Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə Ermənistanın “168.am” nəşri “Zöhrab Mnatsakanyan hansı mövzuda məqalə yazmalı və hansı suallara cavab verməlidir?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
“Əlbəttə, 44 günlük müharibədən sonra keçmiş xarici işlər naziri başqa mövzularda da məqalələr dərc edib, o cümlədən 2022-ci ildə “Xilas naminə ayrılma” konsepsiyasının aqressiv şəkildə həyata keçirilməsi zərurətdir” başlıqlı yazı ilə çıxış edib. Halbuki müharibə günlərində Nikol Paşinyan da bundan danışırdı, amma müharibədən sonrakı dövrdə tam əks iddialar səsləndirdi.
“Qarabağın statusu” məsələsində onun baxışlarının “inqilabı” və ya “təkamülü”nü biz hələ 2023-cü ildə, Praqa görüşü baş tutduqdan və Paşinyan Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanıdıqdan sonra ətraflı təqdim etmişdik.
Biz başqa bir fürsətdə keçmiş xarici işlər naziri Zöhrab Mnatsakanyana, onun vəzifədə olduğu dövrdə baş vermiş bəzi epizodlara toxunmuşuq, amma keçmiş xarici siyasət idarəsinin rəhbərinin məqalə yazmağa sevgisini, həm də onun 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi zamanı vəzifədə olduğunu və buna görə müharibənin başlanması və məğlubiyyətdə öz məsuliyyət payının olduğunu nəzərə alaraq, ona əslində bu gün hansı mövzuda məqalə yazmalı olduğunu, hansı suallara toxunmalı olduğunu xatırlatmağı zəruri sayırıq”, - deyə müəllif yazıb.
Nəşr xatırladıb ki, 2018-ci ildə hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Zöhrab Mnatsakanyan Ermənistanın xarici işlər naziri təyin edilmiş, daha sonra 2019-cu ildə yenidən bu vəzifəyə gətirilmiş və 2020-ci il noyabrın 16-na qədər fəaliyyətini davam etdirmişdi.
“Yəni o, həm müharibədən əvvəlki, həm müharibə dövründə, həm də 2020-ci il noyabrın 9-10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat zamanı vəzifədə olub. Həmin sənəd əslində atəşkəs sənədi idi, amma onun tərkibində kommunikasiyaların açılması ilə bağlı 9-cu bənd də vardı. Mahiyyət etibarilə Azərbaycan və Ermənistan sonradan TRIPP-ə məhz həmin bəndə istinad edərək gəlib çatdılar və Zöhrab Mnatsakanyan da yaxınlarda bu barədə məqalə yazmışdı. Başqa məsələdir ki, bütün bu prosesdən Rusiyanı sıxışdırıb çıxarmağa cəhd edildi.
Lakin Zöhrab Mnatsakanyan ilk növbədə müharibədən əvvəlki danışıqlar dövrünün bəzi epizodları ilə bağlı suallara cavab verməlidir.
Birinci. Nikol Paşinyan müharibədən sonra belə bəyan etmişdi: “1994-cü ildən etibarən, yəni atəşkəsdən sonra, lap başlanğıc nöqtəsindən danışıqlar prosesi Qarabağın Azərbaycanın tərkibinə qaytarılması haqqında olub”. Öz növbəsində İlham Əliyev də artıq müharibə günlərində, oktyabrın əvvəlində belə bir məlumatı açıqlamışdı:
“Atəşkəs Ermənistanın baş nazirinin xahişi ilə 2 il ərzində bərpa olunmuşdu. Məndən xahiş etmişdi ki, daxildə vəziyyət ağırdır, oradan-buradan məni sıxırlar, mənə vaxt verin, mən bu məsələni həll edəcəyəm, mən yeni fikirlərlə gəlmişəm. Mən keçmişdə nə olub hamısının üstündən xətt çəkmişəm, imkan verin, vaxt verin. Dedim yaxşı. Nə oldu? Bir ildən sonra çıxış edib deyir ki, “Qarabağ Ermənistandır”. İndi desin “Qarabağ Ermənistandır”.
