MUGEM layihəsi Türkiyənin dənizlərdəki əməliyyat imkanlarını yalnız sahil müdafiəsi ilə məhdudlaşdırmayaraq açıq dənizlərdə təsirli gücə çevrilməsini hədəfləyən uzunmüddətli strategiyanın mühüm hissəsidir. Xüsusilə “Mavi Vətən” doktrinası çərçivəsində Şərqi Aralıq dənizi, Egey dənizi və daha uzaq dənizlərdə fəaliyyət göstərə biləcək aviadaşıyıcı gəmiyə sahib olmaq Türkiyəyə həm hərbi çəkindirmə, həm də böhran bölgələrində sürətli müdaxilə imkanı qazandıracaq.
Belə bir platforma hava gücünü qurudan asılı olmadan dəniz üzərində yerləşdirmək imkanı yaradaraq əməliyyatların çevikliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Aviadaşıyıcı gəmi yalnız müharibə şəraitində deyil, eyni zamanda humanitar yardım əməliyyatları, təxliyə missiyaları və beynəlxalq sülhün dəstəklənməsi fəaliyyətlərində də mühüm rol oynaya bilər. Bu baxımdan MUGEM Türkiyənin qlobal miqyasda dəniz gücü proyeksiyası həyata keçirməsini mümkün edəcək strateji platforma kimi qiymətləndirilir.
Layihənin ortaya çıxmasında Türkiyənin daha əvvəl hazırladığı TCG “Anadolu” amfibiya hücum gəmisi ilə əldə etdiyi mühəndislik və layihələndirmə təcrübəsi mühüm baza rolunu oynayıb. Lakin MUGEM TCG “Anadolu”dan fərqli olaraq başlanğıcdan etibarən aviadaşıyıcı gəmi kimi layihələndirilir. Buna görə də gəminin uçuş göyərtəsinin quruluşu, anqar tutumu və təyyarə əməliyyatları üçün nəzərdə tutulan sistemləri daha geniş imkanlara malik olacaq. Gəminin xüsusilə sabit qanadlı hava vasitələri və Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) ilə əməliyyat apara biləcək şəkildə layihələndirilməsi planlaşdırılır. Türkiyənin hazırladığı pilotsuz döyüş təyyarəsi layihələri ilə birlikdə nəzərdən keçirildikdə MUGEM-in gələcəkdə PUA-ların geniş istifadə olunduğu aviadaşıyıcı gəmi konsepsiyasına malik olması gözlənilir. Bu çərçivədə “Baykar” tərəfindən hazırlanan “Bayraktar Kızılelma” və “Bayraktar” TB3 platformalarının gəmidən əməliyyat həyata keçirə biləcək şəkildə layihələndirilməsi diqqət çəkir.
Layihənin həyata keçirilməsi yalnız hərbi baxımdan deyil, texnoloji və sənaye baxımından da böyük nailiyyətlər qazandırır. Belə bir gəminin layihələndirilməsi qabaqcıl gəmi arxitekturası, radar və sensor texnologiyaları, uçuş əməliyyatlarının idarə olunması, inteqrasiya edilmiş döyüş sistemləri və yüksək tutumlu enerji istehsalı infrastrukturu kimi bir çox sahədə geniş bilik və təcrübə tələb edir. Buna görə də MUGEM layihəsi Türkiyənin müdafiə sənayesində yüksək texnologiyalı istehsal imkanlarını artıracaq mühüm hərəkətverici qüvvə rolunu oynayır. Bundan əlavə, bu layihə sayəsində yerli gəmiqayırma zavodlarının böyük tonnajlı döyüş gəmiləri inşa etmək qabiliyyəti daha da inkişaf edəcək, təchizat zəncirində yer alan çoxsaylı yerli şirkətlər də layihədən dolayı şəkildə faydalanacaqlar.
Gəminin əməliyyat xidmətinə qəbul ediləcəyi tarix hələ dəqiq müəyyənləşməsə də, layihə ilə bağlı açıqlamalarda 2030-cu illərin əvvəllərinin hədəfləndiyi bildirilir. İnşa prosesi tamamlandıqdan sonra MUGEM-in Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ən böyük və ən mürəkkəb döyüş platforması olması gözlənilir. Belə bir platforma Türkiyənin dənizlərdəki çəkindirmə gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və Türk donanmasının açıq dənizlərdə fasiləsiz fəaliyyət göstərməsinə imkan verəcək. Bundan əlavə, NATO missiyalarında və beynəlxalq əməliyyatlarda Türkiyənin töhfəsini daha görünən edəcək imkanlar təqdim edəcək. Türkiyənin dəniz strategiyası köklü şəkildə dəyişəcək, yanacaq doldurmadan İstanbuldan Nyu-Yorka gedib qayıda biləcək mənzilə malik olması uzunmüddətli missiyalarda üstünlük təmin edəcək.
