ABŞ Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, Çin Xalq Azadlıq Ordusunun Hərbi Dəniz Qüvvələri (PLAN) 2035-ci ilə qədər donanmasına altı yeni aviadaşıyıcı əlavə etməyi hədəfləyir. Bu isə ümumi sayın doqquza çatdırılması və Pekinin ABŞ ilə strateji rəqabətdə daha da irəliləməsi deməkdir.
ABŞ Çinin dəniz planları barədə ehtimallar irəli sürür
Bir neçə həftə əvvəl ABŞ Müdafiə Nazirliyi Çin ordusunun imkanlarını qiymətləndirən illik hesabatını dərc edib.
Pentaqonun Çin silahlı qüvvələrinin imkanlarına dair məxfilikdən çıxarılmış hesabatına əsasən, Pekin gələn onilliyin ortalarınadək altı yeni aviadaşıyıcı əlavə etməyi planlaşdırır. Bu altı gəmi hazırda xidmətdə olan “Liaoning”, “Shandong” və “Fujian” aviadaşıyıcılarına qoşularaq ümumi sayı doqquza çatdıracaq.
Çin ordusu müasir tarixdə ən əhatəli hərbi modernləşmə və yenidən silahlanma proseslərindən birini yaşayır. PLAN bu modernləşmənin əsas benefisiarlarından biridir. Son on ildə donanma raketlə silahlanmış esmineslər, sualtı qayıqlar, amfibiya desant gəmiləri və aviadaşıyıcılar daxil olmaqla onlarla yeni hərbi gəmi qəbul edib. Nəticədə gəmi sayına görə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrini geridə qoyub, ancaq ümumi su tutumu baxımından ABŞ donanması hələ də üstünlük təşkil edir.
May ayında PLAN üçüncü aviadaşıyıcısı olan “Fujian”ın (CV-18 və ya “Type 003” kimi də tanınır) ilk dəniz sınaqlarını başa çatdırıb. “Fujian” Çinin tamamilə yerli layihə əsasında hazırlanmış və ölkə daxilində inşa edilmiş ilk aviadaşıyıcısıdır. Eyni zamanda bu gəmi PLAN-ın katapultla uçuşa başlama və trosla enmə sisteminə malik (CATOBAR) ilk aviadaşıyıcısıdır.
ABŞ Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, PLAN “ehtimal ki, “Fujian”ın gələcək hava qanadına J-35 stels tipli qırıcı təyyarəsi, J-15T qırıcı təyyarəsi, J-15D radioelektron mübarizə təyyarəsi, Z-20 helikopteri, KJ-600 erkən xəbərdarlıq təyyarəsi və müxtəlif pilotsuz uçuş aparatlarını daxil etməyi planlaşdırır”.
Çinin mövcud donanması da kifayət qədər güclüdür
Hazırda PLAN üç aviadaşıyıcı istismar edir. “Liaoning” (Type 001) və “Shandong” (Type 002) qısa məsafəli uçuşa başlama və trosla enmə sisteminə malik (STOBAR) aviadaşıyıcılardır və təyyarələrin havaya qalxması üçün tramplindən istifadə edirlər. Katapult sistemi olmadığı üçün STOBAR tipli aviadaşıyıcılardan qalxan təyyarələr öz mühərrik gücü ilə havaya qalxmalı olur. Bu isə onların daha yüngül və kiçik olmasını tələb edir.
“Liaoning” əslində Rusiyanın Admiral Kuznetsov aviadaşıyıcısının yenidən qurulmuş versiyasıdır. Gəmi eyni əsas layihəni paylaşsa da, faktiki olaraq yeni hərbi gəmi hesab olunur və “Admiral Kuznetsov”u qeyri-funksional vəziyyətə salmış problemlərin çoxuna malik deyil.
