Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə Ermənistanın “Vpoanalytics.com” nəşri “Ermənistan-Azərbaycan: Anklavların mübadiləsi olacaqmı?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşrə görə, görünən odur ki, hadisələr də buna doğru gedir.
“Paşinyanın və onun komanda üzvlərinin “sülhpərvər” çağırışları fonunda Kərki kəndi boşaldılan və qeyri-müəyyənlik içində olan yaşayış məntəqəsi təəssüratı yaradır. Bu barədə “Lurer” nəşrinin son reportajında qeyd olunur. Naxçıvanla sərhəddə yerləşən Sədərək kəndindən təxminən 8-10 kilometr məsafədə, Qızıldaş dağının ətəyində yerləşən kəndin sahəsi 960 hektardır, ümumi eksklav isə təxminən 1430 hektardır.
Rəsmi məlumatlara görə, Ağrı düzünü Vayk və Zəngəzurla birləşdirən strateji yolun keçdiyi Kərkidə təxminən 40 ev var, lakin onların əhəmiyyətli hissəsi ya boşdur, ya da orada yaşlı insanlar yaşayır. “Qərbi Azərbaycana yox hərəkatı”nın (qondarma “hərəkat”-red.) fəalları Suren Surenyants və Hayk Nahapetyanın kəndə səfərinin nəticələrinə əsasən petisiya hazırlanıb və orada Bakı ilə İrəvan arasında “sülh prosesi” kontekstində kəndin təhlükəsizliyi və gələcəyi ilə bağlı problemlər və tələblər sadalanıb.
Bakıya görə, Kərki Ermənistanın Ağrı vilayətində, Azərbaycanın yurisdiksiyasına uyğun olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonu sərhədlərində yerləşən ərazidədir, üstəlik, sovet dövründə Naxçıvanın 657 kvadrat kilometrlik ərazisi qanunsuz olaraq Ermənistana verilib. Bildirilir ki, 1929-cu il fevralın 18-də Zaqafqaziya Sovet Sosialist Respublikasının Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Mərkəzi Seçki Komissiyasının qərarı ilə Naxçıvan diyarının 10 kəndi Ermənistana verilib və bununla 1921-ci il martın 16-da imzalanmış Moskva müqaviləsinin və 1921-ci il oktyabrın 13-də imzalanmış Qars müqaviləsinin şərtləri kobud şəkildə pozulub”, - deyə məqalədə bildirilib.
Nəşr qeyd edib ki, 1930-cu ildə Ermənistana daha 3 kənd, Lehvaz, Astazur və Aldara, həmçinin Kərki birləşdirilib.
“Azərbaycanın Mərkəzi Seçki Komissiyasının 1938-ci il mayın 5-də qəbul etdiyi qərarla həmin kəndin ətrafındakı torpaqların əhəmiyyətli hissəsi Ermənistana verilib ki, bu da Kərkinin Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasından tam təcrid olunmasına gətirib çıxarıb.
Eyni zamanda, Ermənistanın keçmiş insan hüquqları müdafiəçisi Arman Tatoyanın nəticələrində dərc olunan bəzi xəritələrə görə, (guya-red.) “kənd heç vaxt anklav statusuna malik olmayıb və əvvəldən təkcə Birinci Ermənistan Respublikasının deyil, həm də Sovet Ermənistanının tərkibində olub. Kənd Karke adlanıb (azərbaycanca Kərki).
Kərkinin dərhal yaxınlığında yerləşən daha bir erməni kəndi, Genut adlı kənd də var idi, bu kənd də Sovet Ermənistanının tərkibində olub. Adı həmişəyaşıl ağacdan götürülüb. İllər boyu kənd türk Cəfərli nəslinin nümayəndələrinin oraya köçürülməsi nəticəsində iki hissəyə bölünüb və Cəfərli, Genut adlarını alıb. Məsələn, 1926-cı ilin xəritələrində kənd Sovet Ermənistanı ərazisinin bir hissəsi idi...