MUGEM-in digər mühüm xüsusiyyətlərindən biri müasir müharibə doktrinalarının tələb etdiyi şəbəkə mərkəzli döyüş imkanlarını dəstəkləyəcək şəkildə layihələndiriləcək olmasıdır. Gəmidə yerləşdiriləcək radarlar, radioelektron mübarizə sistemləri və komanda-idarəetmə infrastrukturu sayəsində aviadaşıyıcı gəmi yalnız hava platformalarının daşıyıcısı deyil, eyni zamanda dəniz əməliyyat qruplarının komanda mərkəzi kimi də fəaliyyət göstərə biləcək. Bu isə gəminin ətrafında yerləşdiriləcək freqatlar, esmineslər və sualtı qayıqlarla birlikdə vahid əməliyyat qrupunun formalaşdırılmasına imkan yaradacaq.
Milli Aviadaşıyıcı Gəminin Texniki Xüsusiyyətləri
Təxmini subasımı qabiliyyəti: 60.000 ton ətrafında
Uzunluğu: təxminən 285 metr
Eni: təxminən 72 metr (uçuş göyərtəsi daxil olmaqla)
Maksimal sürəti: təxminən 25+ düyün
Mənzili: 10.000 dəniz mili
Suya oturma dərəcəsi: 10,1 metr
Hərəkət sistemi: yüksək güclü qaz turbinli və dizel mühərrikli kombinə edilmiş sistem (planlaşdırılan)
Hava vasitələrinin sayı: təxminən 40-50 hava vasitəsi (PUA, zərbə tipli PUA və ehtimal olunan döyüş təyyarələri)
Hava vasitələri: HÜRJET, KIZILELMA, ANKA-3, “Bayraktar” TB3, S-70 “Seahawk”
Heyət sayı: təxminən 800-dən çox personal (hava qanadı daxil olmaqla)
Uçuş göyərtəsi: qısa məsafədən qalxma üçün “ski-jump” və ya alternativ qalxış sistemləri (layihələndirmə mərhələsindən asılı olaraq)
Silah sistemləri: 32 hüceyrəli şaquli buraxılış sistemi (MİDLAS), 4 yaxın mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemi (CIWS), 7 uzaqdan idarə olunan silah stansiyası
Layihə növü: STOBAR (Short Take-Off But Arrested Recovery)
Milli Aviadaşıyıcı Gəminin Ümumi Xüsusiyyətləri
Yerli dizayn və milli müdafiə sənayesinin töhfəsi ilə hazırlanmış aviadaşıyıcı gəmi
Sabit qanadlı təyyarələr və PUA-lar üçün əməliyyat imkanları
Geniş anqar və uçuş əməliyyatlarının idarə edilməsi infrastrukturu
Qabaqcıl radar, sensor və radioelektron mübarizə sistemləri
İnteqrasiya edilmiş döyüş idarəetmə sistemi ilə şəbəkə mərkəzli əməliyyat imkanı
Uzunmüddətli açıq dəniz missiyaları üçün yüksək logistik potensial
Əməliyyat qrupunun komanda mərkəzi kimi istifadə olunma qabiliyyəti
Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin hazırkı və planlaşdırılan platformaları nəzərə alındıqda, MUGEM ətrafında formalaşdırıla biləcək əməliyyat qrupu kifayət qədər müasir və balanslaşdırılmış quruluşa malik ola bilər. Bu əməliyyat qrupunun mərkəzində aviadaşıyıcı gəmi yer alacaq, onun ətrafında yerləşən gəmilər isə müxtəlif müdafiə təbəqələri formalaşdıracaqlar.
Milli Aviadaşıyıcı Gəminin Əməliyyat Qrupu
Əməliyyat qrupunun ən kritik elementlərindən biri hava hücumundan müdafiədir. Aviadaşıyıcı gəmilər uzaq mənzilli gəmi əleyhinə raketlərin, ballistik raketlərin və ya düşmən təyyarələrinin hədəfinə çevrilə bilər. Buna görə də güclü radarlar və hava hücumundan müdafiə raketləri ilə təchiz olunmuş esmineslər əməliyyat qrupunun ən mühüm qoruyucu elementləridir. Türkiyənin bu vəzifə üçün hazırladığı platforma isə TF-2000 esmines layihəsidir. TF-2000-in uzaq mənzilli radarları və çox təbəqəli hava hücumundan müdafiə sistemləri sayəsində əməliyyat qrupu üçün erkən xəbərdarlıq və hava hücumundan müdafiə çətiri yaratması planlaşdırılır. Bu gəmilər yüzlərlə kilometr məsafədən təhdidləri aşkar edib qarşısını ala biləcək imkanlarla layihələndirilir.
