İkinci Qəzza döyüşü zamanı britaniyalıların “Mark I” tankı ilə səngərləri keçməsi Türkiyə ordusunun diqqətini cəlb etmişdi. İşğal illərində fransızların İstanbulun daxilində tanklarla patrul xidməti aparması türklərə tankları daha yaxından araşdırmaq imkanı verdi. Nəhayət, Qurtuluş müharibəsi zamanı tanklarla qarşılaşan Türkiyə ordusu Türkiyə Respublikasının qurulmasından sonra ilk addımları ataraq 1925-ci ildə baş leytenant Tahsin Yazıcını təhsil almaq üçün Fransaya göndərdi. Zirehli birliklərin hərbi doktrinada yeni bir dövr açacağını qabaqcadan görən Türkiyə 1928-ci ildə Fransadan FT-17 yüngül tanklarını satın alaraq Maltepe Piyada Atış Məktəbində yerləşdirdi. 1932-ci ildə Sovet İttifaqı Respublikanın 10 illiyi münasibətilə Türkiyəyə 4 ədəd T-26, 1 ədəd T-27 tanketi və 1 ədəd T-28 tankı hədiyyə etdi. Tankların sayının artması ilə Türkiyə 1934-cü ildə ilk tank birliyi olan Lüleburqaz Tank Taborunu yaradaraq mayor Tahsin Yazıcını ilk komandir təyin etdi.

Taboru briqada səviyyəsinə yüksəltmək istəyən Türkiyə 1934-cü ildə Sovet İttifaqından 64 ədəd T-26 tankı ilə yanaşı 34 ədəd BA-6 və BA-3 zirehli avtomobili satın aldı. Tankların hamısının təhvil verilməsindən sonra tabor 1937-ci ildə Zirehli Briqada səviyyəsinə yüksəldildi.


İkinci Dünya müharibəsi dövrü

İkinci Dünya müharibəsinin başlamaq üzrə olduğu 1939-cu ildə Türkiyə Böyük Britaniya və Fransa ilə ittifaq qurdu. Zirehli Briqadanı tank alayı səviyyəsinə yüksəltmək üçün daha çox tanka ehtiyacı olan ölkəmiz Böyük Britaniya və Fransadan satınalma həyata keçirdi. 100 ədəd Fransaya məxsus “Renault” R-35 və 16 ədəd Britaniya istehsalı “Vickers-6” alan Türkiyə 1940-cı ildə Lüleburqazda ilk tank alayını yaratdı. Sovet İttifaqından alınan T-26 tanklarının tez-tez sıradan çıxması və istismar müddətini başa vurması səbəbilə yeni satınalmalar üçün Böyük Britaniya və ABŞ ilə danışıqlara başlanıldı. 1942-ci ildə Lüleburqazda yerləşən zirehli briqada Davudpaşaya köçürüldü. 1943-cü ildə ABŞ və Böyük Britaniyanın göndərdiyi vasitələrlə Niğde və Səlimiyədə daha iki zirehli briqada yaradıldı və Davudpaşadakı briqadaya 3-cü Zirehli Briqada adı verildi.


ABŞ-dən gələn 25 ədəd M4 “Sherman” və 220 ədəd M3 “Stuart”, Böyük Britaniyadan gələn 180 ədəd “Valentine Mk.III” və 150 ədəd “Vickers Mk.6” döyüş görmüş ikinci əl tanklar idi. Bu səbəbdən Türkiyə 1943-cü ildə Nasist Almaniyasından 56 ədəd “Panzerkampfwagen III Ausf N” (Panzer III) və 15 ədəd “Panzerkampfwagen IV Ausf G” (Panzer IV) tankı sifariş verdi. “Panzer III” tanklarından yalnız 22 ədədi təhvil alındı. “Panzer IV” tanklarının təhvilində isə problem yaşanmadı. 1944-cü ildə Davudpaşadakı briqada zirehli diviziya səviyyəsinə yüksəldildi. Türkiyəyə verilən bütün vasitələr və avadanlıqların təxminən 80 faizi istifadə edilmiş, döyüş görmüş və ümumi təmirdən keçirildikdən sonra orduya verilmişdi. Bu tanklar türk tankçılarının səyləri sayəsində uzun müddət xidmət göstərdi. Nəticədə İkinci Dünya müharibəsində alınan M4 “Sherman”, M3 “Stuart” və Panzer IV tankları 1950-ci illərdə inventardan çıxarıldı.

Kırıkkale Polad Zavodunda istehsal edilən poladla Türkiyə tarixində ilk dəfə yerli tank hazırlandı. İllərlə sir kimi saxlanılan bu tankın adı tarixin tozlu rəflərində unuduldu. İctimaiyyətə açıq rəsmi sənədlərdə heç bir şəkli olmayan bu tank üzərində çoxlu sayda sınaqların aparıldığı məlumdur.