Haşiyə: 1926-cı il xəritələrində bu kəndin Ermənistan SSR tərkibində görünməsi, ərazinin Ermənistana məxsus olmasından deyil, həmin dövrdəki Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərəzli və əsassız torpaq ayırmalarından irəli gəlirdi. Bu dövrdə Naxçıvanla Azərbaycanın digər bölgələri arasında əlaqəni kəsmək üçün bir çox Azərbaycan kəndi süni şəkildə Ermənistanın inzibati idarəçiliyinə verilmişdi.
Eyni hal Tavusun tarixi erməni kəndlərinə də aiddir, məsələn, Əskipara həm 1918-1920-ci illərdə, həm də sovet illərində İcevan vilayətinin Barana rayonunun tərkibində olub.
Haşiyə: 1918-1920-ci illərdə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) dövründə bu ərazilər mübahisəsiz olaraq Azərbaycanın Qazax qəzasının tərkib hissəsi idi. Ermənistanın bu əraziyə iddiası yalnız sovetləşmədən sonra, Zaqafqaziya Federasiyası daxilində sərhədlərin süni şəkildə dəyişdirilməsi nəticəsində hüquqi don qazanmağa başlayıb. Sovet dövründə Barana (Noyemberyan) rayonuna verilmiş torpaqlar əslində tarixi Qazax qəzasından qoparılmış Azərbaycan torpaqlarıdır.
“Tarixi faktların saxtalaşdırılması, sərhəd sakinlərinin hüquqlarının və onların təhlükəsizliyinin açıq şəkildə nəzərə alınmaması”, tarixdən çıxarılan dərslər və aşkar qeyri-peşəkar şərhlər onilliklər boyu bizi vətəndaşlarımızın hüquq və maraqlarının müdafiəsi üçün hüquqi əsasdan məhrum edib və ölkəmizin təhlükəsizliyini risk altına atıb”.
Bu və ya digər anklavların konkret olaraq nə vaxt və hansı sənədlər əsasında meydana çıxdığı sualına inandırıcı cavab yoxdur”, - deyə məqalədə vurğulanıb.
Nəşr iddia edib ki, böyük ehtimalla onlar bu və ya digər rayonların əhalisinin etno-dini tərkibi və onun iqtisadi, təsərrüfat fəaliyyətinin xüsusiyyətləri ilə bağlı olaraq kortəbii şəkildə formalaşıblar.
“1936-cı ilə qədər sovet xəritələrində Ermənistan ərazisində heç bir Azərbaycan anklavı olmayıb”, - deyə Ermənistanın tanınmış xəritəçisi Ruben Qalçyan mövzunu davam etdirir. O, həmçinin qeyd edir: “İlk dəfə yalnız 1936-cı ildə Zaqafqaziyanın rəsmi xəritəsi dərc olundu və həmin xəritədə Azərbaycanın ilk iki anklavı Ermənistanın Tavus vilayətində, digər oxşar ərazi isə indiki Kərki olmaqla Ağrı vilayətində göstərildi. Bu ərazi xəritədə 1939-cu ildə qeyd olunmuşdu”. Lakin bir il sonra dərc edilən başqa bir sovet xəritəsində Kərki istisna olmaqla bütün anklavlar var.
Haşiyə: 1920-ci illərin əvvəllərində (SSRİ-nin qurulduğu ilk illərdə) Kərki, Yuxarı Əskipara, Barxudarlı və Sofulu kimi kəndlər Ermənistanın daxilindəki adacıqlar (anklavlar) deyil, Azərbaycan SSR-in birbaşa əsas ərazisi ilə bitişik, bütöv torpaqları idi. Yəni əgər 1936-cı ilə qədər xəritələrdə anklav yox idisə, bu o deməkdir ki, həmin kəndlər Azərbaycanın ana torpağına bağlı olub. Sonradan Ermənistan SSR həmin kəndlərin ətrafındakı strateji yüksəklikləri və örüş yerlərini müxtəlif qərarlarla (məsələn, 1929, 1935-ci il qərarları) mənimsəyərək bu kəndlərin Azərbaycanla birbaşa quru əlaqəsini kəsib və onları süni şəkildə "anklav" vəziyyətinə salıb.
