Sözügedən ixtisaslaşdırılmış birlik 3 əsas keyfiyyətə malik olmalıdır. Bunlardan birincisi birliyin Türkiyənin müdafiə ekosistemi ilə çox sıx əməkdaşlığı inkişaf etdirməsi, ikincisi ortaq xarakter daşıması, yəni döyüş quruluşunun Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin insansız sistemlərdən istifadə edən bütün tərəfdaşlarından ibarət olmasıdır. Üçüncü və son keyfiyyət ondan ibarətdir ki, müvafiq ixtisaslaşdırılmış birlik NATO-nun müttəfiqlərlə birgə təlimləri çərçivəsində təyinata uyğun səviyyədə təşkil edilməlidir.
Robot döyüş tendensiyaları əməliyyat mühitində daha təsirli olacaq
Təfərrüatlara və ehtiyac sahəsinin tədqiqinə keçsək, Türkiyənin bilavasitə şimalında baş verən qarşıdurma onu göstərir ki, insansız sistemlər gələcək döyüş və əməliyyat mühitində getdikcə daha çox yer tutacaq. Əslində, hər bir münaqişə vəziyyəti bir laboratoriyadır və buna görə də təkcə müharibə edən tərəflər üçün deyil, bütün müdafiə sənayesi ekosistemləri və dünyanın silahlı qüvvələri üçün diqqətlə nəzərdən keçirilməli olan dərslər təklif edir.
Bəzən sui-qəsd nəzəriyyələrinin mövzusu olsalar da, dünyanın aparıcı silahlı qüvvələr təşkilatları məhz bu səbəbdən hərbi strateji və texnoloji tendensiyaları izləmək üçün tədqiqat mərkəzləri yaradırlar. Eyni səbəblərə görə beyin mərkəzləri açıq mənbəli kəşfiyyat məlumatları ilə kritik inkişafları təhlil edirlər. Xülasə, başqalarının münaqişələrini və təhlükə mühitlərini yaxşı qiymətləndirməsəniz, hər an bu təcrübələrin təhlükəli nəticələri ilə üzləşə bilərsiniz.
Rusiyanın hücumları ilə başlayan və ikinci ilinə yaxınlaşan Ukrayna döyüş meydanını diqqətlə nəzərdən keçirək. Müşahidə edəcəyik ki, robot döyüş həlləri geniş spektrdə yayılır və hər gün müharibə sahəsində daha çox üstünlük təşkil edir. Üstəlik, burada təkcə bir seqmentdən danışmırıq. Bu məqaləni oxuduğunuz an asanlıqla əldə edilə bilən kvadrokopter tipli mini Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA-red.) tandem döyüş başlığına malik RPG və silahın altına quraşdırılan qumbaraatan sursatı ilə sistematik olaraq hədəflərinə hücum edir. Ukraynanın Rəqəmsal Transformasiya Nazirliyi hər həftə vurulan minlərlə Rusiya platformasının milyonlarla dollarlıq vahid xərclərini, eləcə də onları vuran bir neçə min dollarlıq FPV kamikadze PUA-larını onlayn paylaşır.
Rusiya Silahlı Qüvvələri İranın dizayn etdiyi “Şahid-136/131” kamikadze PUA-ları ilə Ukrayna şəhərlərini hədəfə aldığı halda, Ukrayna Hərbi Kəşfiyyatı UJ-22 və “Bober” kimi pilotsuz sistemlərlə Rusiyanın dərinliyindəki hədəflərə hücum edir. Digər tərəfdən, Rusiya Qara Dəniz Donanması sistematik olaraq Ukraynanın robot dəniz döyüş platformaları tərəfindən hədəfə alınır.
Yuxarıdakı mətnin bizə göstərdiyi odur ki, insan elementi münaqişədə oyundan kənarda qalmayacaq, əksinə, robot sistemlər artilleriyadan piyadaya, gəmi əleyhinə batareyalardan düşmən dərinliyindəki hava hücumuna qədər bir çox seqmentdə insan elementi ilə birlikdə hərəkət edəcək. Çox güman ki, döyüş meydanının gələcəyi də bu əməkdaşlıq oxu ətrafında formalaşacaq.
Niyə Türkiyənin birgə insansız sistemlər üzrə ixtisas birliyinə ehtiyacı var?
Belə ixtisaslaşdırılmış birliyə ehtiyac duyulmasının bir neçə fərqli səbəbi var:
Türkiyə Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) ilə birlikdə bu cür qabaqcıl və geniş yayılmış robot müharibəsi proqramları ilə NATO alyansındakı iki ölkədən biridir. Çünki artıq “Baykar Kızılelma” və “TUSAŞ Anka-3” kimi strateji zərbə tipli PUA-lardan “HAVELSAN Çaka” və “METEKSAN/Ares Ulaq” kimi insansız sualtı və suüstü dəniz döyüş platformalarına, “STM Alpagu” və “Kargu” seriyaları kimi konvolyusiya alqoritmləri və avtonomluq səviyyələri çox inkişaf etmiş kamikadze həllərdən “Baykar Kemankeş” kimi elektro-optik sensorlar daşıyan və digər insansız sistemlərdən buraxılan “gəzən sursatlar”a qədər çox geniş spektri qiymətləndirmək məcburiyyətindəyik. Təbii ki, insansız quru platformalarının da potensialı artır.