İlk Türk tankı: MKE “Kırıkkale 1943”

Respublika qurulduqda Türkiyədə polad emalı üçün mövcud olan müəssisələr bir neçə emalatxanadan ibarət idi. Bu boşluğu aradan qaldırmaq istəyən Türkiyə 1929-cu ildə Kırıkkale Polad Zavodunun təməlini qoydu və 1932-ci ildə zavodun açılışını həyata keçirdi. Türkiyədə ilk dəfə polad emalına başlayan zavod 1935-1950-ci illər arasında aviasiya poladından paslanmayan polada qədər 150 növ polad istehsal etdi. İkinci Dünya müharibəsi illərində müharibənin öz ərazisinə də keçəcəyini düşünən Türkiyə Kırıkkale Polad Zavoduna güvənərək ilk tank layihələrinə başladı. MKE həmin dövrdə Sovet istehsalı olan T-37A tankını əsas götürərək mühərrikdən başqa bütün hissələri yerli istehsal olan ilk tankını hazırladı. ABŞ-nin mühərrik şirkəti olan “Ford”un İstanbuldakı mühərrik zavodundan alınan mühərriklərlə təchiz edilən “Kırıkkale 1943” tankı 1946-cı ildə Respublika Bayramı paradında iştirak edərək ilk dəfə ictimaiyyətə təqdim olundu. Sirr kimi saxlanılan və geniş şəkildə açıqlanmayan bu layihə ABŞ-nin Marşall yardımları və Türkiyədəki polad zavodlarının imkanlarının məhdud olması səbəbindən heç vaxt seriya istehsalına keçmədi. Tankın bu gün harada olduğu bilinmir, lakin onun hərbi muzey anbarlarında metal tullantısı vəziyyətində saxlanıldığı iddia olunur.

“1940-cı ildə öz təşəbbüsümüzlə tank hazırladıq. Bunun yalnız “Ford” mühərriki xaricdən gətirilmişdi. Layihəsi tamamilə bizə məxsus idi. Zireh lövhəsi, topu, tırtılı, ötürücü sistemləri, hamısı bizim istehsalımız idi. Bu tank 1946-cı ildə Respublika Bayramı mərasimində nümayiş etdirildi. Amerika yardımı başlayandan sonra hazır məhsula üstünlük vermək və asan yola qaçmaq meyli yarandı”.
Türkiyənin ilk metallurgiya mühəndisi Selahattin Şanbaşoğlu

Dövrün şərtləri

Həmin dövrdə Türkiyədə ağır və orta sinfinə məxsus tank istehsal edə biləcək sənaye mövcud deyildi. Dövrün hərbi anlayışına uyğun olaraq ağır və orta sinfə məxsus tanklar əvəzinə piyadaya dəstək məqsədli yüngül tanklara üstünlük verilirdi. İstehsalının və xərcinin aşağı olması, ordunun tanklardan piyadaya dəstək məqsədilə istifadə etməsi və zireh poladının Kırıkkaledən təmin edilə bilməsi səbəbindən MKE “Kırıkkale 1943” yüngül tank kimi hazırlandı. Müharibə şəraitinə görə xaricdən kritik hissələrin idxalı olduqca çətin idi. Buna baxmayaraq, “Ford” şirkətinin İstanbulun Beşiktaş rayonunda zavodunun olması bu tankın istehsalını da asanlaşdırırdı. Layihəsi Kamil Necati və onun əməkdaşları tərəfindən hazırlanan MKE “Kırıkkale 1943” bu səbəbdən “Ford”dan alınan yük avtomobili mühərriki ilə təchiz edilmişdi. Mühərrikin yaratdığı fırlanma anının yüngül zirehli tankı saatda 55 kilometr sürətə çatdıracaq gücdə olduğu bildirilir. Hazırlanan tank Rusiyanın T-37A tankına çox bənzəyir.

Soyuq müharibə

1947-ci ilə qədər Türk Zirehli Birlikləri müəyyən bir tank tipinə sahib ola bilmədi. Həmin tarixə qədər Türk zirehli birlikləri büdcəyə uyğun gələn və dost dövlətlər tərəfindən satın alınan və ya hədiyyə edilən yüngül tanklardan istifadə edirdi. ABŞ yardımı ilə birlikdə bölmələr ilk dəfə standart tipli tanklardan təşkil olunan quruluşa çevrildi. 1947-ci ildə ilk mərhələdə ABŞ-dən 114 ədəd M24 “Chaffee” yüngül tankı, 222 ədəd M36 “Jackson” tank məhv edicisi və 12 ədəd tank təxliyə vasitəsi alındı.