Əməliyyat qrupunun ikinci mühüm elementi çoxməqsədli freqatlardır. Türkiyənin hazırladığı İSTİF (İstanbul) sinfinə məxsus freqatlar bu vəzifə üçün olduqca uyğun platformalardır. Bu gəmilər həm hava hücumundan müdafiə, həm də suüstü və sualtı müdafiə tapşırıqlarını yerinə yetirə bilirlər. Onlar aviadaşıyıcı gəminin ətrafında patrul xidməti apararaq yaxınlaşan gəmilərin, sualtı qayıqların və ya alçaq hündürlükdən gələn təhdidlərin qarşısını alırlar. Bundan əlavə, gəmi əleyhinə raketlər vasitəsilə əməliyyat qrupunun zərbə imkanlarına da töhfə verirlər.
Sualtı müdafiə aviadaşıyıcı gəmi əməliyyat qrupunun ən kritik sahələrindən biridir. Çünki müasir sualtı qayıqlar aviadaşıyıcı gəmilər üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Buna görə də əməliyyat qrupunu adətən bir və ya iki sualtı qayıq müşayiət edir. Türkiyə baxımından bu vəzifə üçün ən uyğun platformalar “Reis” sinfinə məxsus sualtı qayıqlar kimi tanınan yeni nəsil sualtı qayıqlardır. Bu sualtı qayıqlar səssiz fəaliyyət xüsusiyyətləri sayəsində əməliyyat qrupunun ətrafında gizli patrul xidməti apararaq düşmən sualtı qayıqlarını aşkar edə və lazım gəldikdə məhv edə bilərlər.
Aviadaşıyıcı gəmi əməliyyat qrupunun tərkibində logistik dəstək gəmiləri də yer alır. Çünki aviadaşıyıcı gəmilər və onları müşayiət edən gəmilər uzun müddət açıq dənizdə fəaliyyət göstərərkən yanacaq, sursat və təchizat ehtiyacı duyurlar. Bu vəzifə üçün Türk donanmasının ən mühüm platformalarından biri TCG “Derya” kimi logistik dəstək gəmiləridir. Bu gəmilər əməliyyat qrupuna yanacaq, sursat və müxtəlif materialları dənizdə təchiz edə bilirlər.
MUGEM əməliyyat qrupunun mərkəzində isə gəminin daşıdığı hava qanadı yerləşəcək. Türkiyənin dəniz platformaları üçün hazırladığı insansız və pilotlu hava vasitələri bu əməliyyat qrupunun ən mühüm zərbə gücünü təşkil edəcək. Bu çərçivədə “Bayraktar” TB3 kimi qısa məsafədən qalxış imkanına malik PUA-ların və “Bayraktar Kızılelma” kimi pilotsuz döyüş təyyarələrinin gəmidən əməliyyat aparması planlaşdırılır. Bu hava vasitələri kəşfiyyat, müşahidə, hava hücumundan müdafiə və hücum tapşırıqlarında istifadə oluna bilər.
Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gələcəkdə MUGEM üçün formalaşdıra biləcəyi ehtimal olunan əməliyyat qrupu təxminən aşağıdakı tərkibə malik ola bilər:
1 × MUGEM
2 × TF-2000 esminesi (hava hücumundan müdafiə)
2-3 × “İstanbul” sinfinə məxsus freqat və ya oxşar çoxməqsədli freqat
1-2 × “Reis” sinfinə məxsus sualtı qayıq (MİLDEN)
1 × TCG “Derya” və ya oxşar logistik dəstək gəmisi
Gəmidə yerləşdirilmiş 30-50 ədəd müşahidə/zərbə tipli PUA və ehtimal olunan döyüş təyyarəsi
Əməliyyat qrupunu müşayiət edən dəniz patrul təyyarələri və dəniz helikopterləri
Bu struktur sayəsində əməliyyat qrupu təbəqəli müdafiə sistemi formalaşdırır. Sualtı qayıqlar xarici müdafiə halqasında gizli patrul xidməti həyata keçirərkən, freqatlar orta müdafiə xəttini təşkil edir, esmineslər isə uzaq mənzilli hava hücumundan müdafiəni təmin edir. Aviadaşıyıcı gəmidən havaya qalxan hava vasitələri isə yüzlərlə kilometrlik əraziyə nəzarət edərək həm kəşfiyyat, həm də hücum tapşırıqlarını yerinə yetirirlər.
