“Tərəflər yeni tarixlə bağlı məsləhətləşmələri davam etdirir, nəticələr barədə əlavə məlumat veriləcək”, - deyə Özbəkistanın Xarici İşlər Nazirliyi yekunlaşdırıb. Məlumata görə, zirvə görüşündə Mərkəzi Asiyanın bütün ölkələrinin, eləcə də Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt, Bəhreyn, Oman və Qətər liderlərinin iştirakı nəzərdə tutulmuşdu.
Səmərqənd aprelin əvvəlində Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya zirvəsinə də ev sahibliyi etmişdi. Həmin tədbirin açılışında Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen bu regionu “Avrasiyanın döyünən ürəyi” adlandırmışdı. Nəticə etibarilə, Avropa İttifaqı qarşıdakı illərdə Mərkəzi Asiya ölkələrində təxminən 13 milyard avro dəyərində investisiya layihələri həyata keçirmək öhdəliyini götürmüşdü.
Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya zirvəsi ətrafında Rusiyanın siyasi və ekspert dairələrinin mövqeyi açıq şəkildə mənfi idi. Moskvanın narahatlığı Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovun Səmərqəndə səfəri ilə özünü göstərdi. O, səfər zamanı həm özbəkistanlı həmkarı, həm də prezident Mirziyoyevlə danışıqlar aparmışdı.
Lavrovun Səmərqənddəki “yoxlaması”ndan bir həftə sonra Mərkəzi Asiya-Fars körfəzi ərəb ölkələri zirvəsinin qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınması göstərir ki, Özbəkistan parlamentində Rusiyaya ünvanlanan sərt tənqidə – “hörmət zorla qazanılmır, qazanılır” – baxmayaraq, rəsmi Daşkənd yenə də geosiyasi “subqütb mərkəzinə” çevrilmək iddiasını məhdudlaşdırmağa məcbur olub.
Özbəkistan prezidenti və Mərkəzi Asiyanın digər ölkələrinin liderləri mayın 9-da Moskvaya səfər etməyə və Qələbə Günü tədbirlərində iştirak etməyə hazırlaşırlar. Şübhə yoxdur ki, Vladimir Putin bu fürsətdən istifadə edəcək ki, “nəbzi yoxlasın”. O, Səmərqənddə Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya zirvəsindən sonra Qazaxıstan prezidenti ilə telefon danışığı aparıb.
İstisna deyil ki, Mərkəzi Asiya-Fars körfəzi ərəb ölkələri zirvəsi həm də İran-ABŞ və Rusiya-ABŞ danışıqlarındakı “çıxılmaz vəziyyət” səbəbindən təxirə salınıb. Əgər İran-ABŞ danışıqları pozularsa və ya Rusiya Prezidenti Vladimir Putin “Trampın sülh planını” qəti şəkildə rədd edərsə, Yaxın Şərqdə hansı vəziyyətin yaranacağı məlum deyil. Bu halda, Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı 17-ci sanksiyalar paketini qəbul etməyi planlaşdırır, ABŞ Senatında isə Rusiyayla ticarət-iqtisadi əlaqələri olan ölkələrə qarşı əlavə, o cümlədən ikinci dərəcəli sanksiyaların tətbiqi variantı müzakirə olunur.
Bu kontekstdə, Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Fars körfəzi ərəb monarxiyaları ilə geosiyasi əhəmiyyətli məsələlərin müzakirəsi, şübhəsiz ki, riskli olardı.
Mayın 9-da keçiriləcək bayram tədbirlərinin şərəfli qonaqları sırasında Mərkəzi Asiya ölkələrinin liderləri də olacaq. Vladimir Putin onlarla hansı “dildə” danışacaq – tərəfdaşlıq, yoxsa məcburiyyət dili ilə? Səmərqənddə Lavrovun səsləndirdiyi fikirlərə əsasən, Moskva Mərkəzi Asiyaya təkliflər yox, ultimatumlar təqdim edən mövqedədir. Yəqin ki, Mərkəzi Asiya “dünyanın siyasi okeanında sular durulana qədər” pauza götürüb. Putinin “Böyük Avrasiya” layihəsinin taleyi Mərkəzi Asiyanın “itaətkarlaşdırılması”ndan asılı olacaq.
Asif Cəfərov
Ordu.az