1950-ci il iyunun 30-da Koreya müharibəsində iştirak edən Türkiyə, müharibə zamanı qazandığı təcrübə nəticəsində tank qüvvələrini artırmaq zərurəti hiss etdi. Türkiyənin 1952-ci ildə NATO-ya üzv olması ilə tank ehtiyaclarının qarşılanması daha sürətli və asan hala gəldi. 1953-1954-cü illər arasında M36 tanklarının yerinə M47 “Patton” tanklarını almağa başlayan Türkiyə 3 bölükdən ibarət tank alaylarını tabor səviyyəsinə yüksəltdi. Bununla yanaşı M62 və M74 tank təxliyə vasitələri də M47 tankları ilə birlikdə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin inventarına daxil edildi. Başlanğıcda tanklar ABŞ-dən göndərilirdi, lakin daha sonra Türkiyə ilə Almaniya arasında razılaşma əldə edildi. Bu razılaşma nəticəsində Türkiyə ümumilikdə 1347 ədəd M47 “Patton” tankı aldı. 1968-ci ildə Türkiyə ABŞ-dən 3 mindən çox M48 “Patton” tankını ikinci əl olaraq satın aldı. Sonrakı dövrlərdə benzin inyeksiyalı mühərrikə malik M48A2C tankları da Zirehli Birliklərdə istifadə edildi.


Kipr Sülh Əməliyyatı

Türkiyə Silahlı Qüvvələri Kipr Sülh Əməliyyatı ilə birlikdə zirehli birliklərini ilk dəfə real əməliyyatda istifadə etmək imkanı əldə etdi. Əməliyyatda 200-ə yaxın M47 və M48 tankı iştirak etdi. Böyük hissəsini Sovet istehsalı T-34/76 tanklarının təşkil etdiyi yunan kiprli qüvvələrin tankları üzərində üstünlük əldə edən türk tankları cəmi 10 faiz itki verərək böyük uğur qazandı. Verilən itkilər şəxsi heyətin ümumi mübarizəsinə demək olar ki, heç bir təsir göstərmədi.

Kipr Sülh Əməliyyatı zamanı tankların və zirehli birliklərin əhəmiyyəti daha yaxşı anlaşıldı. Texnologiyanın inkişafına paralel olaraq inkişaf etmiş ölkələrin istifadə etdiyi tanklarda böyük irəliləyişlər qeydə alınsa da mövcud tankların texnologiyasının geri qalması əməliyyatdan sonra Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin modernizasiya və yenidən təşkilatlanma ehtiyacını gündəmə gətirdi. Bu səbəbdən mövcud M48 və M48A1 tankları 1980-ci ildən etibarən ABŞ texnologiyası və yardım paketi ilə M48A5T1 tanklarına, Almaniya texnologiyası və yardım paketi ilə isə M48T5 tanklarına çevrildi. Modernizasiya layihəsi çərçivəsində dövrün tələbləri nəzərə alınaraq tanklara sabitləşdirmə sistemi və termal atəş idarəetmə sistemləri quraşdırıldı. Bu modernizasiya çərçivəsində M48A5T2 tankları Zirehli Birliklərin inventarına daxil edildi. M48 tanklarının modernizasiyası tamamlandıqdan sonra Türkiyə bütün M47 tanklarını hissələrə ayıraraq inventardan çıxardı.





Müasir tanklar

1982-1983-cü illər arasında Almaniya hərbi yardım çərçivəsində Türkiyəyə 77 ədəd “Leopard” 1A3T1 tankı hədiyyə etdi. Bu yardımla birlikdə Türkiyə tarixində ilk dəfə həmin dövrün ən təsirli tanklarından birinə sahib oldu. Alınan tanklar üzərində görülən işlər və M48 modernizasiyası zamanı qazanılan təcrübə nəticəsində zaman-zaman yerli tank istehsalı ehtiyacı yenidən gündəmə gəlsə də konkret addım atılmadı.

M48 dövrü

Soyuq müharibənin son illərinə doğru istismar müddətini başa vuran M48 tankları yenidən gündəmə gəldi. 1980-ci ildə almanlarla əldə edilən ikitərəfli razılaşmalar nəticəsində Arifiyə Tank-Tırtıl Zavodunda 183 ədəd M48 seriyalı tank modernizasiya edildi. Modernizasiya çərçivəsində tanklara dizel mühərrik, PZB 200 passiv gecəgörmə cihazı və 105 mm çaplı top quraşdırıldı və tanklar M48T5 adlandırıldı.

Daha sonra ABŞ ilə iki mərhələli modernizasiya layihəsi həyata keçirildi. Birinci mərhələdə 1360 ədəd M48A5 tankı 1979-1987-ci illər arasında M60A1 səviyyəsinə yüksəldilərək M48A5T1 adını aldı. İkinci mərhələdə isə 760 ədəd M48A5 tankı 1987-1991-ci illər arasında M60A3 səviyyəsinə yüksəldilərək M48A5T2 adını aldı.

