Minilliklər boyu dəniz müharibələri dövlət gücünün əsas ifadə vasitələrindən biri olub. Güclü donanmalar dünyanın müxtəlif bölgələrində imperiyaların və krallıqların yaranmasına və qorunmasına xidmət edib.
Həqiqətən də, tarixdə imperiya ambisiyalarına malik olan çox az dövlət dəniz gücünə məhəl qoymayıb. Güclü donanmalar üzərində qurulmuş dövlətlərin sayı saysızdır: Qədim Afina, Fars imperiyası, Makedoniyalı İsgəndərin dövləti, Bizans imperiyası, Venesiya, İspaniya, Böyük Britaniya, Almaniya, Yaponiya imperiyası və daha yaxın dövrdə ABŞ və Çin öz qüdrətlərini qorumaq üçün dəniz gücünə arxalanıblar.
Döyüş gəmisini dəniz döyüş meydanında effektiv edən xüsusiyyətlər zamanla dəyişib. Müasir dövrdə sürət mühüm amilə çevrilib, çünki bu xüsusiyyət gəmilərə məsafələri daha sürətlə qət etməyə və daha geniş ərazidə yaranan təhdidlərə cavab verməyə imkan verir. Bu gün əksər döyüş gəmiləri maksimum 28-33 düyün (saatda 52-61 kilometr) sürət yığa bilir. Lakin bəzi gəmilər bundan qat-qat yüksək göstəricilər əldə ediblər.
Müasir dövrün ən sürətli döyüş gəmilərinin hamısı “səth effekti” adlanan fiziki hadisədən istifadə edir. Bu texnologiyada xüsusi konstruksiyalı iki gövdə arasında yaranan hava yastığı gəminin əsas hissəsinin su səthindən yuxarı qalmasına imkan verir. Nəticədə sürtünmə əhəmiyyətli dərəcədə azalır və sürət artır.
Bu tip gəmilər yük daşınması və ya desant əməliyyatları üçün o qədər də əlverişli deyil. Lakin sürətli sahil müdafiəsi üçün idealdırlar və bir sıra müasir donanmalar tərəfindən məhz bu məqsədlə istifadə olunurlar.
Bu siyahıya həmin gəmilər daxil edilib, lakin “ekranoplanlar” və digər uçan platformalar daxil edilməyib. Həmçinin müxtəlif ölkələrin donanmalarında istifadə olunan sürətli katerlər, xüsusilə İranın “sürətli qayıqları” siyahıya salınmayıb, çünki onların əksəriyyətinin rəsmi sinif və ya layihə adı yoxdur.
Bu qeydləri nəzərə alaraq, müasir tarixdə inşa edilmiş ən sürətli 10 döyüş gəmisini təqdim edirik.
10. “Visby” sinfinə məxsus korvet
Xidmətdə olduğu dövr: 2009-cu ildən indiyədək
Operator: İsveç
Maksimum sürət: 35 düyün (saatda 64,8 kilometr)
İsveçin stels texnologiyasına malik bu korveti 35 düyün sürət yığa bilir. Norveçin “Skjold” sinfinə məxsus korveti qədər sürətli olmasa da, İsveç gəmisinin radar görünmə sahəsi və infraqırmızı izi olduqca kiçikdir. Bu da onun aşkarlanmasını çətinləşdirir və döyüş şəraitində sağ qalma şansını artırır.
Korvet həmçinin güclü silahlanmaya malikdir. Onun arsenalında gəmi əleyhinə raketlər, hava hücumundan müdafiə raketləri, ağır torpedolar, dəniz minaları və 57 mm çaplı top mövcuddur.
9. USS “New Jersey”
Xidmətdə olduğu dövrlər: 1943-1948, 1950-1957, 1968-1969, 1982-1991
Operator: ABŞ
Maksimum sürət: 35,2 düyün (saatda 65,2 kilometr)
USS “New Jersey” tarixdə ən sürətli döyüş gəmisi tituluna sahibdir. 1960-cı illərdə bu polad nəhəng 35,2 düyün sürətə çatmış və həmin sürəti bir neçə saat saxlaya bilmişdi. Bu göstərici onun rəsmi maksimal sürəti olan 32,5 düyündən 3 düyün daha yüksək idi.
Bu nailiyyət xüsusilə ona görə təsiredicidir ki, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri “Iowa” sinfinə məxsus bu döyüş gəmisini İkinci Dünya müharibəsində istifadə üçün 80 ildən çox əvvəl layihələndirib və inşa etmişdi.
