Qlobal sistemin ağırlıq mərkəzinin Asiyaya keçdiyi, Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) təhlükəsizlik siyasətlərinin diqqət mərkəzinin Çin kontekstində bunu izlədiyi qlobal siyasi müstəvi ilə bağlı son 10 ildə davam edən müzakirələrin mühüm sütununu Vaşinqtonun digər regionlardakı gücünü azaltması, yəni “strateji geri çəkilməsi” və bunun ABŞ-nin həm regional müttəfiqləri, həm də müttəfiqlik balansları üzərindəki yansımaları təşkil etdi.
Son 2 ildə real olaraq bu tendensiyanı poza biləcək iki hadisə baş verdi. Birincisi, Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı başladığı və hələ də davam edən müharibə, ikincisi isə 7 oktyabr hücumudan sonra İsrailin HƏMAS-ı hədəf alan əməliyyatı çərçivəsində təxminən bir aya yaxındır davam edən münaqişədir.
2010-cu illərin ikinci yarısı fələstinlilərə qarşı inkişaflarla çox aktiv idi. ABŞ-nin səfirliyini Qüdsə köçürməsi və Təl-Əvivin ərəb ölkələri ilə normallaşmasına maneələrin tələsik şəkildə aradan qaldırıldığı fikrini doğuran “Əsrin Planı” kimi hərəkətlərdən sonra “iki dövlətli həll” çərçivəsində ritorik səviyyədə qalan dəstəyə baxmayaraq, fələstinlilərin tamamilə zərərsizləşdirildiyi bir dövrə daxil olduq.
Digər tərəfdən, sözügedən proses, xüsusilə Qəzzada mərkəzləşmiş münaqişələrin nizamlı aralıqlarla dünya gündəmində qalmağa davam etdiyi İordan çayının qərb sahilindəki münaqişələr ətrafında son bir il ərzində gərginliyin yüksək səviyyədə qaldığı bir dövr olub. 7 oktyabr hücumunun İsrail-Fələstin münaqişəsinin tarixi baxımdan ən mühüm inkişaflarından biri kimi öz yerini tutacağını söyləmək mümkündür. Ancaq xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, bu son müharibə 20-ci əsrin əvvəllərindən taleyi münaqişələrlə müəyyənləşən bölgədəki mübarizənin yalnız son hissəsidir.
Kütləvi köçlərdən Balfur Bəyannaməsinə qədər
1917-ci il noyabrın 2-də Britaniyanın ozamankı xarici işlər naziri Artur Balfur tərəfindən imzalanan Balfur Bəyannaməsi bəziləri tərəfindən İsrail-Fələstin probleminin başlanğıcı kimi görünsə də, bunun həqiqəti tam əks etdirmədiyini söyləmək olar. 1917-ci ildə son günlərini yaşayan Osmanlı İmperatorluğu yəhudilərin Fələstinə köçü və bölgədə dəyişən demoqrafiya məsələsini ciddi şəkildə həll etdiyini göstərən tədbirlər gördü.
Eynilə, sionizm hekayələri Teodor Herzl, Dreyfus işi və Dünya Sionist Təşkilatının yaranması ilə başlasa da, bunun tarixi xəttin başlanğıcı olmadığını söyləmək olar. Əslində, Herzl həyatının əhəmiyyətli bir hissəsini yəhudi kimliyindən və onu sionizmə təkan verən fəaliyyətlərinə aparan zehni təkamüldən uzaq keçirdi. Fələstinə ilk əhəmiyyətli yəhudi köçləri 1860-cı illərdə başladı. Sonrakı dövrdə əkinçilik koloniyaları kimi birləşmələr yaradılsa da, onların bir çoxu daimi xarakter almayıb. 1881-ci ildə başlayan Birinci Aliya köçünü kəmiyyət baxımından dönüş nöqtəsi hesab etmək olar. Lakin əksəriyyəti Rusiyada talan və zorakılığa məruz qalan yəhudilərdən ibarət olan bu qrup siyasi məqsədlər və təşkilatçılıq baxımından güclü infrastruktura malik deyildi.
1904-cü ildə başlayan İkinci Aliya köçü ilə Fələstinə gələn 35 min nəfərlik qrup bu mövzuda daha bacarıqlı və son dərəcə güclü bir ideoloji keçmişə sahib idi. Bu qrupun bölgədəki varlıqlarını “iş qüvvəsinin fəthi” kimi ideyalarla möhkəmləndirmək istəyi onların ərəblərlə problem yaşamasına səbəb oldu. Nəticədə tərəflər arasında hərtərəfli münaqişənin ilk qığılcımları adı çəkilən regional köçlərlə başladı. Ona görə də demək olar ki, 1917-ci ilə qədər olan dövrdə bu gün İsrail-Fələstin münaqişəsi kimi tanınan mübarizənin çərçivəsi aydınlaşdı, bölgə Osmanlı İmperatorluğunun əlindən çıxdı və Balfur Bəyannaməsi ilə yeni sifət aldı.