Metal yorğunluğu səbəbindən gövdə resursunun yaxın gələcəkdə tükənəcəyi proqnozlaşdırılan M48 tankları üçün Türkiyə yeni axtarışlara başladı. ABŞ Körfəz müharibəsində göstərilən dəstəyə görə 1991-ci ildə Türkiyəyə 104 ədəd M60A1 və 872 ədəd M60A3 tankını hədiyyə etdi. 1978-ci ildə istehsal edilən bu tanklar inkişaf edən texnologiya qarşısında gözləniləndən daha qısa müddətdə geridə qaldı və istismar müddətlərinin yarısını başa vurdu.


“Leopard”lar dövrü

Əsas Döyüş Tankı ehtiyacını köhnə tanklarla qarşılamaqdan narahat olan Türkiyə M60 tanklarını əldə etdikdən dərhal sonra yeni axtarışlara başladı. Bu axtarışlar çərçivəsində həmin illərdə Almaniyadan hərbi yardımlar çərçivəsində 150 ədəd “Leopard” 1A3T1, 5 ədəd standart A3 və 165 ədəd “Leopard” 1A1A1 tankı təhvil alındı.

2000-ci illərin əvvəlində “Leopard” 1T tankları üçün modernizasiya proqramına start verildi. Proqram çərçivəsində ASELSAN tərəfindən yerli olaraq hazırlanan VOLKAN Atışi İdarəetmə Sistemi 171 tanka inteqrasiya edildi. Bütün tanklara tətbiq edilə bilməyən modernizasiya proqramı maliyyə çatışmazlığı səbəbindən bir müddət sonra dayandırıldı.

1000 ədəd tank satın almaq istəyən Türkiyə 320 ədəd “Leopard 1” tankı ilə kifayətlənməyərək xüsusi qrup yaratdı və üç fərqli tankı araşdırmağa başladı. Fransa, İsrail və Almaniya tanklarının qiymətləndirilməsi nəticəsində “Leopard” 2A4 tankı ön plana çıxdı və bölgəmiz üçün ən uyğun tank olduğu müəyyən edildi. Bu qərardan sonra Türkiyə 2006-cı ildə Almaniyadan 354 ədəd “Leopard” 2A4 tankını ikinci əl olaraq satın aldı.

Türkiyənin ən genişmiqyaslı modernizasiyası: M60

İstədiyi sayda tank əldə edə bilməyən Türkiyə M60 tanklarının dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılması məqsədilə modernizasiya proqramı axtarışına başladı. Həmin dövrdə tank sənayesi sahəsində infrastrukturu olmayan Türkiyə beynəlxalq tender elan etmək məcburiyyətində qaldı. Yunanıstan Silahlı Qüvvələrinin həmin dövrün ən müasir tanklarından biri olan “Leopard” 2A6 tankını əldə etməsindən sonra Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin təcili zirehli ehtiyaclarının qarşılanması üçün modernizasiya zəruri hala gəldi.

Tenderin nəticəsində Müdafiə Sənayesi Katibliyi (SSM, hazırda SSB) ilə İsrailin “Israel Military Industries” şirkəti 2002-ci il martın 29-da müqavilə imzaladı. 2002-ci il sentyabrın 30-da qüvvəyə minən müqaviləyə əsasən 170 ədəd M60A1 tankı “Sabra” modernizasiyası çərçivəsində yenilənərək M60T adını aldı. Modernizasiya zamanı tankın demək olar ki, skeletindən başqa bütün hissələri dəyişdirildi və daha müasir sistemlər inteqrasiya edildi. Tankın mövcud 105 mm çaplı yivli topu 120 mm çaplı yivsiz top ilə əvəz olundu. Bu topun böyük hissəsi “Israel Military Industries” lisenziyası əsasında MKE tərəfindən milli imkanlarla istehsal edildi.

Tankın atəş idarəetmə sistemi israilli “Elbit Systems” lisenziyası ilə Türkiyədə ASELSAN tərəfindən istehsal edilərək inteqrasiya edildi. 750 at gücünə malik mühərrik Almaniyanın MTU şirkətinin istehsalı olan 1000 at güclük mühərriklə əvəz edildi. Tankın sağqalma qabiliyyətini artırmaq üçün avtomatik yanğınsöndürmə sistemi, KBRN mühafizəsi və partlayıcı reaktiv zireh (ERA) inteqrasiya edildi.

İsraildə modernizasiyası tamamlanan ilk tank 2005-ci il noyabrın 15-də Kayseriyə çatdı. Həmin ay tanklar Kayseri 2-ci Əsas Təmir Mərkəzi Komandanlığında seriyalı modernizasiya mərhələsinə keçdi. 170 tankın hamısının modernizasiya edilərək təhvil verilməsi ilə layihə 2010-cu il fevralın 15-də başa çatdı. Modernizasiya layihəsi Türkiyəyə 687,5 milyon ABŞ dollarına başa gəldi. Layihə nəticəsində ASELSAN və MKE mühüm imkanlar qazandı.