“Type 003” “Fujian” PLAN-ın ən yeni aviadaşıyıcısıdır. O, düz uçuş göyərtəsinə və elektromaqnit katapulta malikdir. Bu xüsusiyyət buxar katapultlarından istifadə edən “Nimitz” sinfinə nisbətən texnoloji üstünlük sayılır. Lakin “Nimitz” sinfindən fərqli olaraq “Fujian” ənənəvi yanacaqla işləyir və bu da onun fəaliyyət radiusunu məhdudlaşdırır. Gələcək Çin aviadaşıyıcılarının nüvə enerji qurğusu ilə təchiz olunacağı gözlənilir.
ABŞ-nin bütün aviadaşıyıcıları, həm “Nimitz” sinfi, həm də onu əvəz edən “Ford” sinfi nüvə enerjili və katapultla uçuşa başlama sisteminə malik gəmilərdir.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, “Type 003 Fujian” 2025-ci ildə istismara daxil edilib və indiyədək bir ədəd inşa olunub. Uzunluğu 316 metr, eni 76 metrdir. Təxminən 80-85 min ton subasımı qabiliyyətinə malikdir. Ənənəvi yanacaqla işləyən buxar turbinləri ilə təchiz olunub. Təxminən 6 min dəniz mili məsafə qət edə bilir. Maksimal sürəti saatda təxminən 30 düyündür. Silahlanmasına yaxın müdafiə sistemləri və 50-dən çox təyyarə daxildir. Ekipajı təxminən 3 min nəfərdir.
“Nimitz” sinfi isə 1975-ci ildə istismara daxil edilib və 10 ədəd inşa olunub (onlardan birinin yaxın vaxtlarda istismardan çıxarılması gözlənilir). Uzunluğu 333 metr, eni 76,8 metrdir. 100 min tondan artıq subasımı qabiliyyətinə malikdir. İki ədəd “Westinghouse” nüvə reaktoru və dörd buxar turbinindən ibarət enerji qurğusu ilə təchiz olunub. Fəaliyyət radiusu faktiki olaraq məhdudiyyətsizdir. Maksimal sürəti saatda təxminən 30 düyündür. Gəmi mürəkkəb əks-tədbir sistemi, idarəolunan zenit-raket buraxılış qurğuları, “Sea Sparrow” və ya ESSM tipli zenit raketləri, “Phalanx” yaxın müdafiə sistemləri və 85-90 təyyarə ilə təchiz olunur. Ekipaj sayı 5 mindən çoxdur.
ABŞ yenə də daha çox və daha güclü aviadaşıyıcılara sahib olacaq
Qeyd etmək vacibdir ki, 2035-ci ilə qədər doqquz aviadaşıyıcıya sahib olmaq Çinin ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri ilə eyni imkanlara malik olması demək deyil. ABŞ-nin 2035-ci ildə 11 aviadaşıyıcısı olacaq, bunlar “Nimitz” və “Ford” siniflərinin qarışığından ibarət olacaq və hamısı nüvə enerjili, katapult sistemli gəmilərdir.
PLAN həmçinin ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin onilliklər ərzində topladığı döyüş və əməliyyat təcrübəsinə malik deyil. Məsələn, “Liaoning” və “Shandong” aviadaşıyıcıları ilk dəfə 2024-cü ildə birgə iki aviadaşıyıcılı təlim keçiriblər. Bu təlim Sarı dəniz, Şərqi Çin dənizi və Cənubi Çin dənizində baş tutub və bir aviadaşıyıcının təyyarələri digərinə eniş edib.
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri isə bu cür mürəkkəb dəniz təlimlərini onilliklərdir həyata keçirir. Bundan əlavə, son 26 ilin böyük hissəsində müharibə şəraitində aviadaşıyıcı əməliyyatları aparıb. Döyüş zamanı qazanılan təcrübəni sülh dövründə tam şəkildə əldə etmək mümkün deyil. Təlimlər vacib hazırlıq imkanı yaratsa da, real müharibənin yaratdığı təcrübə ilə müqayisə oluna bilməz.
Pekin dəniz qüvvələrini genişləndirir və 2035-ci ilə qədər altı yeni aviadaşıyıcı əlavə etməyi planlaşdırır. Lakin daha çox aviadaşıyıcının olması avtomatik olaraq bərabərlik demək deyil.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
