Rusiyanın genişmiqyaslı işğalı beşinci ilinə daxil olduqca aydın görünür ki, Vladimir Putin müharibəni elan edərkən Ukraynada sadəcə irəliləmək üçün tükəndirici, süründürmə xarakterli bir kampaniya təsəvvür etmirdi. Qərb liderləri əvvəlcə Kiyevin bir neçə gün və ya həftə ərzində süqut edəcəyinə inanırdı. Əvəzində Ukrayna bu gözləntiləri alt-üst etdi və pilotsuz sistemlərə əsaslanan assimetrik müharibənin gücünü nümayiş etdirdi. İndi isə ölkə gələcək üçün güclü yerli müdafiə sənayesi qurmağı hədəfləyir: faktiki olaraq Rusiyanın heç vaxt uda bilməyəcəyi bir “polad kirpi”.
2025-ci ilin oktyabrında Brendon Veykert yazırdı ki, Ukraynanın daxilində yerli hava hücumundan müdafiə sistemlərinin qurulması Kiyevin Rusiyaya qarşı müdafiə səylərində “heç bir fərq yaratmayacaq”. Onun ümumi tənqidi ondan ibarət idi ki, “Ukraynada istehsal et” təşəbbüsü müharibənin gedişatını dəyişmək üçün “tamamilə yetərsiz qalacaq”.
Bu tənqid Rusiyanın müharibəsinə sırf alver yanaşması kimi baxışdan qaynaqlanır. Bu yanaşma fərz edir ki, xərclər artdıqca Ukrayna sonda ambisiyalarını azaldacaq. Halbuki Kiyev üçün bu, danışıla bilən ərazi uğrunda məhdud müharibə deyil. Bu, milli mövcudluq uğrunda ekzistensial mübarizədir. Prezident Volodimir Zelenski bunu 2022-ci ilin martında Britaniya parlamentindəki çıxışında açıq şəkildə ifadə etmiş, Uilyam Şekspirin “Olum, ya ölüm” sözlərinə istinad etmişdi.
Müharibəyə bu cür baxış həm də onun 2022-ci ilin qışındakı ilk günlərdən etibarən necə dəyişdiyini düzgün dərk etmir. Münaqişə boyu mən ön xətdə Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) bölmələri ilə birlikdə vaxt keçirmişəm. Şəxsən gördüm ki, rus piyada dəstələri açıq sahələrdən dalğa-dalğa irəliləyir, lakin kiçik FPV tipli PUA-lartərəfindən məhv edilir.
Həqiqətən də, hesablamalara görə, Rusiyanın döyüş meydanındakı itkilərinin 80 faizinə qədəri pilotsuz sistemlərin payına düşür. Böyük Britaniyanın sabiq Baş naziri Rişi Sunak Münhendə Zelenski ilə görüşdən sonra yazırdı ki, “Ukraynanın ruslara vurduğu itkilərin 80 faizi pilotsuz vasitələr hesabınadır”. Ukraynalı texnoloq və “Victory Drones” təşəbbüsünün təsisçisi Mariya Berlinska isə 2025-ci ilin sonuna doğru bəzi cəbhə sektorlarında Rusiya şəxsi heyət itkilərinin 90 faizinə qədərinin PUA və digər döyüş texnologiyalarının nəticəsi olduğunu bildirirdi.
Qərbin tərəddüdü fonunda Ukrayna öz sistemlərini qurmağa məcburdur
Bu, Moskvanın hazırlaşdığı müharibə deyil. 2022-ci ildə rus əsgərləri Ukrayna sərhədini keçərkən, məlumatlara görə, uzunmüddətli kampaniya üçün kifayət qədər təminat əvəzinə Kiyevdə qələbə paradı üçün forma götürmüşdülər. Müharibənin əvvəlində Qərbdə bir çoxları Ukraynanın tab gətirəcəyinə inanmırdı. Genişmiqyaslı işğaldan az əvvəl Avropanın ən böyük iqtisadiyyatı olan Almaniya ilkin mərhələdə cəmi 5.000 dəbilqə təklif etmişdi və bu addım həm Ukraynada, həm də xaricdə istehza ilə qarşılanmışdı.
Rusiya sürətli qələbə qazana bilməyəndən sonra Qərb dəstəyi artsa da, çox vaxt lazım olan təcil nümayiş etdirilmədi. Dəfələrlə silah tədarükləri gecikdirildi və ya məhdudlaşdırıldı. Texnika çox vaxt az sayda, bəzən zəif vəziyyətdə çatdırıldı və çox vaxt PUA-lara qarşı qorunma imkanına malik olmadı. Zelenski fevralda Münhen Təhlükəsizlik Konfransında qeyd etmişdi: “Hər tədarükə görə minnətdarıq. Lakin HIMARS aylarla gecikdi. Tanklar aylarla gecikdi. Təyyarələr illərlə gecikdi. Biz bir günü belə itirə bilmərik”.
Bəzi sistemlər əməliyyat məhdudiyyətləri ilə təqdim olunurdu ki, bu da faktiki olaraq Ukraynanın əllərini bağlayırdı. Co Bayden administrasiyası və bir sıra Avropa hökumətləri eskalasiyadan çəkinərək Ukraynanı dəstəkləməyə çalışırdı. Eyni vaxtda Moskva nüvə ritorikasından və koqnitiv müharibədən istifadə edərək Qərbin ehtiyatlı davranışını gücləndirirdi.
Bu nümunə 2022-ci ildə Ukrayna qüvvələri Rusiyanı Xersondan və Xarkov vilayətinin bir hissəsindən çıxarandan sonra da göründü. Kiyev təşəbbüsü ələ alanda Rusiya nüvə təhdidlərini artırdı və Qərbdə eskalasiya qorxusu yenidən gücləndi, nəticədə Ukraynanın hücumu ləngidi. Bu fasilə Moskvaya toparlanmaq və şərqdə müdafiə xətləri qurmaq imkanı verdi.