1940-cı illərin sonlarında və daha sonra Ermənistan SSR rəhbərliyi Bakıya bu eksklavın Ermənistanın tərkibinə daxil edilməsini təklif edib. Bunun qarşılığında Göyçənin cənub-şərq sahilində yerləşən Zod yaşayış məntəqəsindən şərqdə olan daha böyük ərazinin verilməsi nəzərdə tutulurdu. Hətta qeyri-rəsmi məlumata görə, burada əvvəlcədən Ermənistan SSR tərkibində kürd muxtar dairəsinin yaradılması da planlaşdırılırdı. Bu, 1923-1932-ci illərdə “Qarabağ”la Ermənistan SSR arasında Azərbaycanın tərkibində mövcud olan daha böyük və daha sıx məskunlaşmış oxşar rayonun, “Qırmızı Kürdüstan”ın əvəzi kimi nəzərdə tutulurdu”, - deyə müəllif yazıb.
Nəşr bildirib ki, həmin dairənin ərazisinin təxminən 20 faiz genişləndirilməsi, orada sosial infrastrukturun, qida sənayesinin, pambıqçılığın inkişafı ilə bağlı həyata keçirilməmiş layihə də olub.
“Lakin Bakıda İrəvandan 60 kilometr birbaşa məsafədə yerləşən bu Azərbaycan eksklavını ləğv etməyi planlaşdırmırdılar və mübadilə təkliflərini qəbul etmirdilər.
Yeri gəlmişkən, eyni məsələ iki qonşu “qardaş” respublika arasında daha geniş sərhəd müəyyənləşdirilməsi kontekstində Ermənistan SSR-in əməkdar incəsənət xadimi, Ermənistan SSR-in əməkdar memarı, dövlət mükafatı laureatı Rafael İsraelyan tərəfindən 1962-ci il iyulun 20-də Xruşşova ünvanlanan geniş məktubda da qaldırılmışdı. Buna qısa cavab verilmişdi: “Hələ vaxtı gələcək”. Yeri gəlmişkən, həmin dövrdə Xruşşov Şimali Qazaxıstan torpaqlarının RSFSR-ə verilməsi layihəsini də irəli sürmüşdü.
1980-ci illərlə 1990-cı illərin sərhədində Qarabağ münaqişəsinin kəskinləşməsindən sonra təbii olaraq Ermənistan və Azərbaycan SSR-ləri arasında bütün sərhəd boyunca, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Vilayətində silahlı toqquşmalar baş verdi. Kərki sakinləri yaxın əraziyə köçdülər və onlar üçün Yeni Kərki kəndi salındı. 1992-ci ilin avqustunda isə Azərbaycanın yeni yaranmış ordusunun bölmələri Ermənistanın Krasnoselsk rayonundakı Başkənd anklavını “ələ keçirdi” (azad etdi-red). Paşinyan hökuməti anklavların hipotetik mübadiləsi çərçivəsində həmin ərazini geri qaytarmağa ümid edir. Yeri gəlmişkən, keçmiş sakinlərdən və ya onların varislərindən çətin ki, kimsə oraya geri dönsün.
Haşiyə: 1859-cu ilə qədər kənddə erməni yaşamayıb, onlar bura sonradan (xüsusən Qarabağdan) köçürülüblər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Qazax qəzasının (indiki Gədəbəy də daxil olmaqla) sərhədləri xeyli geniş idi. 1920-ci illərdə Sovet Ermənistanı rəhbərliyi mərkəzi Moskva rəhbərliyinə müraciət edərək, erməni kəndlərinin "təsərrüfat çətinliklərini" bəhanə gətirib, həmin kəndlərin ətrafındakı Azərbaycan torpaqlarını (otlaqları, meşələri) Ermənistana birləşdirməyə nail olurdu. Beləliklə, Başkənd əvvəlcə Ermənistanın sərhədinə yaxın bir nöqtəyə gətirildi (yəni aradakı Azərbaycan torpaqları Ermənistana verildi). Bir müddət Başkənd Ermənistanla dar bir zolaqla (dəhlizlə) bağlı qaldı. Daha sonra, növbəti inzibati bölgülər zamanı həmin qondarma "zolaq" ləğv edilərək rəsmən Azərbaycanın Gədəbəy rayonuna daxil edildi və ya sərhədlər elə çəkildi ki, Başkənd tamamilə Azərbaycan ərazisinin içində tək qaldı. Yəni Başkəndin nə vaxtsa Ermənistanla quru sərhədinin olması, onun ətrafındakı torpaqların erməni torpağı olması demək deyil, bu, sadəcə 1920-30-cu illərdə Azərbaycanın Gədəbəy və Qazax istiqamətindəki strateji yüksəkliklərinin Ermənistana ötürülməsinin nəticəsidir. 1920-ci ilin xəritələri ilə 1980-ci ilin xəritələrini müqayisə etsək, Ermənistanın xəritəsinin Azərbaycanın içərisinə doğru necə "şişdiyini" aydın görmək olar.