İndi sual yaranır: 2020-ci il müharibəsindən əvvəl Ermənistan nəyin ətrafında danışıqlar aparırdı, Azərbaycanla ilkin hansısa razılaşmalar pozulmuşdumu, 2019-cu ildə hansı danışıqlar paketi mövcud idi ki, siyasi müxalifət onun bu günə qədər gizli saxlandığını iddia edir? Üstəlik, 2019-cu ildə Ermənistanın hərbi və siyasi rəhbərliyi təxribatçı bəyanatlarla çıxış edirdi.
Əgər belə proses olubsa, bunlar danışıqlara təsir edibmi və o dövrdə Ermənistan rəhbərliyinin bu cür bəyanatlarının alt qatında nə dayanırdı? Məsələn, “Qarabağ Ermənistandır, vəssalam” ifadəsi nə üçün idi, axı Bakı “Qarabağ”ın (ləğv edilmiş qondarma qurum-red.) danışıqlar masasına qaytarılması ilə razılaşmırdı. Bu, Paşinyanın sonradan təqdim etməyə çalışdığı kimi, qətiyyən sadəcə romantik vətənpərvərlik təzahürü deyildi.
Hakimiyyət dəyişikliyindən sonra “Qarabağ”ın danışıqlar masasına qaytarılması ilə bağlı vəd soyuq hesab idi, bəs hansı soyuq hesab? Danışıqlar prosesində finiş xəttinə çatmışdıq və “Qarabağ” son sözünü deməli idi, yoxsa danışıqların nəticəsinə görə məsuliyyət yükünü “Qarabağ” daşımalı idi? Və nə fərqi var ki, o dövrdə “Qarabağın rəhbəri” Arayik Harutyunyan Nikol Paşinyanın düzgün hesab etdiyi hər şeyi, o cümlədən “Qarabağın statusu”nun ikinci plana keçirilməsi, təhlükəsizliyin isə birinci yerə çıxarılması yoluna gedəndə hər şeyi edirdi. Hərçənd ilk baxışdan bu, təhlükəli görünmürdü. Amma biz hələ o vaxt xəbərdarlıq edirdik ki, bu, sülhməramlıların yerləşdirilməsi üçün qapı açır.
İkinci. Zöhrab Mnatsakanyan açıq şəkildə bəyan etməlidir ki, 2020-ci ilin iyul döyüşləri danışıqlar vəziyyətini dəyişdirmişdimi?
Qeyd edək ki, ötən il parlamentin müdafiə və təhlükəsizlik daimi komissiyasının sədri Andranik Köçəryan iyul döyüşlərinə toxunaraq onların danışıqlar prosesinə təsir etdiyini iddia etmişdi”, - deyə məqalədə vurğulanıb.
Nəşr bildirib ki, üstəlik, Köçəryan hərçənd “ittiham oxunu” hərbçilərə yönəltmişdi, amma mahiyyət etibarilə dolayı şəkildə Zöhrab Mnatsakanyanın istintaq komissiyasında dindirilməsinə də istinad etmişdi.
“İyuldakı Tavus hadisələrindən sonra biz tamamilə başqa reallıqda qaldıq. Biz Zöhrab Mnatsakanyandan xarici işlər naziri kimi soruşmuşuq: nə vaxt hiss etdiniz ki, nəsə dəyişdi, axı aktiv danışıqlar prosesi vardı. İyul hadisələri haradasa daha dərindən araşdırılmalıdır: bizim o mənasız prosesdə iştirakımız necə baş verdi”, - deyə Andranik Köçəryan 2025-ci ilin sentyabrında “Factor.am”a verdiyi müsahibədə bildirmişdi.
Qeyd edək ki, 44 günlük müharibənin şəraitini araşdıran parlament istintaq komissiyası keçmiş xarici işlər naziri Zöhrab Mnatsakanyanı 2023-cü ilin aprel ayının əvvəlində, Onik Qasparyandan sonra, David Tonoyan və Nikol Paşinyandan əvvəl dəvət etmişdi.
Jurnalistlərlə söhbətində Andranik Köçəryan əminliklə bildirmişdi ki, keçmiş xarici işlər nazirindən komissiyanı maraqlandıran suallara cavablar alıblar.
