Avtonom pilotsuz uçuş aparatı sürüləri, süni zəka dəstəkli sistemlər və radarları çaşdıra bilən assimetrik təhdidlər yeni təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırır.
İstanbulda keçirilən SAHA 2026 sərgisi də bu transformasiyanın ən mühüm nümayiş platformalarından birinə çevrilib. 120-dən çox ölkədən minlərlə sektor nümayəndəsinin iştirak etdiyi tədbirdə Türkiyənin yeni hava hücumundan müdafiə yanaşması olan “Polad Günbəz” konsepsiyası diqqət mərkəzində olub.
“Polad Günbəz” yalnız yeni silah sistemi deyil, Türkiyənin hava hücumundan müdafiəsini çox təbəqəli, şəbəkə mərkəzli və süni zəka dəstəkli struktura çevirməyi hədəfləyən strateji doktrina kimi qiymətləndirilir. “Polad Günbəz” haqqında ən böyük yanlış təsəvvürlərdən biri onun tək raket batareyası və ya radar sistemi kimi dəyərləndirilməsidir.
Əslində sistem HİSAR, KORKUT, GÖKBERK və LEVENT kimi mövcud platformalarla yanaşı, SİPER “Ürün-2” və “Ürün-3” kimi yeni nəsil layihələrin vahid mərkəzdən idarə olunduğu təbəqəli müdafiə arxitekturası təqdim edir. Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi sədrinin müavini Mustafa Murat Şekerin sözlərinə görə, layihə əsasən proqram təminatı və şəbəkə inteqrasiyası sistemi xüsusiyyəti daşıyır.
Strukturun mərkəzində isə “Turan” təhlükəsiz rabitə şəbəkəsi və qabaqcıl sensor birləşməsi texnologiyası yer alır. Süni zəka dəstəyi sayəsində sistem təhdidləri millisaniyələr ərzində analiz edərək hansı sensorun izləmə aparacağına və hansı sursatdan istifadə olunacağına avtomatik qərar verə bilir.
ROKETSAN-ın baş direktoru Murat İkincinin SAHA 2026 sərgisində səsləndirdiyi “12 günlük sursat ehtiyatı” xəbərdarlığı intensiv döyüş şəraitində ehtiyatların nə qədər sürətlə tükənə biləcəyini ortaya qoyub. Mütəxəssislərin fikrincə, xarici asılı sistemlərdə sursat təchizatının xarici təsdiq prosedurlarından asılı olması böhran anlarında ciddi əməliyyat riski yaradır.
Bu səbəbdən “Polad Günbəz”in əsas elementlərindən biri də yerli və fasiləsiz istehsal qabiliyyəti hesab olunur. Müdafiə sənayesində artıq yalnız texnologiya deyil, iqtisadi davamlılıq da strateji çəkindirmənin vacib hissəsinə çevrilir.
Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar müasir müharibənin ən böyük iqtisadi problemlərindən birini ortaya çıxarıb: aşağı xərcli kamikadze pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı milyonlarla dollar dəyərində hava hücumundan müdafiə raketlərinin istifadəsi.
“Doyurma hücumu” kimi tanınan bu üsul hava hücumundan müdafiə sistemlərini həm texniki, həm də iqtisadi baxımdan təzyiq altında saxlamağı hədəfləyir. “Polad Günbəz” çərçivəsində hazırlanan bəzi sistemlər bu problemə xərc baxımından effektiv həllər təqdim edir. GÖKKURT və GÖKBERK lazer əsaslı sistemlər vasitəsilə mini və mikro pilotsuz uçuş aparatlarına aşağı xərc ilə müdaxilə edilməsini hədəfləyir.
ILGAR Radioelektron Mübarizə Sistemi isə pilotsuz uçuş aparatlarının rabitə və idarəetmə infrastrukturunu pozaraq təhdidi fiziki məhv etməyə ehtiyac qalmadan zərərsizləşdirməyi nəzərdə tutur. Mütəxəssislərin fikrincə, aşağı xərcli təhdidlərə qarşı daha iqtisadi önləmə üsullarının hazırlanması yeni dövrün əsas müdafiə doktrinalarından birinə çevrilir.
SAHA 2026 sərgisində diqqət çəkən digər istiqamətlərdən biri də atmosferdənkənar təhdidlərə qarşı hazırlanan texnologiyalar olub. Panel iclaslarında gələcək təhdidlərin yalnız hava məkanından deyil, kosmos və ekzotmosfer sahələrindən də gələ biləcəyi vurğulanıb. Bu çərçivədə “DeltaV” tərəfindən hazırlanan hibrid mühərrik sistemləri və reaksiya idarəetmə texnologiyaları ön plana çıxıb.
Ən diqqətçəkən inkişaflardan biri isə Türkiyədə ilk dəfə həyata keçirilən yerdən buraxılan ramjet mühərrik sınağı olub. Bu texnologiyanın gələcəkdə hipersəs sürətinə çata bilən önləmə sistemlərində kritik rol oynaya biləcəyi qiymətləndirilir. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, yeni nəsil hava hücumundan müdafiə sistemləri artıq yalnız hava məkanını deyil, kosmos sərhədlərini də əhatə etməli olacaq.
Mütəxəssislər Ukrayna müharibəsi və İran-İsrail gərginliyinin klassik statik hava hücumundan müdafiə anlayışını ciddi şəkildə dəyişdirdiyini bildirirlər. Paneldə çıxış edən doktor Mehmet Kahraman “Kinzhal” və “İskəndər” kimi yüksək manevr qabiliyyətinə malik raketlərin mövcud müdafiə alqoritmlərini çətin vəziyyətə saldığını qeyd edib. Yeni yanaşmada yalnız gələn təhdidi qarşılayıb məhv etmək kifayət hesab edilmir.
Bunun əvəzinə hücum vasitələrinin hələ buraxılmadan və ya terminal mərhələyə çatmadan zərərsizləşdirilməsi hədəflənir. Bu səbəbdən “Polad Günbəz”in yalnız müdafiəyə yönəlmiş sistem deyil, həm də şəbəkə mərkəzli önləmə və aktiv müdaxilə qabiliyyətlərini özündə birləşdirən inteqrasiya edilmiş struktur olduğu vurğulanır. “Polad Günbəz” Türkiyənin müdafiə sənayesində çatdığı texnoloji səviyyəni və dəyişən təhlükəsizlik mühitinə yanaşmasını əks etdirən ən mühüm layihələrdən biri hesab olunur.
Süni zəka dəstəkli qərar mexanizmləri, inteqrasiya olunmuş sensor şəbəkəsi, radioelektron mübarizə sistemləri və yerli sursat istehsalı imkanları sayəsində layihə Türkiyənin çox təbəqəli hava hücumundan müdafiə arxitekturasının əsas elementlərindən birinə çevrilməyə hazırlaşır.
Müasir müdafiə anlayışı artıq yalnız fiziki mühafizəni deyil, davamlı, ağıllı və şəbəkə mərkəzli təhlükəsizlik ekosisteminin yaradılmasını hədəfləyir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