İlk təmas və istifadə

Modernizasiya edilən M60T ilk dəfə 2016-cı il aprelin 19-da İŞİD terror təşkilatının hücumu zamanı özünü göstərdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin İraqda yerləşən Başika Baza Bölgəsinə qarşı həyata keçirilən tank əleyhinə hücum zamanı vurulan M60T tankı hərəkət və atəş qabiliyyətini itirmədən ekipajını uğurla qorudu. ERA zirehi sayəsində döyüş qabiliyyətini saxlayan M60T hücumu həyata keçirən terrorçuları geri oturtdu və 32 terrorçunu zərərsizləşdirdi.


2016-cı il avqustun 24-də başlayan “Fərat Qalxanı” Əməliyyatında ön cəbhədə xidmət edən M60T tankları ilk dəfə real əməliyyatda iştirak etdi. Öz üstünlüklərini və çatışmazlıqlarını nümayiş etdirən M60T tankları əməliyyat zamanı çoxsaylı hücumlara məruz qaldı. Tank əleyhinə raket hücumları nəticəsində bəzi tanklarımızın arxa və yan hissələri zədələndi və ekipaj üzvləri itkilər verdi.

Fərat modernizasiyası

“Fərat Qalxanı” əməliyyatı zamanı tanklara qarşı assimetrik müharibə üsullarından istifadə edən terrorçuların hücumlarında hücumdan əvvəl erkən xəbərdarlıq sisteminin çatışmadığı aşkarlandı. Bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi 2016-cı il sentyabrın 26-da əməliyyat davam etdiyi vaxt M60T Fərat modernizasiya proqramını başlatdı.

ASELSAN-a verilən layihə 2016-cı ilin oktyabr ayında başladı və rekord sayılan 20 gün ərzində hazır vəziyyətə gətirildi. ASELSAN müəssisələrində keçirilən birinci mərhələ kvalifikasiya sınaqları uğurla başa çatdıqdan sonra sistemlər və mühəndislər ikinci mərhələ kvalifikasiya sınaqları üçün Suriyadakı döyüş bölgəsinə göndərildi. Hərbçilərlə birlikdə çalışan ASELSAN mühəndisləri burada təlim fəaliyyəti həyata keçirdi və geri bildirişlər topladı.

Əməliyyatlar davam etdiyi üçün hələ müqavilə imzalanmamışdı, lakin ASELSAN Suriyadakı baza bölgəsində modernizasiyanın seriyalı icrasına başladı. Layihə 2017-ci il mayın 11-də IDEF-17 sərgisində imzalanan müqavilə ilə rəsmi status qazandı. Müqavilə çərçivəsində M60T tanklarına Tank Lazer Xəbərdarlıq Sistemi (TLUS), PULAT Aktiv Mühafizə Sistemi, Yaxın Məsafəli Müşahidə Sistemi (YAMGÖZ), SARP Uzaqdan İdarə Olunan Silah Sistemi və bir çox digər sistem inteqrasiya edildi. Layihə çərçivəsində 169 tank M60TM səviyyəsinə yüksəldildi.


M60A3 modernizasiyası

İnventarda olan və uzun illərdir modernizasiya görməyən M60A3 tankları müasir dövrün tələblərinə cavab verməkdən çox uzaq vəziyyətdədir. İnventar xidmət müddətini uzatmaq istəyən Türkiyə tankın güc-çəki nisbətini qorumaq şərti ilə modernizasiya layihəsi üzərində işləyir.

Yaxın gələcəkdə inventardan çıxarılması nəzərdə tutulan M60A3 tanklarına çox böyük vəsait yatırmaq istəməyən Türkiyə fəaliyyətini davam etdirir. Bu işlər çərçivəsində ROKETSAN avtomatik doldurucu sistemə malik Modulyar Zirehli Qüllə (MZQ) ilə modernizasiya edilən M60A3 tankını 2013-cü il iyunun 15-də Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə təhvil verdi. Tank Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən sınaqdan keçiriləcək və nəticələrə uyğun olaraq modernizasiya seriyalı istehsala keçəcək.

2023-cü il martın 7-də ROKETSAN tərəfindən MZQ sisteminin sınaq atışlarının uğurla həyata keçirildiyi açıqlandı. Mövcud qüllələrdən daha yüngül olan 13 tonluq MZQ RPG-lərə, tank əleyhinə raketlərə, APFSDS sursatlarına və 30 mm çapa qədər avtomatik top sursatlarına qarşı artırılmış mühafizə təmin edir. Qüllə avtomatik doldurucu sistemə malik olduğu üçün ekipaj bir nəfər azaldılır.


TİYK modernizasiyası

Fərat modernizasiyasının davamı hesab olunan Tanklara Əlavə Qabiliyyətlərin Qazandırılması (TİYK) layihəsi ilə Əsas Döyüş Tanklarının beyni kimi xarakterizə edilən Atəş İdarəetmə Sistemi yerliləşdirildi və modernizasiya prosesi son mərhələyə çatdırıldı. M60T tanklarında yerləşən bütün elektron sistemlər milli imkanlarla istehsal edilə bilən vəziyyətə gətirildi və güc qurğusu istisna olmaqla xarici asılılıq aradan qaldırıldı.