Siyahıdakı digər gəmilərin əksəriyyəti kiçik korvetlər və ya sahilyanı döyüş gəmiləri olduğu halda, USS “New Jersey” ölçüsü və döyüş potensialı baxımından ən böyük və eyni zamanda ən sürətli iri döyüş gəmisidir.
8. “Tarantul” sinfinə məxsus korvet
Xidmətdə olduğu dövr: 1979-cu ildən indiyədək
Operatorlar: Rusiya, Bolqarıstan, Hindistan, Rumıniya, Vyetnam, Yəmən, Misir, Türkmənistan
Keçmiş operatorlar: Sovet İttifaqı, Şərqi Almaniya/Almaniya, ABŞ, Ukrayna, Polşa
Maksimum sürət: 42 düyün (saatda 77,8 kilometr)
“Tarantul” sinfinə məxsus korvet və ya sovet-rus təsnifatına görə “Layihə 1241 Molniya” sürətli raket korvetidir. Bu gəmi 42 düyün sürətə çata bilir və gəmi əleyhinə raketlər, zenit raketləri və 76 mm çaplı top ilə ciddi zərbə potensialına malikdir.
Korvet artıq köhnəlmiş platforma sayılsa da, hələ də Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələri, Rumıniya Hərbi Dəniz Qüvvələri və Vyetnam Hərbi Dəniz Qüvvələri daxil olmaqla bir sıra ölkələrin donanmalarında xidmət edir. Əvvəllər Şərqi Almaniya, Ukrayna və Polşanın donanmalarında da istifadə olunub.
Maraqlı məqamlardan biri isə odur ki, bu korvet bir müddət ABŞ donanmasının da xidmətində olub. Almaniyanın 1990-cı ildə birləşməsindən sonra ABŞ həmin gəmilərdən birini Almaniyadan alıb və 1992-1996-cı illərdə istismar edib.
7. “Freedom” sinfinə məxsus sahilyanı döyüş gəmisi
Xidmətdə olduğu dövr: 2008-ci ildən indiyədək
Operator: ABŞ
Maksimum sürət: 45 düyün (saatda 83,3 kilometr)
“Freedom” sinfinə məxsus LCS ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ikinci sahilyanı döyüş gəmisidir. O, 45 düyün sürət yığa bilir və əsasən materik sahilləri və adalar yaxınlığında fəaliyyət göstərir.
Kiçik ölçülərinə baxmayaraq, “Freedom” sinfi kifayət qədər güclü silahlanmaya malikdir. Gəmi 57 mm çaplı top, zenit raketləri, quru hədəflərinə qarşı istifadə olunan döyüş sursatları və pilotsuz uçuş aparatı əleyhinə silahlarla təchiz olunub.
Bu sinfə məxsus bəzi gəmilərdə sürətli hücum qayıqlarını və pilotsuz uçuş aparatlarını məhv etmək üçün nəzərdə tutulmuş 150 kilovat gücündə yüksək enerjili lazer sistemi də quraşdırılıb.
6. “Le Terrible”
Xidmətdə olduğu dövr: 1935-1955
Operator: Fransa
Maksimum sürət: 45,02 düyün (saatda 83,3 kilometr)
Müasir tarixin ən sürətli döyüş gəmilərindən bir çoxunun rekordlarını ötən əsrin texnologiyaları ilə onilliklər əvvəl qazanması diqqətəlayiqdir. Fransanın “Le Terrible” esminesi belə gəmilərdən biri idi.
1935-ci ildə dəniz sınaqları zamanı Fransa döyüş gəmisi 45,02 düyün maksimal sürətə nail olmuşdu. Onun normal maksimal sürəti 37 düyün idi ki, bu göstərici də onu ilk onluğa salmağa kifayət edirdi. Lakin sınaqlar zamanı gəmi öz rekordunu təxminən 10 düyün üstələmişdi.
5. “Independence” sinfinə məxsus sahilyanı döyüş gəmisi
Xidmətdə olduğu dövr: 2010-cu ildən indiyədək
Operator: ABŞ
Maksimum sürət: 47 düyün (saatda 87 kilometr)
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Independence” sinfinə məxsus sahilyanı döyüş gəmiləri hazırda ABŞ ordusunun xidmətində olan ən sürətli iri suüstü döyüş gəmiləridir. Bu sinfə məxsus gəmilər sürətli hərəkət zamanı 47 düyün maksimal sürətə, orta hesabla isə 44 düyün sürətə çata bilir.
Gəmi sahil zonalarında fəaliyyət göstərmək üçün hazırlanıb və kifayət qədər güclü silahlanmaya malikdir. “Freedom” sinfinə məxsus analoqları kimi, onlar da 57 mm çaplı top, gəmi əleyhinə raketlər və quru hədəflərinə qarşı sursatlarla təchiz olunublar.