“Cənab Mnatsakanyan ətraflı şəkildə təqdim etdi ki, birinci mərhələdə onun vəzifədə olduğu dövrdə, ondan əvvəl hansı danışıqlar prosesi olub, 2018-ci ilin mayından, o nazir olandan sonra hansı proseslər inkişaf etdirilib, bir neçə mərhələdə bütün reallıqları, o cümlədən danışıqlar prosesinin və qarşı tərəflə etimad mühitinin necə qurulmalı olduğunu təqdim etdi”, - deyə Köçəryan detalları açıqlamışdı.
2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi zamanı xarici işlər naziri olmuş Zöhrab Mnatsakanyana konkret hansı sualların verildiyi və o suallara nə cavab verdiyi, o cümlədən iyul döyüşlərinin təsiri, eləcə də Türkiyənin müharibədə birbaşa iştirakının mümkün sayılıb-sayılmaması ilə bağlı nə dediyi məlum deyil, çünki hakimiyyət hesabatı tam şəkildə gizli saxlayır”, - deyə müəllif yazıb.
Məqalədə bildirilib ki, əvəzində, iyul döyüşlərindən sonra, 2020-ci il iyulun 31-də Zöhrab Mnatsakanyan “Şant” televiziya kanalına müsahibə vermiş və orada xüsusilə vurğulamışdı: “Türkiyənin bu hadisələr fonunda tutduğu mövqe onun bu dövrdə apardığı “dağıdıcı və sabitliyi pozan” siyasəti ifadə edir. Biz bunu Şərqi Aralıq dənizində, Şimali Afrikada, Yaxın Şərqdə görmüşük və görməkdə davam edirik. İyulun 12-dən sonra baş verənlər də həmin “sabitliyi pozan” siyasətin Cənubi Qafqaza ixracı cəhdidir və biz buna mümkün bütün vasitələrlə müqavimət göstəririk”.
Nəşrin iddiasına görə, yəni burada Zöhrab Mnatsakanyan təsdiqləyir ki, ən azı iyul döyüşlərindən sonra mümkün müharibədə Türkiyənin birbaşa iştirak edəcəyi aydın idi.
“Nikol Paşinyan bunu çox yaxşı başa düşmüşdü. Başqa məsələdir ki, 44 günlük müharibədən bir gün əvvəl o, ailəsinə məxsus qəzet vasitəsilə bu açıq həqiqəti təkzib etməyə çalışmış, bildirmişdi ki, hakimiyyətin tənqidçiləri “Türkiyəni yeni müharibəyə birbaşa cəlb etmək üçün təbliğat zəmini hazırlayırlar”.
Və nə fərqi var ki, elə Nikol Paşinyanın özü 2020-ci il noyabrın 29-da “Facebook” paylaşımında bunun tam əksini etiraf etmişdi: “Əgər hansısa mərhələdə, o cümlədən Türkiyə-Azərbaycan hərbi təlimləri dövründə türklərə gedib desəydim ki, gəlin məsələni müharibəsiz həll edək, onlar deyəcəkdilər: konkret vaxt cədvəli ver, əraziləri nə vaxt təhvil verirsən. İmzalasaydım, deyəcəkdilər: “Nikol xain”. İmzalamasaydım, müharibə başlanacaqdı”.
Qeyd edək ki, istintaq komissiyasında keçmiş müdafiə naziri David Tonoyan ifadəsi zamanı bildirmişdi ki, iyul döyüşlərindən sonra, müharibədən əvvəlki dövrdə Naxçıvanda keçirilən Türkiyə-Azərbaycan hərbi təlimləri fonunda “türk F-16-larının Gəncə şəhərinə yerləşdirilməsi göstərirdi ki, bütün bunlar təlim məqsədi daşımır”.