Quru Qoşunları Komandanlığının ehtiyacları nəzərə alınaraq 2022-ci il iyulun 4-də imzalanan layihə çərçivəsində tanklarda istifadə edilən xarici mənşəli Atəş İdarəetmə Sistemi əvəzinə ASELSAN istehsalı VOLKAN-M Milli Atəş İdarəetmə Sistemi inteqrasiya edildi. Layihə çərçivəsində Kayseri 2-ci Əsas Təmir Zavodu Müdirliyində modernizasiya edilən iki ədəd M60T tankı 2024-cü il fevralın 10-da Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə təhvil verildi.

ASELSAN “Leopard” 2 NG


ASELSAN “Leopard” 2A4 tanklarının modernizasiya ehtiyacını əvvəlcədən müəyyən etmişdi, 2011-ci ildə “Leopard 2 New Generation” (NG) prototipini öz maliyyə vəsaiti və təşəbbüsü ilə hazırlamışdı. Həmin illərdə ROKETSAN tərəfindən ballistik zireh həlləri təqdim edilmədiyi üçün “Leopard” 2 NG layihəsində xaricdən alınan hazır mühafizə paketi istifadə olunurdu.

ASELSAN NG layihəsi çərçivəsində “Leopard” 2A4 tankının demək olar ki, bütün elektron sistemlərini ən müasir sistemlərlə əvəz etdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən heç vaxt tələb edilməyən bu layihənin yüksək xərc səbəbindən həyata keçirilmədiyi düşünülür. Həmin dövrdə Milli Tank İstehsalı Layihəsi çərçivəsində “Altay” tankının hazırlanması da layihəyə təsir edən amillərdən biri ola bilər.

Türkiyənin göz bəbəyi: “Leopard” 2A4

Türkiyənin ən müasir tankı olan “Leopard” 2A4 inventardakı ən yeni tanklardan biri olsa da inkişaf edən texnologiya və dəyişən ehtiyaclar qarşısında zamanla kifayət etməməyə başladı.

Xüsusilə “Fərat Qalxanı” əməliyyatı və “Zeytun Budağı” əməliyyatı zamanı Türkiyə Silahlı Qüvvələri “Leopard” 2A4 tanklarına ən müasir tank olması səbəbindən böyük etibar göstərirdi. Bu etibar nəticəsində modernizasiya olunmayan “Leopard” 2A4 tanklarında hücumdan əvvəl erkən xəbərdarlıq sisteminin olmaması səbəbindən itkilərin yaşanması onların modernizasiya edilməsinin vacibliyini ortaya qoydu.

Tanklarda ERA zirehinin olmaması səbəbindən də itkilərin meydana gəlməsi nəticəsində onların əlavə zirehlə gücləndirilməsi qərara alındı. Bu çərçivədə ROKETSAN-a verilən tapşırıq nəticəsində 2020-ci ilin dekabr ayında ilk iki ədəd “Leopard” 2A4 T1 tankı Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə təhvil verildi.

Layihə çərçivəsində ilkin mərhələdə 40 tankın T1 səviyyəsinə yüksəldilməsi planlaşdırıldı və 2023-cü ilin yanvar ayında təhvil prosesi başa çatdı. ROKETSAN 2023-cü ilin sonuna qədər 80 ədəd, 2026-cı ildə isə 160 ədəd “Leopard” 2A4 tankını modernizasiyadan keçirməyi planlaşdırırdı. Son təhvil mərhələsindən başqa bu barədə hələlik əlavə məlumat paylaşılmayıb.

“Altay” qülləli “Leopard”


“Leopard” 2A4 tanklarının modernizasiya edilməsi məqsədilə yeni işlərin başlanmasına qərar verildi. Bu qərar çərçivəsində layihə rəsmi imzalanma mərasimi olmadan BMC şirkətinə həvalə edildi. Aradan iki il keçməsinə baxmayaraq, BMC tərəfindən layihə ilə bağlı müsbət və ya mənfi hər hansı açıqlama verilmədi.

2019-cu ilin mart ayında həmin dövrün milli müdafiə naziri Hulusi Akarın Kayseridə yerləşən 2-ci Əsas Təmir Zavoduna etdiyi yoxlama və təftiş səfəri zamanı üzərində iş aparılan prototipin görüntüləri mediaya sızdı. Görüntülərdən məlum oldu ki, BMC tərəfindən modernizasiya edilən “Leopard” 2A4 tankına ERA zirehi inteqrasiya edilib.

