Təbii ki, bu böhran tərəflərdən başqa digər dövlətlərin də gündəmini zəbt edir. Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ), Britaniya, Almaniya və Fransa kimi Qərb dövlətləri ənənəvi olaraq ilk gündən İsrailə açıq dəstəklərini ifadə edərkən, Türkiyə kimi regional dövlətlər diplomatiyanın bütün üsullarını sınayırlar. Xüsusilə, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və xarici işlər naziri Hakan Fidan hadisələrin ilk günündən müxtəlif dövlətlərin rəsmiləri ilə səmərəli görüşlər keçirir, münaqişələrin sona çatması və yekun həll yolunun tapılması üçün səmərəli səylər göstərirlər.
Türkiyə İsrail-Fələstin münaqişəsinin real və konkret həllini təklif edib. Bu təklifə görə, atəşkəs elan edildikdən sonra İsrail və Fələstin arasında illərdir davam edən bu böhranın Türkiyə və digər dövlətlərin daxil olduğu qarant sistemi ilə həllinin mümkün olduğu iddia edilir.
Beynəlxalq hüquqda qarantiya
Bu məqamda beynəlxalq hüquqda qarantlıq və vasitəçilik anlayışlarının araşdırılması vacibdir. Beynəlxalq hüquqda qarantlıq mübahisənin tərəfi olmayan üçüncü dövlətlərin və ya beynəlxalq təşkilatların tərəflərin imzaladıqları müqavilənin öhdəliklərini yerinə yetirməsinə zəmanətdir. Bu yolla zaminə çevrilən dövlətlər və ya təşkilatlar müvafiq müqavilənin pozulmamasına görə məsuliyyət daşıyırlar və pozuntu halında hərbi müdaxilə hüququna malikdirlər.
Türkiyə kimi güclü hərbi potensiala malik bir dövlət də bu mənada yüksək çəkindirici qüvvəyə malik olacaq. Bu məqamda Türkiyə Prezidenti Ərdoğan və xarici işlər naziri Fidanın Türkiyə kimi digər dövlətlərin də qarant olmasının lazım olduğu barədə açıqlaması mütləq neytrallıq baxımından əhəmiyyətlidir. Əslində Ərdoğan bəyan edir ki, Türkiyə Fələstin tərəfinin qarantı kimi çıxış edə bilər.
İsrail-Fələstin münaqişəsində qiymətləndirilməli olan digər beynəlxalq hüquq anlayışı vasitəçilikdir. Vasitəçilik Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Nizamnaməsinin 36-cı maddəsinin əhatə etdiyi dinc üsullardan biridir. Müvafiq olaraq, mübahisədə tərəf olmayan bir dövlət və ya beynəlxalq təşkilat tərəfləri öz həll təkliflərini də təklif edə biləcəyi bir mühitdə bir araya gətirərək, problemin həllini axtarır. Bu, tərəfləri bir araya gətirmək, diplomatiya aparmaq baxımından önəmlidir. Lakin üçüncü şəxsə zaminlikdə olduğu kimi böyük hüquqlar vermir və çəkindiriciliyi yalnız vasitəçi dövlətlə münasibətlərin gərginləşməsi ilə məhdudlaşır. Lakin təminat metodunda artıq razılaşdırılmış müqavilənin davamlılığı müvafiq üçüncü şəxsin zəmanəti altındadır və bu, ciddi çəkindirici təsir göstərir.
Bosniya və Herseqovina nümunəsi
Türkiyə Cümhuriyyəti tarix boyu bir çox böhranlarda oxşar təkliflər irəli sürüb. Məsələn, Bosniya müharibəsi zamanı Turqut Özal hökuməti bir çox sülh yolu ilə həll yolları təklif etdi və Bosniya müharibəsinin bu qədər qanlı sona çatmasının qarşısını ala biləcək Fəaliyyət Planı irəli sürdü.
Lakin o gün Bosniya üçün olduğu kimi, 1948-ci ildən bəri Fələstin üçün də sülhsevər addımlar atılmır. Bosniyada qətliam və Srebrenitsa soyqırımı baş verərkən, necə beynəlxalq birlik və Qərb dövlətləri beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə, yəni təcavüzkarın həmin hücumu bir daha həyata keçirə bilməməsi üçün onun qarşısını almaq və cəzalandırmaq prinsiplərinə məhəl qoymadılarsa, bu gün də eyni şəkildə təcavüzkar və qurbanı ayırd etmək mümkün olmur və çəkindirici tədbirlər görülə bilmir.