Üstəlik, məhz həmin günlərdə Türkiyənin o zamankı müdafiə naziri Hulusi Akar Ermənistana cəza verəcəyi ilə hədələmişdi və hətta 2020-ci ilin sentyabrında Qarabağda həyata keçirilən müharibə planının həmin ilin yayında icra olunması məqsədi də var idi. Ermənistanın rəqibinin artıq yalnız Azərbaycan deyil, həm də Türkiyə olduğunu Ermənistan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının keçmiş rəisi Onik Qasparyan iyul döyüşlərindən əvvəl xəbərdar etmişdi”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif sual verib ki, indi Zöhrab Mnatsakanyan yuxarıda qeyd olunan müsahibəsində iyul döyüşlərindən sonra türk təhdidinə “mümkün bütün vasitələrlə” müqavimət göstərməyə çalışdıqlarını deyirsə, bu nə deməkdir, hansı ölkələr vasitəsilə bunun qarşısını almağa cəhd ediblər və niyə bu “müqavimət” iflasa uğrayıb?
“Məsələn, iyul döyüşlərindən dərhal sonra hərbi rəhbərlik NATO üzvü olan ölkələrin səfirləri ilə görüşlər keçirmişdi ki, F-16-ların tətbiq imkanını neytrallaşdırsın. Zöhrab Mnatsakanyanın rəhbərlik etdiyi qurum və şəxsən özü bu istiqamətdə hansı addımları atmışdı?
Məlum olan yalnız budur ki, Ermənistan iyul döyüşlərindən sonra Avropada Adi Silahlı Qüvvələr haqqında Müqavilə və Vyana Sənədi çərçivəsində Türkiyə nümayəndələrinin Ermənistanda planlaşdırılan inspeksiya səfərlərində iştirakını dayandırmışdı.
Üçüncü. 2023-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının keçmiş rəisi Onik Qasparyan bəyan etmişdi ki, müharibədən əvvəl Paşinyana “müharibənin qarşısını almaq və ya ən azı Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin tətbiqi üçün əlverişli şərait yaratmaq məqsədilə” siyasi və diplomatik xarakterli tədbirlər görməyi təklif edib, xüsusilə də “Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinə kollektiv təhlükəsizlik müqaviləsi təşkilatına üzv dövlətlərlə, xüsusilə Rusiya ilə münasibətləri kəskin şəkildə yaxşılaşdırmağa, regionun digər dövlətlərini, İran və Gürcüstanı isə dostcasına mövqe tutmağa yönəlmiş tədbirlər planı işləyib hazırlamağı” tapşırmağı təklif edib. Zöhrab Mnatsakanyan belə bir tapşırıq alıbmı və nə edilib, çünki müharibə zamanı konkret problemlərlə üzləşmişdik və Onik Qasparyan da həmin bəyanatında buna toxunmuşdu.
“Diplomatik işin zəifliyi nəticəsində mühasirə şəraitində qalaraq silahlı qüvvələrin lazımi sayda raket və sursatla fasiləsiz və müntəzəm təminatı səmərəli təşkil olunmadı. Nəticədə raket və sursat sərfini, eləcə də silah və hərbi texnika itkilərini tam həcmdə kompensasiya etmək mümkün olmadı”, - deyə müharibə zamanı Baş Qərargah rəisi vəzifəsini tutmuş Onik Qasparyan bildirmişdi.
Zöhrab Mnatsakanyan bu dəqiq və ünvanlı ittihamlara cavab verə bilərmi?
Yaxud müharibə zamanı Nikol Paşinyana müharibəni dayandırmağı təklif edibmi, keçmiş Baş Qərargah rəisinin “müharibə nə qədər gec dayandırılsa, danışıqlar prosesi üçün bir o qədər əlverişsiz şərait yaranacaq” qiymətləndirməsi ilə razılaşıbmı və ümumiyyətlə, xarici siyasət idarəsi müharibə zamanı hərbi rəhbərliklə necə əməkdaşlıq edib?”, - deyə nəşr qeyd edib.
Müəllif sual verib ki, 2020-ci il noyabrın 9-10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatın hazırlanmasında onun rolu nə olub?
“Keçmiş xarici işlər nazirinin cavab verməli olduğu sualların siyahısı uzadıla bilər, amma hələlik bununla kifayətlənək. Bir məsələ aydındır: Zöhrab Mnatsakanyan bunu qəbul edib-etməməsindən asılı olmayaraq, vəzifəsinə görə müharibənin qarşısının alınmaması və sonrakı nəticələrə görə çox ciddi məsuliyyət daşıyır”, - deyə məqalədə bildirilib.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