2021-ci ilin yanvar ayında Yeni Nəsil Üç “Fırtına” haubitsasının Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə təhvil verilməsi münasibətilə keçirilən imzalanma mərasimində “Altay” tankı və onun dərhal arxasında “Leopard” 2A4 tankı keçid etdi. Şirkət tərəfindən yayılan məlumata görə, keçid edən “Leopard” 2A4 tankına “Altay” tankının qülləsi inteqrasiya olunmuşdu.

Bildirildi ki, “Altay” qülləli “Leopard” 2A4 tankı modernizasiya prosesi zamanı şirkətin təşəbbüsü nəticəsində imkan nümayiş etdirmək məqsədilə hazırlanıb. Sonrakı mərhələdə bu modernizasiya paketinin tətbiq olunub-olunmayacağı isə məlum deyil.


TİYK modernizasiyası

2022-ci ildə Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi tərəfindən “Leopard” 2A4 tanklarının modernizasiyasını əhatə edən Tanklara Əlavə Qabiliyyətlərin Qazandırılması - LEO 2A4 layihəsi elan edildi. Layihə çərçivəsində əsas podratçı müqaviləsi 2022-ci ilin sonunda Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi ilə BMC arasında imzalandı. BMC modernizasiya sistemlərinin təmin edilməsi üçün 2023-cü il mayın 11-də ASELSAN ilə müqavilə bağladı.

Layihə ilə birlikdə ASELSAN tərəfindən hazırlanmış və “Altay” layihəsində də istifadə olunan sistemlərin “Leopard” 2A4 tanklarına inteqrasiya edilməsi planlaşdırılır. Bu çərçivədə “Altay” tankı seriyalı istehsala keçənə qədər Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin ehtiyaclarının qarşılanması nəzərdə tutulur.

ROKETSAN tərəfindən modernizasiya edilmiş və gələcəkdə modernizasiya ediləcək “Leopard” 2A4 T1 tankları üzərində aparılacaq əlavə işlər nəticəsində tankların inventar xidmət müddəti uzadılacaq. Modernizasiya zamanı tanklara ASELSAN istehsalı olan PULAT Aktiv Mühafizə Sistemi də inteqrasiya ediləcək.

Türkiyənin hərəkətverici gücü: ALTAY


1992-ci ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin müasir tank ehtiyacı yarandıqdan sonra ilk dəfə 1994-cü ildə yerli tank istehsalı ideyası gündəmə gəldi. Lakin inventarda mövcud olan ABŞ istehsalı M60 tanklarının modernizasiya edilməsi daha az xərc və vaxt tələb etdiyindən bu fikir təxirə salındı. 1996-cı ildə mövzu yenidən gündəmə gəldi və 1998-ci ildə Prezident Süleyman Dəmirəlin imzası ilə Nazirlər Kabineti 1998-ci il mayın 25-də qərar qəbul etdi. 1998-ci il iyunun 20-də Rəsmi Qəzetdə dərc olunan 98/11173 nömrəli qərarla Nazirlər Kabinetinin “Türk Müdafiə Sənayesi Siyasəti və Strategiyasının Əsasları” müəyyən edildi.

Bu əsaslara uyğun olaraq ölkədə tank istehsalı infrastrukturunun yaradılması üçün layihənin başlanmasına qərar verildi. 2000-ci ilə gəldikdə isə Baş Qərargahın tələbi ilə xarici mənşəli tankın ölkə daxilində istehsalına yönəlmiş tender elan edildi. Tenderdə iştirak edən şirkətlərin tankları iki il ərzində Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən sınaqdan keçirildi. 2001-ci ildə ABŞ Türkiyənin tank ehtiyacını qarşılamaq məqsədilə 200 ədəd M1 “Abrams” tankı təklif etdi. Təklif yerli istehsalın həyata keçirilməsi məqsədilə Türkiyə tərəfindən rədd edildi. Təklif rədd edildikdən sonra ABŞ sayı 400-ə yüksəltsə də, bu təklif də maraq doğurmadı.

2004-cü ilə qədər mövzu ilə bağlı heç bir irəliləyiş qeydə alınmadı. 2004-cü ildə isə yeni təyin edilən Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinin sədrinin təşəbbüsü ilə üç türk şirkəti BOF A.Ş. şirkətini yaradaraq Türkiyədə orijinal Əsas Döyüş Tankının istehsalı üçün texniki-iqtisadi əsaslandırma hesabatı hazırladı.

“Altay” doğulur


Adını Qurtuluş müharibəsində 5-ci Süvari Korpusuna komandanlıq etmiş Fəxrəddin Altaydan alan tank layihəsi Milli Tank İstehsalı Layihəsi (MİTÜP) çərçivəsində 2007-ci il martın 30-da keçirilən Müdafiə Sənayesi İcraiyyə Komitəsinin iclasında təsdiqləndi. Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi tərəfindən prototip hazırlanması üçün elan edilən tenderi 495 milyon dollar dəyərində təkliflə OTOKAR qazandı.

