail tərəfindən hədəfə alınması fonunda ümumi ticarətin İrana çatdırılması üçün yeganə təhlükəsiz yol ola bilər, İran və Azərbaycan quru sərhədləri vasitəsilə ticarəti davam etdirir.
Bundan əlavə, ABŞ, İsrail və İranla yaxşı münasibətlərə malik olması səbəbindən Azərbaycan dünyada bütün münaqişə tərəfləri ilə eyni zamanda güclü əlaqələr saxlayan nadir ölkələrdən biridir. Buna görə də Bakı müharibənin nəticələrinə və ya ən azı Xəzər dənizinin təhlükəsizliyinə təsir göstərmək üçün bu imkanlardan istifadə edə bilər”, - deyə nəşr qeyd edib.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
