İran daxilində vurulmuş F-15E-nin WSO-sunun (Silah Sistemləri Zabiti) xilas edilməsi “Epic Fury” əməliyyatının ən dramatik məqamlarından biri olub. F-15E bir nəsil ərzində düşmən xəttinin arxasında vurulan ilk pilotlu təyyarə olduqdan sonra, WSO 48 saat ərzində düşmən qüvvələrindən yayınaraq İran ərazisinin dərinliklərində uğurla xilas edilib.
WSO F-15E-nin arxa oturacağında yerləşir, pilot isə ön hissədədir. Pilot adətən əsas fiqur hesab olunsa da, WSO-nun məsuliyyətləri missiyanın uğuru üçün həlledicidir. Sensorlara, silahlara, naviqasiyaya və missiyanın icrasına cavabdeh olan WSO F-15E-ni sadəcə sürətli təyyarədən yüksək dəqiqlikli zərbə sisteminə çevirir.
Silah Sistemləri Zabiti nə edir?
F-15E-nin mürəkkəb missiya profili əmək bölgüsünü tələb edir. Pilot təyyarəni idarə edir. WSO isə təyyarə ilə döyüşür, onun əsas vəzifələrinə hədəfləmə, silahların tətbiqi, sensorların idarə olunması, naviqasiya və missiyanın planlaşdırılması daxildir. Başqa sözlə, WSO aşkarlamadan zərbəyə qədər bütün “məhvetmə zənciri”ni idarə edir.
Sensorların idarə olunması baxımından WSO AN/APG-70/APG-82 AESA qabaqcıl sensor kompleksini idarə edir. Konkret olaraq, WSO skan rejimlərini və hədəflərin prioritetləşdirilməsini nəzarətdə saxlayır ki, bu da “hava-hava” izləmə və yer səthinin xəritələnməsi (SAR) imkanlarını təmin edir. LANTIRN/“Sniper” XR hədəfləmə konteyneri vasitəsilə WSO infraqırmızı və televiziya görüntülərindən istifadə edərək hədəfləri müəyyən edir və lazerlə işarələyir. WSO eyni zamanda RWR (radar xəbərdarlıq qəbuledicisi) və ECM sistemləri ilə işləyərək getdikcə daha vacib olan radioelektron mübarizə funksiyasını həyata keçirir. Əslində, WSO pilot üçün real vaxt rejimində taktiki vəziyyət şəklini formalaşdırır.
WSO həm də F-15E-ni öldürücü edən şəxsdir, o, silahların tətbiqinə nəzarət edir. “Hava-yer” əməliyyatları üçün WSO JDAM koordinatlarını və lazerlə idarə olunan bombaları proqramlaşdırır, silahların buraxılma vaxtını müəyyən edir və hədəfləri işarələyir. “Hava-hava” döyüşü zamanı isə WSO pilotla birlikdə AIM-120 radar hədəfləməsini və AIM-9 yönləndirməsini idarə edir. WSO düzgün hədəfə düzgün silahın tətbiq olunmasını təmin edir və lazım gəldikdə eyni vaxtda bir neçə hədəfə qarşı əməliyyatları koordinasiya edir.
WSO-nun döyüşdənkənar vəzifələri də var
Naviqasiya və missiyanın icrası da WSO-nun üzərinə düşür. F-15E “Strike Eagle” sadəcə qırıcı təyyarə deyil, o, yerüstü hücum və uzaq məsafəli zərbə missiyalarını yerinə yetirmək üçün hazırlanıb və bu da onu çoxşaxəli platformaya çevirir. Buna görə də hər bir missiyada F-15E müxtəlif tapşırıqları icra edə bilər və bu da WSO-nu əvəzolunmaz edir.
Aşağı hündürlükdən zərbə platforması kimi F-15E relyefi izləyən radar (TFR) istifadə edir və WSO uçuş trayektoriyasını və təhlükə zonalarını izləməklə buna dəstək verir. WSO həmçinin marşrut nöqtələrini və hədəfə çatma vaxtını (TOT) idarə edir. Döyüş mühiti real vaxtda dəyişdikcə, WSO uçuş zamanı hədəfləri yeniləyir və hücum planını dəyişən şəraitə uyğunlaşdırır.
Başqa sözlə, WSO sadəcə sərnişin deyil, F-15E-nin fəaliyyətinin əsas komponentidir, pilot və WSO daim əlaqədə olur və bir-birinin işini davamlı şəkildə yoxlayır. Pilot WSO-nu adi hal kimi qəbul etmir, WSO pilotun üzərindəki zehni yükü azaldır. Əgər WSO olmasaydı, F-15 pilotu eyni zamanda manevr etməli, təhlükələri müəyyən etməli və silahları özü idarə etməli olardı. WSO pilotun yalnız təyyarəni idarə etməyə fokuslanmasına imkan verir. Nəticədə iki nəfərlik konfiqurasiya gərgin şəraitdə döyüş effektivliyini artırır.
İki yerlik konfiqurasiyanın taktiki üstünlükləri dərin zərbə missiyalarının və gecə/hər hava şəraitində əməliyyatların həyata keçirilməsinə imkan verməsidir ki, bu da F-15E-ni xüsusilə dəyərli edir. Nəticə etibarilə, WSO sadəcə dəstəkçi rolunda deyil, bu rol missiya baxımından həlledicidir və F-15E-nin əsl çoxməqsədli platforma kimi fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