OTOKAR əldə etdiyi dəstəkdən sonra tankın alt sistemləri üçün tərəfdaş axtarışına başladı və nəticədə tank topu üçün MKE, zireh üçün ROKETSAN, atəş idarəetmə sistemləri üçün ASELSAN tırtıl istehsalı üçün Arifiyə Tank-Tırtıl Zavodu, layihələndirmə və texnologiya transferi üçün isə Cənubi Koreyanın “Hyundai Rotem” şirkəti ilə razılığa gəldi.

“Hyundai Rotem” şirkətinin istehsal etdiyi K1A1 Əsas Döyüş Tankının konstruksiyasının əsas götürüldüyü “Altay” tankının güc qurğusu və transmissiyası üçün Almaniyanın MTU şirkəti ilə razılaşma əldə edildi. 2010-cu ilin sentyabr ayında “Altay” tankının Konseptual Dizayn Mərhələsi Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi tərəfindən təsdiqləndi və layihə Ətraflı Dizayn Mərhələsinə keçdi.

2012-ci il noyabrın 15-də həmin dövrün Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən istehsal edilən iki prototip nümayiş etdirildi. Prototiplərlə birlikdə atış və kvalifikasiya sınaqları da başladı. Tankın istehsalı zamanı xarici asılılıq yaratmaq istəməyən Türkiyə 2014-cü il avqustun 12-də tankın güc qurğusunun hazırlanması üçün tender keçirdi. Tenderdə qalib gələn Tümosan şirkəti ilə 2015-ci il martın 17-də 54 ay davam etməsi planlaşdırılan layihə üzrə müqavilə imzalandı.

Lakin embarqolar və xarici tərəfdaşların layihədən geri çəkilməsi səbəbindən Tümosan tərəfindən hazırlanan layihə 2017-ci ildə ləğv edildi.


Embarqolara cavab


Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Sakaryada istehsal edilən “Altay” tankının təhvil mərasimində etdiyi çıxışda bildirib: “Ordumuz tərəfindən sınaqları tamamlandıqdan dərhal sonra tanklarımızın seriyalı istehsalına başlayacağıq”.

2017-ci ilin fevral ayında ümumilikdə 5 prototip üzərində davam edən kvalifikasiya və qəbul sınaqları başa çatdı. Həmin il istehsal edilən bütün prototiplərin və Texniki Məlumat Paketinin Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinə təhvil verilməsi ilə seriyalı istehsal mərhələsi başladı.

2018-ci ildə elan edilən seriyalı istehsal tenderində FNSS, OTOKAR və BMC iştirak etdi. Tender çərçivəsində Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi tərəfindən yerli güc qurğusunun hazırlanması, seriyalı istehsal zavodunun qurulması və proses ərzində “Altay” tankının yenilənməsi kimi müsbət şərtli tələblər irəli sürülmüşdü.

FNSS və OTOKAR güc qurğusunu hazır şəkildə almaq istəyirdi və BMC ilə müqayisədə daha yüksək qiymət təklifi təqdim etmişdi. BMC isə yerli güc qurğusunun hazırlanmasını və digər tələblərin yerinə yetirilməsini qəbul edərək daha aşağı qiymət təklifi verdi.

Bu səbəbdən daha əvvəl heç vaxt tırtıllı texnika istehsal etməyən BMC tenderdə qalib gələrək “Altay” tankının istehsal hüququnu əldə etdi. “Altay”ın seriyalı istehsal mərhələsi üçün üç fərqli model üzərində iş aparıldı.


2021-ci ilin aprel ayında “BMC Power” tərəfindən hazırlanan və tanka hərəkət verəcək 1500 at gücünə malik BATU mühərriki ilk dəfə işə salındı. 2023-cü il fevralın 1-də isə BATU yerli transmissiya sistemi ilə birlikdə ilk dəfə işlədildi və bununla daha bir mühüm mərhələ geridə qaldı.

Bu müddət ərzində Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin tələblərinə uyğun olaraq tank üzərində ciddi dəyişikliklər həyata keçirildi. Bu səbəbdən 2023-cü il martın 23-dən etibarən tank “Yeni nəsil “Altay” adlandırılmağa başladı. Son modernizasiya işlərindən sonra iki ədəd “Altay” tankı prototipi hazır vəziyyətə gətirildi. Müxtəlif embarqolara baxmayaraq üzərində işlər tamamlanan iki ədəd “Altay” tankı aprelin 23-də keçirilən mərasimdən sonra sınaqların aparılması üçün Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə təhvil verildi. Bu təhvil ilə Türkiyə Silahlı Qüvvələri 80 illik fasilədən sonra ilk dəfə inventarına tamamilə yeni istehsal edilmiş tank daxil etdi.


2019-cu il noyabrın 26-da 72 ədəd BMC “Tuğra” dartıcısı 70 ton daşıma qabiliyyətinə malik “Öztreyler” tankdaşıyıcı “lowbed” platformaları ilə birlikdə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə təhvil verildi.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az