Milli Aviadaşıyıcı Gəmidə İstifadə Olunacaq Hava Vasitələri
Milli Aviadaşıyıcı Gəminin STOBAR sistemi əsasında layihələndirilməsi qısa məsafədən qalxış və tutucu qarmaq vasitəsilə enişə uyğun hava vasitələrinin inteqrasiyasını mümkün edir. Bunun sayəsində gəminin uçuş göyərtəsi və anqarı 50 ədədə qədər pilotlu və pilotsuz hava vasitəsini qəbul edərək qarışıq aviasiya qrupu formalaşdıracaq. Bu qrupun 20 hava vasitəsinin göyərtədə, 30 hava vasitəsinin isə anqarda yerləşdirilməsi planlaşdırılır.
Bu aviasiya qrupunun ən diqqətçəkən elementlərindən biri “Bayraktar” TB3-dür. TCG “Anadolu” gəmisində də sınaqdan keçirilmiş və dəniz mühitinə uyğunlaşdırılmış bu kəşfiyyat və silahlı pilotsuz uçuş aparatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gəmidən qalxma və enmə imkanları sayəsində uzaq mənzilli müşahidə, kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və dəqiq zərbə tapşırıqlarını yerinə yetirəcək. Nisbətən aşağı xərc və yüksək effektivlik təmin edən platforma kimi ön plana çıxır.
“Bayraktar” KIZILELMA isə pilotsuz döyüş təyyarəsi (MİUS) kateqoriyasında inqilabi platforma hesab olunur. Reaktiv mühərrikə və aşağı radara görünmə xüsusiyyətlərinə malik olan bu vasitə “hava-hava” və “hava-yer” hücumlarında effektiv istifadə ediləcək. Gəmiyə uyğunlaşdırılmış versiyası yüksək sürəti və manevr imkanları sayəsində düşmənin hava vasitələrinə qarşı çəkindirmə təmin edəcək və gələcəyin insansız hava döyüşlərinin əsas elementlərindən birinə çevriləcək.
ANKA-3 TUSAŞ tərəfindən hazırlanmış “uçan qanad” dizaynına malik pilotsuz döyüş təyyarəsi kimi dərin zərbə əməliyyatları və gizli missiyalar üçün ideal platformadır. Aşağı radara görünmə xüsusiyyətləri, yüksək faydalı yük daşıma qabiliyyəti və uzun müddət havada qalma imkanı sayəsində gəmidən qalxaraq strateji hədəflərə qarşı dəqiq zərbələr endirəcək, xüsusilə güclü müdafiə olunan hava məkanlarında üstünlük təmin edəcək.
HÜRJET isə TUSAŞ tərəfindən hazırlanmış yerli reaktiv təlim və yüngül hücum təyyarəsidir. Dəniz versiyası üçün aparılacaq uyğunlaşdırmalar nəticəsində gəmi ilə inteqrasiya ediləcək. Pilot hazırlığı ilə yanaşı yaxın hava dəstəyi, kəşfiyyat və yüngül bombardman tapşırıqlarında iştirak edəcək, pilotlu platforma kimi aviasiya qrupunun çevikliyini artıracaq.
Bundan əlavə, S-70 “Seahawk” helikopterləri kimi hazırda istifadə olunan platformalar da gəmidə yerləşdiriləcək. Bu “Seahawk” helikopterləri sualtı qayıqlara qarşı mübarizə, axtarış-xilasetmə, dəniz müşahidəsi və xüsusi təyinatlı qüvvələrə dəstək kimi kritik tapşırıqlarda istifadə olunacaq. Yerli alternativlər hazırlansa da, hazırkı inventarda yer alan bu helikopterlər gəminin çoxməqsədliliyini tamamlayacaq və sualtı təhlükələrə qarşı sürətli reaksiya imkanı yaradacaq.
MUGEM Türkiyənin dənizçilik tarixində yalnız yeni döyüş gəmisi deyil, eyni zamanda strateji baxışın konkret təcəssümü kimi qiymətləndirilə bilər. Açıq dənizlərdə uzun müddət fəaliyyət göstərə bilən aviadaşıyıcı gəmi bir ölkənin yalnız hərbi gücünün deyil, həm də texnoloji inkişaf səviyyəsinin göstəricisi hesab olunur. Türkiyənin belə bir layihəni öz mühəndislik imkanları hesabına həyata keçirməyə çalışması müdafiə sənayesində əldə olunan səviyyəni nümayiş etdirən mühüm addım kimi qiymətləndirilir. İnşa prosesi tamamlanıb xidmətə qəbul edildikdən sonra MUGEM-in yalnız Türk donanması üçün deyil, eyni zamanda Türkiyənin qlobal miqyasdakı strateji mövqeyi baxımından da yeni dövrün başlanğıcını təmsil edəcəyi gözlənilir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