Balfur Bəyannaməsi
Britaniya hökuməti 67 sözdən ibarət Balfur Bəyannaməsi ilə yəhudilərin Fələstində “milli vətən” qazanmasına dəstək verəcəyini açıqladı. Bu vəziyyət Şərif Hüseynlə Henri MakMahon görüşündə verilən vədlərlə ziddiyyət təşkil edirdi və eyni zamanda problemli idi, çünki o dövrdə yəhudilərin əhalisi ərəblərin təxminən 10 faizini təşkil edirdi. Bəyannamədə yəhudilərə dövlət əvəzinə “milli vətən” vəd edilməsinin incə strategiya olduğunu söyləmək mümkündür. Xüsusən də sonradan İsrailin ilk prezidenti olmuş Xaim Veyzman o dövrdə siyasi dairələrdə öz təsirləri ilə Rusiyada və Şərqi Avropada artan antisemit dalğasına və oradan qaçan yəhudilərə dəstək vermək üçün intensiv səylər göstərirdilər.
Ancaq bəyannamənin dərc olunmasında Britaniyanın regiona imperialist baxışı, geosiyasi narahatlıqlar və maraqlar qavrayışının təsirli olduğunu söyləmək olar. Merienn Rettə görə, bu ifadənin bilərəkdən qeyri-müəyyən olması, vətən və millət kimi anlayışlar arasında söz üzərində məharətlə oynanılması açıq şəkildə imperialist anlayışa işarə edir. Əslində, mətnin formalaşmasında o dövrdə İrlandiya ilə bağlı problemlər, Hindistan, Şərqi Asiya və Afrikadakı Britaniya koloniyalarındakı vəziyyətlə bağlı həssaslıq böyük rol oynayıb. Eləcə də, dərc olunmuş bəyannamədə böyük müzakirələr nəticəsində hazırlanmış 10 müxtəlif layihə variantı var idi.
Bəyannamənin nəşri ərəblərlə yəhudilər arasında münaqişənin başlanğıcı olmasa da, onu sürətləndirən dönüş nöqtəsi oldu. 1919-cu ildə başlayan və 35 min yəhudinin bölgəyə köçdüyü Üçüncü Aliya dinamizmini bu bəyannamədən aldı. 1920-ci ildə Fələstində Britaniya mandatının qurulmasından sonra 65 min yəhudinin köç etdiyi Dördüncü Aliya və 1929-cu ildə başlayan Beşinci Aliya, demoqrafiyanın tədricən dəyişməsi, ərəblərin hüquqlarına məhəl qoyulmadığı dövrdə baş verən bir çox münaqişələr bugünkü Fələstin probleminin formalaşmasında böyük rol oynadı.
Bəyannamədəki qeyri-müəyyənlik sonradan britaniyalılara bütün Fələstini yəhudilər üçün “vətən” kimi nəzərdə tutmadıqlarını bildirmək imkanı yaratsa da, sonrakı dövrdə yəhudi köçünü dayandırmaq getdikcə çətinləşdi. 1939-cu ilə qədər yəhudilərin böyük ölçüdə hərbiləşdirilmiş təşkilatlar qurduqları və silahlı olduqları bir mühitdə onlar özləri də bu zorakılığın hədəfinə çevrilməyə başladılar. Britaniya 1947-ci ildə məsələni Birləşmiş Millətlər Təşkilatına (BMT) həvalə edərək bölgədən çəkiləndə geridə nəhəng problemlər qarmaqarışıqlığından başqa heç nə buraxmadı.
İmperator refleksi dəyişibmi?
Qeyd etmək olar ki, Balfur Bəyannaməsinin dərc edilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edən maraqlar balansı bu gündən etibarən Qərb ölkələrinin regionla bağlı siyasətlərində mərkəzi rol oynamağa davam edir. Bunun əlamətlərini oktyabrın 7-də başlayan münaqişələrdən sonra müşahidə etmək olar. Eləcə də, münaqişənin dayandırılması təşəbbüslərindən çox bölgəyə silah və aviadaşıyıcı gəmilərin göndərilməsi, Fələstin məsələsini və tərəflər arasında münaqişənin tarixini görməzlikdən gələrək dinc əhalinin tələfatının qarşısını almaqla bağlı verilən istəksiz bəyanatlar da bunun göstəricisidir.
Böyük Britaniyanın Şərqi Aralıq dənizinə müşahidə təyyarəsi və 2 Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri gəmisi göndərməsinin problemin həllinə xidmət etməkdən daha çox öz geosiyasi maraqları kontekstində, Ukraynadan Aralıq dənizinə uzanan düşmənlərinin bölgəyə daxil olması ilə bağlı bir vəziyyət olduğu deyilə bilər. Ümumi mənzərəyə baxanda demək olar ki, İsrail məsələsinin indiki vəziyyətə gətirilməsində əsl ziddiyyət keçmişdən bu günə qədər həyata keçirdikləri siyasətlərlə problemin ortaya çıxmasında böyük rol oynamış aktorlardan həllə töhfə vermələrini gözləməkdir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