Qalçyanın fikrincə, “məsələnin ən məntiqli həlli Ermənistanın Başkənd anklavının Azərbaycan anklavı ilə dəyişdirilməsi olacaq”. Əks halda, tərəflər öz anklavlarını geri qaytarsalar, həmin ərazilərə girişlə bağlı bütöv problemlər kompleksi yaranacaq və nəticədə tam münaqişə vəziyyəti formalaşacaq. Bu halda isə böyük ehtimalla Bakı güc mövqeyindən və ya onun birbaşa tətbiqi hədəsi ilə hərəkət edəcək.
Kərki sakinlərinin yuxarıda qeyd olunan petisiyasından görünür ki, ən ağrılı problemlərdən biri təhsil məsələsi olaraq qalır. Gənclərin axını nəticəsində hazırda yerli məktəbdə cəmi 4 uşaq təhsil alır. Mövcud normativlərə əsasən, minimum şagird sayına çatmayan məktəblər bağlanacaq və 2026-cı il sentyabrın 1-dən yerli məktəb də eyni aqibətlə üzləşəcək”, - deyə müəllif bildirib.
Müəllifin yazdığına görə, bundan başqa, kəndlilərin işləməyə yeri yoxdur, bu da onları dolanışıq vasitəsi axtarmaq üçün evlərini tərk etməyə məcbur edir.
“Bu isə “demoqrafik vəziyyəti daha da dərinləşdirir və yaşayış məntəqəsinin boşalma prosesini sürətləndirir”. Əsas və ən narahatedici problem kimi sakinlər evlər və torpaq sahələri üzərində rəsmiləşdirilmiş mülkiyyət hüququnun olmamasını göstərirlər. Bir çox hallarda dövlət müvafiq sənədlər vermir, bu da faktiki olaraq insanları hüquqi təminatlardan məhrum edir və nə inkişafdan, nə də kəndə uzunmüddətli investisiyalardan danışmağa imkan vermir.
Hayk Nahapetyanın sözlərinə görə, belə yanaşma ərazinin gələcəyi ətrafında siyasi və hüquqi qeyri-müəyyənliklə bağlı ola bilər. Çünki dövlət rəsmi şəkildə vətəndaşların mülkiyyət hüququnu tanısa, gələcəkdə mümkün ərazi həlləri zamanı ciddi hüquqi münaqişə yaranacaq.
Bu vəziyyət həm həyat səviyyəsinə, həm də bütün icmanın inkişaf perspektivlərinə birbaşa təsir edir. Sabahkı günə inamı artırmayan digər amil isə Naxçıvan istiqamətindən gələn gizli təhlükədir.
Mülkiyyət hüququnun olmaması, sosial-iqtisadi çətinliklər və təhlükəsizlik problemləri kənd üçün qapalı bir dairə formalaşdırıb və kənd hələ də bundan çıxış yolu görmür. Belə təəssürat yaranır ki, Kərki bu və ya digər şəkildə iyun səsverməsinin nəticəsində “Vətəndaş Müqaviləsi” uğur qazansa, qonşulara verilməyə hazırlanır. Lakin hələlik həmin uğur fakt olmaqdan uzaqdır və qüvvədə olan Konstitusiyada nəzərdə tutulan ikinci tur heç də istisna edilmir”, - deyə nəşr bildirib.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