Əslində, 1992-ci ildə Türkiyənin Bosniya üçün təqdim etdiyi Fəaliyyət Planına uyğun olaraq NATO tərəfindən məhdud hava əməliyyatı vaxtında həyata keçirilsəydi və hətta təcavüzkara qarşı inandırıcı bir güc nümayiş etdirilsəydi, təcavüzkarı çəkindirmək və Bosniya və Herseqovinanın ərazi bütövlüyünü qoruyub saxlamaq mümkün olardı. Amma təəssüflər olsun ki, bu gün yalnız minlərlə insanın həlak olmasından, yaralanmasından və didərgin düşməsindən, bəşəriyyətə qarşı onlarla etnik təmizləmə və soyqırım cinayətlərinin törədilməsindən sonra Deyton sazişi ilə idarə olunan, 2 qurumu, 10 kantonu, 1 muxtar bölgəsi olan, qurumların bir-birindən aydın sərhədlərlə ayrıldığı, mürəkkəb siyasi quruluşa malik Bosniya və Herseqovina dövlətindən danışa bilərik.
Fələstin məsələsində Türkiyənin qarantlığı
Türkiyənin İsrail-Fələstin məsələsi ilə bağlı sülh planları daha yaxşı qiymətləndirilməlidir ki, dünən Bosniyada baş verənlərlə bağlı deyilən “çox gecikmişik” sözləri bir daha eşidilməsin.
Əslində Türkiyə Cümhuriyyəti keçmişlə müqayisədə həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan çox daha müstəqil, daha yüksək tutuma və beynəlxalq nüfuza malik bir dövlətdir. Xüsusilə son 20 ildə həyata keçirilən fəal və çoxşaxəli xarici siyasət Türkiyənin bölgədəki mövqeyini ciddi şəkildə gücləndirib, 21 il ölkə idarəçiliyində olmuş Prezident Ərdoğan və komandası bu prosesdə ciddi təcrübə qazanıb. Xüsusən “Ərəb baharı” zamanı “bir dəqiqə” hadisəsi və demokratiyaya dəstək kimi proseslərlə Türkiyənin dövlətlər arasında mövqeyi, eləcə də region xalqları arasında əhəmiyyəti xeyli artıb. Bu kimi vəziyyətlər Türkiyəni bu gün İsrail-Fələstin münaqişəsində ictimaiyyətin gözündə mədət umulan bir ölkəyə çevirir.
Bununla birlikdə, İsrail-Fələstin müharibəsi indiki mərhələdə dünya ictimai rəyində Bosniya müharibəsindən daha çox səs gətirir. Xüsusilə sosial medianın təsiri ilə yayılan görüntülər və xəbərlər İraq müharibəsində gördüyümüz “CNN effekti” adlandırılan tək kameradan qərəzli görüntülərlə təqdim edilən “yanlış məlumatlandırıcı” xəbərlərin önünə keçir. Bütün bu hadisələr dünya ictimaiyyəti arasında məlumatlılığı artırır və həmrəyliyin artmasına töhfə verir.
Türkiyənin qarant və vasitəçilik rekordu
Türkiyə yüksək təmsilçilik qabiliyyətinə, qarant və vasitəçilik təcrübəsinə malik, həm Yaxın Şərq dövlətləri, həm də İsraillə əlaqələr qura bilən yeganə dövlətdir. Türkiyə Kiprdə qarant rolu ilə yanaşı, İran-İraq müharibəsində də vasitəçi kimi çıxış edib və hər iki ölkənin qarşılıqlı səfirlikləri Türkiyədə yerləşir. Eynilə, İsrail və Suriya arasında Colan təpələri ilə bağlı böhranda tərəflərin tələbi ilə Türkiyə vasitəçi rolunu öz üzərinə götürdü. Ankara Liviya, Suriya və Azərbaycan-Ermənistan böhranlarında da fəal rol oynayıb. Bütün bu təcrübələr Türkiyənin regionda və dünyada təsirini artırır, hazırda isə daha çox insan itkisinin qarşısını almaq üçün onun İsrail-Fələstin münaqişəsində qarant rolu böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Eyni şəkildə Türkiyənin İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çətiri altındakı təşəbbüsləri də İsrail-Fələstin münaqişəsi ilə bağlı İslam dövlətlərini səfərbər etmək baxımından əhəmiyyətlidir. Türkiyə bu nöqtədə də aparıcı rol oynayır. Həyata keçirilən fəal diplomatiya ərəb dövlətlərinin İsraillə normallaşma proseslərinin kəsilməsinə və ortaq mövqe tutmasında irəliləyişlərə səbəb oldu. Bu kontekstdə Türkiyə həmçinin İslam dövlətlərində ictimai rəyin dəstəyinə malikdir və daha effektiv mübarizənin rəhbəri ola bilər.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
