Slovakiyanın əsas üstünlüyü özüyeriyən artilleriya sistemlərinin tam dövr üzrə dizayn, sınaq və istehsal imkanlarına malik olmasıdır. Burada yalnız şassi və top qurğusundan deyil, eyni zamanda atəşin idarə edilməsi, ballistik hesablama alqoritmləri, avtomatik doldurma mexanizmləri, rabitə və komanda-idarəetmə sistemlərinin vahid platformada inteqrasiyasından söhbət gedir. Bu yanaşma artilleriyanı şəbəkə-mərkəzli müharibə konsepsiyasının aktiv elementi halına gətirir.
Slovakiya artilleriya məktəbinin ən qabaqcıl məhsulu sayılan “Zuzana 2” 155 mm-lik NATO standartlı özüyeriyən artilleriya qurğusudur. Sistem 8x8 təkərli şassi üzərində yerləşdirilib ki, bu da yüksək yol sürəti, geniş əməliyyat radiusu və sürətli mövqe dəyişmə imkanları yaradır. 41-50 km atəş məsafəsi, ERFB-BB tipli mərmilərlə uzunmənzilli atəş potensialı və tam avtomatlaşdırılmış doldurma mexanizmi onu klassik yarımavtomat artilleriya sistemlərindən texnoloji cəhətdən ayırır.
“Zuzana 2”nin mühüm texniki üstünlüklərindən biri heyətin minimuma endirilməsidir. Avtomatik doldurma və rəqəmsal atəşi idarəetmə sistemi sayəsində ekipaj 3-4 nəfərlə məhdudlaşır. Atəş mövqeyinə daxil olma və mövqedən çıxma vaxtının 1-2 dəqiqə səviyyəsində olması “vur-qaç” taktikasını effektiv edir və əks-batareya risklərini ciddi şəkildə azaldır.
Bu platformanın formalaşması təsadüfi deyil. “Zuzana 2”nin sələfi olan “ShKH vz.77 Dana” postsovet məkanında geniş yayılmış ilk təkərli özüyeriyən artilleriya sistemlərindən biri idi. 152 mm çaplı bu platforma öz dövrü üçün qabaqcıl sayılan avtomatik doldurma mexanizmi ilə seçilirdi. Slovakiya bu sistemi sonradan “Dana M2” versiyası ilə dərin modernizasiyadan keçirib, burada rəqəmsal atəşi idarəetmə sistemi, yeni rabitə modulları və təkmilləşdirilmiş ballistik hesablama blokları tətbiq olunub.
“Dana M2” köhnə Sovet mənşəli artilleriya parkına malik ölkələr üçün keçid platforması rolunu oynayır. Sistem tam NATO standartına keçiddən əvvəl doktrinal və texniki uyğunlaşma mərhələsi yaradır, şəxsi heyətin avtomatlaşdırılmış sistemlərlə işləməyə adaptasiyasını təmin edir və mərhələli modernləşməyə imkan verir.
Slovakiyanın daha yüngül və çevik həllərindən biri EVA 155 özüyeriyən artilleriya sistemidir. Bu platforma 6x6 təkərli şassi üzərində qurulub və 155 mm NATO standartlı top ilə təchiz edilib. Aşağı çəki, yüksək hərəkət qabiliyyəti və sürətli yerləşmə imkanları EVA 155-i çevik əməliyyatlar üçün optimal edir. Sistem avtomatik doldurma mexanizminə malikdir və azsaylı heyətlə fəaliyyət göstərə bilir.
EVA 155 xüsusilə dağlıq və çətin relyefli ərazilərdə sürətli manevr və ani atəş dəstəyi üçün nəzərdə tutulub. Atəşə hazır vəziyyətə keçmə müddətinin bir dəqiqədən az olması onu əks-batareya mübarizəsində daha davamlı edir və Slovakiya artilleriya doktrinasının çeviklik üzərində qurulduğunu göstərir.
Avtomatik artilleriya sahəsində Slovakiyanın ən innovativ layihələrindən biri DITA platformasıdır. DITA tam avtomatlaşdırılmış, insansız qülləyə malik 155 mm özüyeriyən artilleriya sistemidir. Döyüş heyəti zirehli kabinədə yerləşir və qüllə ilə birbaşa fiziki təmasda olmur ki, bu da ekipajın sağqalma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
DITA-nın əsas texniki üstünlüklərindən biri modul yanaşmadır. Sistem müxtəlif təkərli və tırtıllı şassilərə inteqrasiya oluna bilir. Bu, mövcud artilleriya parkının dərin modernizasiyasını mümkün edir və tamamilə yeni platformaların alınmasına ehtiyacı azaldır. Avtomatlaşdırma səviyyəsi isə atəşin hesablanması, doldurma və hədəfin dəyişdirilməsini tam rəqəmsal mühitdə həyata keçirməyə imkan verir.
Slovakiyanın perspektiv layihələrindən biri də MORANA özüyeriyən artilleriya qurğusudur. MORANA daha çox konseptual və eksperimental platforma kimi qiymətləndirilir. Sistem uzunmənzilli atəş, yüksək avtomatlaşdırma və inkişaf etmiş sensor inteqrasiyasını birləşdirərək gələcək nəsil artilleriya konsepsiyalarının sınaq bazası rolunu oynayır.
Bu sistemlərin hamısını birləşdirən əsas texniki xətt NATO standartlı 155 mm sursatlardan istifadədir. Slovakiya yalnız top qurğularını deyil, eyni zamanda ağıllı mərmilər, uzunmənzilli sursatlar və proqramlaşdırıla bilən raket sistemləri ilə uyğunluğu da təmin edir. Bu yanaşma artilleriyanın dəqiqliyini və əməliyyat effektivliyini keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldırır.
Slovakiya artilleriya platformaları pilotsuz uçuş aparatları, əks-batareya radarları və komanda-idarəetmə sistemləri ilə sıx inteqrasiya olunub. Yerli istehsal atəş idarəetmə proqramları və açıq arxitekturalı rabitə protokolları müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatların vahid döyüş mənzərəsində birləşdirilməsinə imkan verir və reaksiya müddətini saniyələrə endirir.
Bu modelin mühüm elementi texnologiya transferidir. Slovakiya şirkətləri yalnız hazır sistemlərin satışını deyil, istehsal xətlərinin qurulması, mühəndis hazırlığı, texniki sənədləşmə və servis infrastrukturunun yaradılmasını da təklif edir. Bu isə tərəfdaş ölkələr üçün uzunmüddətli sənaye və texnoloji dayanıqlıq yaradır.
Nəticə etibarilə, Slovakiyanın avtomatik artilleriya sahəsindəki imkanları silah tədarükü ilə məhdudlaşmır. Bu imkanlar sənaye əməkdaşlığı, birgə istehsal, ixrac yönümlü model və doktrinal transformasiya üzərində qurulub. Slovakiya təcrübəsi göstərir ki, avtomatik artilleriya sistemləri yalnız döyüş meydanında deyil, müdafiə sənayesinin strukturunda da strateji dəyişiklik yaradan əsas alətlərdən biridir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