4. “Pegasus” sinfinə məxsus “hydrofoil” gəmi
Xidmətdə olduğu dövr: 1977-1993
Operator: ABŞ
Maksimum sürət: 48 düyün (saatda 88,9 kilometr)
“Pegasus” sinfi ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün 1960 və 1970-ci illərdə hazırlanmış altı sürətli hücum gəmisindən ibarət “hydrofoil” layihəsi idi. Bu sinfə məxsus gəmilər 48 düyün sürətə çata bilirdi.
“Hydrofoil” konsepsiyası Vyetnam müharibəsindən sonrakı dövrdə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin imkanlarını genişləndirmək istəyən donanma əməliyyatları rəisi admiral Enzo Zumvaltın təşəbbüsü idi. Bu gəmilər 76 mm çaplı top və “Harpoon” gəmi əleyhinə raketləri daşıya bilirdi.
Nəticədə az sayda gəminin inşa edilməsi, xüsusi təchizat zəncirinə və texniki xidmətə ehtiyac duyulması, eləcə də NATO müttəfiqlərinin layihəyə maraq göstərməməsi səbəbindən proqram uğursuz oldu və bütün gəmilər 1993-cü ilə qədər xidmətdən çıxarıldı.
3. “Bora” sinfinə məxsus korvet
Xidmətdə olduğu dövr: 1989-cu ildən indiyədək
Operator: Sovet İttifaqı/Rusiya
Maksimum sürət: 55 düyün (saatda 101,9 kilometr)
“Bora” sinfi və ya sovet-rus təsnifatına görə “Layihə 1239 Sivuç” maksimum 55 düyün sürətə çata bilən suüstü döyüş gəmisidir. Bu sinfə məxsus cəmi iki gəmi inşa olunub və onlar Rusiyanın Qara dəniz sahillərində əməliyyatlar aparmaq üçün hazırlanıb.
1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra gəmilər Rusiya Federasiyasının tərkibinə keçib. Hazırda onların hər ikisi Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Qara dəniz donanmasının xidmətindədir və davam edən Ukrayna müharibəsində aktiv iştirak edir.
2. “Skjold” sinfinə məxsus sahil korveti
Xidmətdə olduğu dövr: 1999-cu ildən indiyədək
Operator: Norveç
Maksimum sürət: 60 düyün (saatda 111,1 kilometr)
Norveç Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Skjold” sinfinə məxsus korvetləri hazırda dünyada xidmətdə olan ən sürətli döyüş gəmiləri hesab olunur. Siyahıdakı əvvəlki gəmilər kimi, “Skjold” sinfi də səth effekti texnologiyası əsasında hazırlanıb və əlverişli dəniz şəraitində 60 düyün sürətə çata bilir.
Norveç istehsalı olan bu döyüş gəmisi sahilyanı mühit üçün nəzərdə tutulub. O, sahilə yaxın fəaliyyət göstərir və yaxınlaşan istənilən təhlükəyə qarşı silah yükünü tətbiq edə bilir.
Nisbətən kiçik ölçülərinə və heyətinə baxmayaraq, bu sinif “Kongsberg Naval Strike Missile” gəmi əleyhinə raketləri, MBDA “Mistral” hava hücumundan müdafiə raketləri və “Oto Melara” istehsalı 76 mm çaplı topla silahlandırılıb. Əlbəttə, bu, açıq okeanda fəaliyyət göstərən ənənəvi döyüş gəmisi deyil. Lakin konkret vəzifələr üçün yaradılmış olduqca faydalı platformadır.
1. HMCS “Bras d’Or”
Xidmətdə olduğu dövr: 1968-1971
Operator: Kanada
Maksimum sürət: 63 düyün (saatda 116,7 kilometr)
Kanada Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin eksperimental “hydrofoil” gəmisi HMCS “Bras d’Or” 1969-cu ildə suüstü döyüş gəmiləri arasında qeydə alınmış ən yüksək sürət rekorduna nail olub (63 düyün). Lakin bu göstərici silahsız vəziyyətdə keçirilən sınaqlar zamanı əldə edilmişdi.
Gəmi Kanada Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin xidmətində olsa da, heç vaxt silahlandırılmayıb və Ottavanın dəyişən prioritetləri səbəbindən 1971-ci ildə xidmətdən çıxarılıb. Bununla belə, gəmi utilizasiyadan xilas edilib və hazırda Kvebekdə yerləşən quru muzey eksponatı kimi qorunur.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
