Cəmi altı həftə əvvəl “Epik qəzəb” əməliyyatı başlayana qədər ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus qırıcı təyyarənin sonuncu dəfə döyüşdə vurulması 2003-cü ildə ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi İraq işğalı zamanı baş vermişdi. Miçiqan ştatının Batl-Krik şəhərində yerləşən 110-cu Qırıcı Qanadda xidmət edən mayor Cim Evald tərəfindən idarə olunan A-10 “Thunderbolt II” 2003-cü il aprelin 8-də Bağdad üzərində yaxın hava dəstəyi missiyasını başa vurarkən İraqın “yer-hava” raketi ilə vurulmuşdu.
“Arxamda alov olduğu üçün kokpitdəki cihazlarda qırmızımtıl parıltı görürdüm”, - deyə Evald 2003-cü ilin iyulunda “American Forces Press Service” üçün keçirilən brifinqdə bildirmişdi. O, təyyarənin aldığı ziyan barədə danışaraq əlavə etmişdi: “Bu, sadəcə belə deməkdir: mən təyyarəni bir istiqamətə uçurmağa çalışırdım, amma təyyarə öz bildiyini edirdi”.
Evald sağ qalmasını uçan tank kimi təsvir edilən A-10-un möhkəmliyi ilə əlaqələndirib.
“Mən çox şanslı idim ki, bu missiyanı A-10 ilə yerinə yetirirdim, çünki belə olmasaydı, elə həmin anda katapult etməli olardım. Sonra düşündüm ki, məhz Bağdadın üzərində katapult etmək istəmirəm, yoxsa çox çətin vəziyyətə düşəcəyəm”, - deyə Evald izah edib
Evaldın yaşadıqları, böyük ehtimalla, ötən həftə “Epik qəzəb” əməliyyatında vurulan üç ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri pilotunun yaşadıqlarından çox da fərqlənmirdi.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri İran ordusunun F-15E Strike Eagle təyyarəsini çiyindən atılan raketlə vurduğunu, sonrakı xilasetmə missiyasında isə daha bir A-10 “Thunderbolt II”nin itirildiyini görüb.
Bunlar bu günədək baş verən ilk təyyarə itkiləri deyildi. İran üzərində həyata keçirilən hava kampaniyasında artıq ondan çox sabitqanadlı təyyarə, həmçinin təxminən eyni sayda helikopter və pilotsuz uçuş aparatı itirilib və ya zədələnib.
Daha əvvəl bildirildiyi kimi, İran üzərində nominal olaraq ilk “vurulan” təyyarə F-35A “Lightning II” olub, o, yerdən açılan atəş nəticəsində zərbə aldıqdan sonra məcburi eniş etməli olub. Bu hadisə ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus KC-135 yanacaqdaşıyan təyyarəsinin qərbi İraqda qəzaya uğramasından və altı hərbçinin həlak olmasından cəmi bir neçə gün sonra baş vermişdi. Başqa bir KC-135-in isə İranın raket zərbəsi zamanı Səudiyyə Ərəbistanında yerdə zədələndiyi təsdiqlənmişdi.
Bundan əlavə, xidmətdə olan cəmi 16 təyyarədən biri olan E-3 “Sentry” də yerdə məhv edilib. “Sentry” raketlər də daxil olmaqla havadakı təhdidlərin izlənməsi, həmçinin regiondakı döyüş məkanının müşahidəsi və nəzarəti üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Döyüşlərin ilk günlərində Küveytin hava hücumundan müdafiə sistemləri səhvən üç F-15E “Strike Eagle” təyyarəsini vurub. Bu, döyüş əsəbiliyinin nəticəsi ola bilərdi, amma bu itkilər əsla əhəmiyyətsiz deyil.
F-35-in zədələnməsi və F-15E “Strike Eagle” təyyarəsinin İranın MANPADS qurğusu tərəfindən vurulması təhlükələrin nə qədər ciddi olduğunu bir daha göstərir, halbuki müharibə naziri Pit Heqset İranın hava hücumundan müdafiə imkanlarının məhv edildiyini, prezident Donald Tramp isə İranın artıq döyüşü davam etdirmək iqtidarında olmadığını bildirmişdi. Görünür, İran fərqli düşünür.
ABŞ-nin havadakı itkiləri İranda İraqla müqayisədə xeyli ağırdır
2003-cü ildə İraqın işğalından 2009-cu ilin fevralına qədər Yaxın Şərqdəki münaqişələrdə ümumilikdə 129 helikopter və 24 sabitqanadlı təyyarə itirilib. Bunların yalnız təxminən üçdə biri düşmən atəşi, o cümlədən zenit artilleriyası və “yer-hava” raketləri ilə əlaqələndirilib. Üçdə ikisi isə dost atəşi və ya qəzalar nəticəsində baş verib. Əfqanıstanda 20 il davam edən münaqişə zamanı ABŞ-yə məxsus sabitqanadlı qırıcı təyyarələrin heç biri düşmən atəşi ilə vurulmayıb, halbuki azı 70 helikopter düşmən hərəkətləri nəticəsində itirilib.
Başqa sözlə, İran artıq bir ay ərzində ABŞ-yə məxsus daha çox təyyarəni məhv edib və ya zədələyib, nəinki Səddam Hüseynin qüvvələri 2003-cü ildə və ya sonrakı onilliklərdə fəaliyyət göstərən üsyançı qruplar bunu bacarmışdı. “Epik qəzəb” əməliyyatı oxşar coğrafiyada baş verir kimi görünə bilər, lakin İranın imkanları 25 il əvvəlki İraq və Əfqanıstanla müqayisədə xeyli yüksəkdir.
“Bu, son 25 ildə İraq və Əfqanıstan üzərində apardığımız eyni müharibə deyil”, - deyə “Mitchell Institute for Aerospace Studies”in baş elmi əməkdaşı Con Venabl bildirib.
“İranın hər tərəfində infraqırmızı raket təhdidləri var, onlar mobildir və aşkarlanması həqiqətən çox çətindir, təxminən 20 min fut yüksəklikədək çata bilir”, - deyə 25 illik Hərbi Hava Qüvvələri veteranı, F-16 və OV-10 təyyarələrində 4500 saatdan çox uçuş keçirmiş Venabl ə bildirib.
O, həmçinin qeyd edib: “Bizim əməliyyatlarımız ballistik raketləri və pilotsuz uçuş aparatlarının buraxılış cəhdlərini aşkar edib məhv etməyə yönəlib, bu isə o deməkdir ki, biz hər yerdə hərəkətdə olacağıq. Bu səylər nəticəsində itkilər verəcəyik, buna heç bir şübhə yoxdur. Məqsəd onları üstələməkdir, İranın qüvvələrimizə və regional tərəfdaşlarımıza təhdid yaratmaq üçün istifadə edə biləcəyi mümkün qədər çox vasitəsini sıradan çıxarmaqdır və bu, risk tələb edir”.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
