Lakin işlər Trampın gözlədiyi kimi getmədi və Co Bayden seçkilərdə qalib gəldi. Bu arada, Netanyahu bir tərəfdən korrupsiyalar, mübahisəli islahatlar və hökumət böhranları ilə məşğul olarkən, digər tərəfdən Qəzzadakı hərbi əməliyyatları idarə edirdi. Tramp və Netanyahunun açıqladığı Yaxın Şərq sülh planına Yerusəlimin bölünməmiş bir şəkildə İsrailin paytaxtı olması, şərti Fələstin dövləti, yəhudi köçkünlərin müdafiəsi, fələstinlilərin yerlərini dəyişməməsi və fələstinli qaçqınların geri qayıtma hüququnun olmaması daxildir.
2024-cü ilin noyabrında keçirilən seçkilərdə Trampın yenidən ABŞ prezidenti seçilməsi ilə Qəzzada atəşkəsin təmin edilməsi üçün təzyiqlərin artacağı gözlənilirdi. Trampın seçki kampaniyası zamanı İsrailin təhlükəsizliyinə dair güclü öhdəliklərinə baxmayaraq, həm Ukraynada, həm də Qəzzada münaqişələrin dayandırılmasını istədiyi məlum fakt idi. Bu məlumatlara əsasən demək olar ki, İsraillə HƏMAS arasında atəşkəsi təmin edən əsas parametr Trampın göstərdiyi təzyiq olub.
Qəzzada atəşkəs olsa da, İsrailin siyasi məqsədlərinə çata bilməməsi və Trampın Yaxın Şərqdə, xüsusən də Qəzzada münaqişə və müharibə riskindən mümkün qədər uzaq olmaq səyləri özü ilə 2020-ci il sülh planının xüsusilə necə dəyişəcəyi, ümumilikdə ABŞ-nin regiona yeni yanaşması ilə bağlı müzakirələri də gətirir.
Trampın Yaxın Şərq siyasəti necə formalaşacaq?
Trampın təcridçi xarici siyasətə üstünlük verərək hərəkət edəcəyi tamamilə aydındır. Qlobal təhlükəsizlik yükünü daşımaq istəməyən Tramp üçün əsas məqsəd ilk prezidentlik müddətinə uyğun olaraq ABŞ-nin güc toplamasını təmin etməyə çalışmaqdır. ABŞ-ni münaqişə və müharibədən mümkün qədər uzaq tutmaq və bu münaqişələrin xərclərini regional aktorların üzərinə qoymağa çalışmaq Trampın xarici siyasət prioritetləri sırasındadır.
Yaxın Şərq ABŞ-nin prioritetləri arasında əslində çox uzaqdadır. Buna görə də bu bölgədə yaranan gərginliklər onların ABŞ-yə gətirdiyi xərclərə və imkanlara nisbətdə nəzərə alınır. Əgər bu xərclər və imkanlar Amerika xalqına satıla bilərsə, Tramp üçün prioritet olur, əgər heç bir şəkildə Amerika xalqının maraqlarına toxunmayan bir məsələdirsə, buna məhəl qoyulmur. Burada vacib olan Tramp effektini daxili ictimai rəyə göstərməkdir.
Sülhü təmin edən, nefti qoruyan, böyük büdcəli sövdələşmələr əldə edən bir aktor olmaq, Yaxın Şərqdə nizam-intizam və sabitlik hədəfi deyil, daha çox daxilə sata biləcəyi və ABŞ-nin maraqlarını qoruduğunu göstərən təşəbbüslər Trampın yanaşmasının xülasəsidir. Bu üstünlüklərin Trampın ikinci dövründə Yaxın Şərqə əks olunması, əlbəttə ki, güc rəqabətinin artacağı daha mürəkkəb bir prosesə səbəb olacaq.
Soyuq müharibədən sonrakı birqütblü beynəlxalq sistem ABŞ-nin keçmiş prezident Barak Obama dövründən başlayaraq təcridçiliyə üstünlük verməsinə səbəb oldu və bu, hakimiyyət boşluqlarının yaranmasına yol açdı. Bu səbəbdən beynəlxalq sistem bu tarixdən struktur olaraq birqütblü olsa da, əslində çoxqütblü beynəlxalq sistemə çevrildiyini söyləmək mümkündür. Regional miqyasda yaranan hakimiyyət boşluqları təbii olaraq revizionist davranışın artmasına və güc rəqabətinin sürətlənməsinə səbəb oldu. Hər bir aktor tortdan daha çox pay almağı və güc boşluğundan maksimum yararlanmağı hədəfləyir.
ABŞ-nin təcrid olunmasının məqsədi məhz budur. Bu, yaranan güc rəqabətini uzaqdan tarazlaşdırmağa və aktorlar bir-birini tükəndirərkən, kənarda qalaraq, gücün artmasını sürətləndirməyə çalışmaqdır. Buna görə də qarşıdakı dövrdə Tramp Yaxın Şərqdəki imkanlardan ən çox yararlanmağa çalışacaq və regional rəqabətdən yaranacaq xərcləri uzaqdan tarazlaşdıraraq, nəzarət altına almağa çalışacaq. Bu yanaşma regional aktorlar üçün həm böyük imkanlar, həm də əhəmiyyətli risklər təqdim edir.
“İbrahim razılaşmaları” genişləndiriləcəkmi?
Trampın nöqteyi-nəzərindən “İbrahim razılaşmaları” ABŞ-nin daxili ictimaiyyətinə “satmaq” üçün ən uyğun razılaşmalardan biri idi. Çünki Yaxın Şərqdə ərəb ölkələri ilə İsrail arasında münasibətlərin normallaşması ABŞ prezidentləri üçün son dərəcə prestijli nailiyyət kimi qiymətləndirilir. Əslində, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) və Bəhreyndən sonra Səudiyyə Ərəbistanının da normallaşma prosesinə daxil olacağı gözlənilirdi. Lakin Qəzzada başlayan hadisələrlə bu proses səngisə də, dayandırılmadı.
Tramp administrasiyası İsraillə münasibətləri normallaşdırmaq üçün Səudiyyə Ərəbistanına daha çox təzyiq göstərə bilər. Bu normallaşma ABŞ ilə təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlığı davam etdirmək istəyən Ər-Riyad üçün bir çox risklər yaratsa da, əsl təyinedici parametr Qəzzadan sonra İsraillə yaxınlaşmanın ərəb cəmiyyətlərində yaradacağı reaksiyadır. Lakin İran təhlükəsinin məhdud olması Ər-Riyadın seçimlərinə təsir edəcək bir məsələdir.
2020-ci il Yaxın Şərq sülh planı vasitəsilə bir çox inkişaflar baş verdi və yeni reallıqlar ortaya çıxdı. Fələstinlilərin köçürülməyəcəkləri sözü bu gün Trampın 2 milyonluq Qəzza əhalisini hər gün fərqli bir ölkəyə göndərməyə çalışması ilə təkzib edildi. Yerusəlim və Colanı tanıyan Tramp administrasiyası böyük sülh sazişindən daha çox, İsraillə münasibətləri normallaşdıran ölkələrin sayını artırmağa diqqət yetirir. Buna görə də demək olar ki, kəskin həll yolları yalnız Yaxın Şərqdə daha böyük münaqişələrə və gərginliyə səbəb olur.
Asif Cəfərov
Ordu.az