Qeyd etdiyimiz insansız döyüş sistemləri üzrə ixtisaslaşmış birliyin vəzifə təlimatına və onun döyüş təşkili prinsiplərinə nəzər salsaq, müvafiq birliyin əsas vəzifəsi insansız sistemlər ətrafında qurulacaq konsepsiyanın birgə əməliyyatlar əsasında istehsalı və sınaqdan keçirilməsi olacaq. Buna görə də, müvafiq birlik qərargahının ssenari və konsepsiya səviyyəsində müdafiə sənayesi sektorunda maraqlı tərəflər tərəfindən həyata keçirilən insansız döyüş sistemlərinin sınaqlarına töhfə verməsi gözlənilməlidir. İstedad portfeli getdikcə genişləndikcə konsepsiya istehsalı hissəsi Türkiyə üçün getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edəcək.
Daha konkret misallara nəzər salsaq, ötən həftələrdə keçirilən sınaqda “Baykar”ın həlli olan TB2-nin kəşfiyyat və hədəf aşkarlama məlumatı təmin etdiyi ASELSAN istehsalı 8 ədəd “Albatros” kamikaze insansız dəniz platforması səthdəki hədəfə hücum edərək, hədəf gəmini batırdı. Sözügedən sınaq Türkiyə müdafiə sənayesi üçün bir mərhələ oldu, çünki anqlo-amerikan hərbi ədəbiyyatında “cross-domain” kimi təsvir edilən əməliyyat kateqoriyasında yüksək səviyyəli müdafiə texnologiyalarını əhatə edən bir təcrübə idi.
Türkiyənin müdafiə sənayesi həlləri getdikcə daha mürəkkəb ssenarilər üzərində işləməyə başlayacaq hala gəlir və bu ssenarilərin yeganə həddi bizim təxəyyülümüzdür. Məsələn, TUSAŞ-ın strateji zərbə tipli PUA həllərindən biri olan “Aksungur”un faydalı yük konfiqurasiya planlarında sualtı qayıqlara qarşı döyüş üçün istifadə edilən “sonobuoy” kimi bir qabiliyyət də yer aldı. NATO təlimləri çərçivəsində sualtı qayıqlara qarşı müharibə ssenarilərində özünü sübut edən ASELSAN və “Sefine” Gəmirqayırma Zavodu əməkdaşlığının məhsulu olan “Marlin” Silahlı İnsansız Dəniz Platforması (SİDP) da diqqət çəkir.
Yaxın gələcəkdə “Aksungur” zərbə PUA-sı və Marlin SİDP-sinin birgə sualtı qayıq əleyhinə döyüş sınaqlarını görmək mümkündür. İndi ssenarini daha da mürəkkəbləşdirək və hədəf sualtı qayığa əlavə olaraq hədəf suüstü platformalarından ibarət düşmən klasterini təsəvvür edək. “Aksungur” strateji zərbə PUA-sı və Marlin SİDP-sindən ibarət Türkiyə robot missiya qrupuna HAVELSAN-ın dalış icra edə bilən kamikadze SİDP-si “Çaka”nı əlavə edək və dost sualtı qayıq əleyhinə döyüş elementləri hədəf sualtı qayığı aşkar edərkən, “Çaka”ya düşmənin suüstü platformalarına qarşı sualtı yaxınlaşma nümunələri əsasında sürü hücumu həyata keçirməyi əmr edək.
Konsepsiya ssenarisinin üçüncü mərhələsində “Baykar Kızılelma”nı döyüş yükü ilə hədəf dəniz döyüş sektoru üzərindəki hava məsuliyyət sahəsinə təyin edək. Nəhayət, konsepsiyanın auditoriya üçün yəqin ki, ən az cəlbedici, lakin ən kritik və vacib hissəsinə keçək: Sözügedən bütün yüksək texnologiyalı sistemlərdən gələn məlumatlar bütöv şəkildə, alqoritmik döyüş texnikaları çərçivəsində və şəbəkə mərkəzli şəkildə işlənməlidir.
Konsepsiya inkişaf etdirmə və hərbi təxəyyül
Yuxarıda qeyd olunan konsepsiya ssenarilərini çoxaltmaq mümkündür. Dediyimiz kimi, təxəyyül həm müdafiə innovasiyasının, həm də heyət kəşfiyyatının mühüm aspektidir, hətta onun ən güclü motivasiyasıdır. Ona görə də dünyada insansız sistemlərin tətbiq olunduğu münaqişələrin monitorinqi, dərslərin çıxarılması və hərbi məsələlərin qiymətləndirilməsi də sözügedən ixtisaslaşdırılmış birliyin vəzifələri sırasında mühüm yer tutacaq.
Ancaq qeyd etməliyik ki, söhbət yalnız silah sistemi sınaqlarına qatılacaq, hərbi-nəzəri konseptual araşdırmalar aparacaq birlikdən getmir. Məqalənin mövzusu olan robot döyüş ixtisası birliyinin tabe olan ünsürləri birbaşa döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirmək qabiliyyətinə malik olmalıdır. Unutmayaq ki, demək olar bütün silah sistemləri kimi, Türkiyə PUA həllərinin də dünyada ön plana çıxmasının əsas səbəbi Liviyadan Azərbaycana və nəhayət Rusiya-Ukrayna müharibəsinə qədər real müharibə şəraitində döyüş təcrübəsidir.
Nəhayət, vurğulamaq yerinə düşər ki, müdafiə texnologiyaları hərbi qabiliyyətlərin istehsalında yeganə giriş deyil. Hər bir silah sistemi doktrina və əməliyyat planı ilə döyüş mənasını qazanır. Daha qabaqcıl texnologiyalar daha təkmil konsepsiya tədqiqatlarını tələb edir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
