Şredingerin XYZ ifadəsi sonradan müasir leksikona daxil olaraq qeyri-müəyyən vəziyyətləri təsvir etmək üçün istifadə olunmağa başlayıb və bu, Yaxın Şərqdə baş verən hazırkı mürəkkəb vəziyyəti dəqiq şəkildə əks etdirir.
Yazı hazırlanarkən “atəşkəs” sözü, danışqan hind siyasətçisinin ifadəsi ilə desək, terminoloji baxımdan Müqəddəs Roma İmperiyası, Amerika Birləşmiş Ştatları və vergi bəyannamələri qədər “dəqiq” olan, təhriflərdən ibarət yorucu qarışıqlıqdır.
Şredingerin atəşkəsi (guya Ağ Evdə hazırlanmış layihələr və “X” platformasının redaktə funksiyasının yaratdığı riskləri əks etdirən sənədlərlə) Trampın “sivilizasiyanı bitirmək” hədəsi səsləndirdiyi gün ortaya çıxıb. Lakin pişik nümunəsində olduğu kimi, insanlar atəşi dayandırmayıbsa, buna atəşkəs demək olarmı sualı yaranır. Hətta vəziyyəti izləyənlər belə tam aydınlıq gətirə bilmir, buna görə də bu fürsətdən istifadə edərək vəziyyəti izah edək.
Nə vəd olunmuşdu?
“Atəşkəs” tək bir razılaşmadan çox, bir-biri ilə rəqabət aparan mətbuat açıqlamaları toplusudur. Tramp bunu Hörmüz boğazının açılması şərti ilə iki həftəlik fasilə kimi təqdim edib və nüvə məsələsində “sıfır zənginləşdirmə” prinsipini əsas şərt kimi göstərib. İran isə ABŞ-nin zənginləşdirmə hüququnu, geniş sanksiya yüngülləşdirilməsini, Hörmüz üzərində nəzarətin saxlanmasını və Livanı da əhatə edən regional atəşkəsi özündə ehtiva edən 10 maddəlik “çərçivə”ni qəbul etdiyini bildirib. Pakistan isə vasitəçi kimi çıxış edərək razılaşmanı daha geniş təqdim edib və Livanı da bu çərçivəyə daxil edib.
Normal razılaşmada bunlar eyni sənədin fərqli şərhləri olardı. Lakin burada vəziyyət tam fərqlidir və tərəflərin təqdim etdiyi “razılaşmalar” bir-birindən köklü şəkildə fərqlənir.
Diplomatik dilin arxasında ciddi fikir ayrılıqları gizlənir. Reklam sahəsinin uydurma qəhrəmanı Don Draper deyirdi ki, əgər deyilənlər xoşunuza gəlmirsə, mövzunu dəyişin. Bu halda isə hər kəs öz mövzusunu danışır. ABŞ hesab edir ki, öz şərtləri ilə fasilə əldə edib və çıxış yolu tapıb. İran isə bunu öz mövqeyinin qəbul edilməsi kimi qiymətləndirir. Pakistan bunu tarixi vasitəçilik uğuru hesab edir. İsrail isə İrandan kənarda istədiyini edə biləcəyini düşünür. Avropa İttifaqı isə öz mövqeyinin əhəmiyyətli olduğunu hesab edir.
Nəticədə hazırda ortaq fikir yoxdur və hamı eyni anda, açıq şəkildə və yüksək tonla razılaşmamağa razılaşır.
Tərəflər nə deyir?
Vaşinqton son iki gün ərzində atəşkəsi sakit şəkildə daraltmağa çalışıb. Onların fikrincə, Livan heç vaxt razılaşmanın tərkib hissəsi olmayıb. Zənginləşdirmə mövzusu gündəmdə deyil. Hörmüz boğazı şərtsiz açılmalıdır. Hətta Trampın “birgə layihə” çərçivəsində ödəniş alınması ilə bağlı fikirləri belə tezliklə geri götürülüb.
Vitse-prezident Cey Di Vensin Livanı “qanuni anlaşılmazlıq” adlandırması bu prosesdə səsləndirilən ən açıq fikirlərdən biri olub.
Tehran isə əks istiqamətdə hərəkət edib və atəşkəsi daha geniş çərçivədə təqdim edib. İran bunu qarşılıqlı hücumsuzluq, sanksiyaların aradan qaldırılması, Hörmüz üzərində nəzarətin saxlanılması və zənginləşdirmə hüququnu əhatə edən strukturlaşdırılmış razılaşma kimi təqdim edir və bunun Livan daxil olmaqla bütün münaqişə zonalarına şamil edildiyini bildirir.
Pakistan isə optimist mövqe nümayiş etdirərək razılaşmanı regional və genişmiqyaslı diplomatik uğur kimi təqdim edir.
İsrail isə fərqli yanaşma sərgiləyir. Onların fikrincə, atəşkəs yalnız İrana aiddir. “Hizbullah” isə ayrı məsələdir və ona qarşı əməliyyatlar davam etdirilir. Livanda zərbələr davam edir və bu, atəşkəsin pozulması kimi deyil, İsrailin fərqli mövqeyinin göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Nə razılaşdırılmayıb?
Əsas problemlər detallarda gizlənir və bu detallar demək olar ki, yoxdur. Nüvə məsələsi hələ də açıq qalır. ABŞ sıfır zənginləşdirmə tələb edir, İran isə bunun hüquq olduğunu bildirir.
Sanksiyalar məsələsində də fikir ayrılığı var. İran onların aradan qaldırılmasını və hətta kompensasiya tələb edir, ABŞ isə bunu qəbul etmir.
Hörmüz boğazı ilə bağlı vəziyyət də qeyri-müəyyəndir. Faktiki olaraq, İran istədiyi gəmilərə keçid imkanı verir.
Livan məsələsi isə ən təhlükəli qeyri-müəyyənlik nöqtəsidir: İran bunu eyni münaqişənin bir hissəsi hesab edir, ABŞ isə yox, İsrail isə zərbələri davam etdirir.
Nevil Çemberlen Hitlerin təqdim etdiyi “sülh”lə qayıtdıqda, heç olmasa əlində bir sənəd var idi. Hazırda isə ortaq mətn, neytral vasitəçi və pozuntunun nə olduğunu müəyyən edən razılaşdırılmış anlayış yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, hər bir addım eyni anda həm uyğun, həm də uyğunsuz sayıla bilər.
Bu nöqtədə atəşkəs natamam deyil, qəsdən belə qurulmuş təsiri bağışlayır. Bu isə bizi yenidən həmin pişiyə qaytarır, qutu açılana qədər onun taleyi məlum deyil. Eyni şəkildə, zaman keçmədən atəşkəsin də real vəziyyəti müəyyən olmayacaq.
Vaxtilə Eynşteyn kvant mexanikasındakı qeyri-müəyyənliklə razılaşmır və “Tanrı zər atmaz” deyirdi. Lakin bu gün yaşasaydı, insanların zər ataraq apardığı müharibələr onu daha çox narahat edərdi. Burada atəşkəs eyni anda həm mövcuddur, həm də mövcud deyil, həqiqətin bir neçə versiyası paralel şəkildə mövcuddur və müharibə həm dayanıb, həm də dayanmayıb.
Təəssüf ki, biz hamımız həmin pişik kimiyik, qeyri-müəyyənlik içərisindəyik, risk altındayıq və yalnız zaman göstərəcək ki, sağ qalacağıq, yoxsa yox.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