Qərb silahlarının Rusiya ərazisində istifadəsinə qoyulan məhdudiyyətlər səbəbindən Moskva logistika və toplanma məntəqələrini sərhədin o tayına köçürdü və təmas xəttinin arxasından Ukraynaya zərbələr endirməyə davam etdi. Kiyevin isə döyüşləri Rusiya ərazisinə daşımaqdan başqa yolu qalmadı. Ukrayna qüvvələri 2024-cü ildə Kurska daxil olanda Vaşinqtonda şok yaşandığı bildirilirdi. Lakin yenə də qorxulan “eskalasiya” baş vermədi.
Müharibə boyu Rusiya xarici dəstəyə arxalanıb. İran Rusiyada “Shahed” PUA-larının hazırlanması və istehsalına yardım göstərib. Şimali Koreya sursat, əmək qüvvəsi və sonda qoşun təmin edib. Çin isə ikiqat təyinatlı komponentlərin əsas tədarükçüsünə çevrilərək Rusiyanın raket və PUA istehsalını davam etdirməsinə şərait yaradıb. Eyni zamanda, “Kiel Institute for the World Economy”nin məlumatına görə, 2025-ci ildə ABŞ-nin Ukraynaya hərbi və humanitar yardımı 99 faiz azalıb.
Buna baxmayaraq, 2026-cı ildə Ukrayna hələ də ayaqdadır. Dörd illik genişmiqyaslı müharibədən sonra Rusiya 2022-ci ildə Xerson azad ediləndən etibarən bir dənə də yeni regional mərkəzi ələ keçirə bilməyib. Ukraynanın 92-ci Əlahiddə Hücum Briqadasının minaatan batareyasının komandiri Anatolii Tkaçenko bunu belə ifadə edib: “Dörd ilə SSRİ Almaniyanı məğlub etdi. Dörd ilə ruslar isə Donetsk vilayətinin yalnız yarısını ələ keçirə bilib”.
PUA-lar Ukraynanı necə xilas etdi?
Yaranmış dalan vəziyyət üstün resurslar hesabına deyil, uyğunlaşma hesabına formalaşıb. 63-cü Əlahiddə Mexanikləşdirilmiş Briqadanın Pilotsuz Sistemlər taborunun komandir müavini Babay mənə dedi ki, Ukrayna “kasıbın həlli” adlandırdığı üsula əl atıb, mağazalardan hobbi PUA-ları alıb onları birdəfəlik silah və kəşfiyyat vasitəsinə çevirib. Bu isə rus bölmələrinin aşkarlanmadan hərəkət etməsini demək olar ki, mümkünsüz edib.
Vaxt keçdikcə bu kommersiya PUA-ları Ukraynanın “PUA divarı”nın əsasını təşkil edib. İndi Ukrayna onlardan milyonlarla ədəd istehsal edir və Rusiya buna uyğunlaşmağa məcbur qalır. Qəti yarılma əldə edə bilməyən Moskva getdikcə bahalı piyada hücumlarına üstünlük verir və cüzi irəliləyiş göstərmək üçün Ukrayna xətlərinə sızmağa çalışır.
“Center for Strategic and International Studies”in hesabatına görə, “2022-ci ilin fevralından etibarən Rusiya qüvvələri təxminən 1,2 milyon itki verib ki, bu da İkinci Dünya müharibəsindən etibarən hər hansı böyük dövlətin istənilən müharibədə verdiyi itkilərdən çoxdur”. Hesabatda əlavə olunur ki, Rusiyanın hücumlarının irəliləyiş sürəti gündə orta hesabla 15-70 metr arasında dəyişir və bu, son yüz ildəki demək olar ki, bütün böyük hücum kampaniyalarından daha ləngdir.
Qərb rəsmiləri hesab edir ki, təkcə yanvar ayında Rusiya əvəz edə bildiyindən təxminən 9.000 nəfər çox itki verib. Son qiymətləndirmələrə görə, dekabr ayında döyüşlərdə həlak olan rus əsgərlərinin sayı 35.000-ə qədər çatıb. Ukrayna rəsmiləri açıq şəkildə PUA-lar vasitəsilə tükəndirmə taktikasını gücləndirərək Rusiyanın aylıq itkilərini 50.000-ə qədər artırmaq niyyətindən danışır, bu itkilərin böyük hissəsi partlayıcı yüklü Ukrayna PUA-larının payına düşür.
PUA-lar ənənəvi mənada həlledici olmaya bilər, onlar təkbaşına döyüşün taleyini dəyişə bilmir, lakin Rusiyanın qələbə qazanmasının qarşısını almaqda həlledici rol oynayır. Bir rus hərbi müxbirinin şikayətinə görə, Ukraynanın pilotsuz sistemlərlə doyma səviyyəsi ön xəttə çatmağı belə “50-50” ehtimala çevirib, rus hücumçusunun orta ömür müddəti isə təxminən 12 gündür.
Ukraynanın Təhlükəsizlik Xidməti də bildirib ki, onun “Alpha” xüsusi əməliyyat bölməsi 2025-ci ildə uzaqmənzilli zərbələrlə Rusiyanın “Pantsir” hava hücumundan müdafiə sistemlərinin təxminən yarısını məhv edib. Hər sistemin dəyəri 15-20 milyon dollar səviyyəsində qiymətləndirilir. Zərbələrin məqsədi Rusiyanın hava müdafiəsini zəiflətmək və daha dərin hava hücumları üçün dəhlizlər açmaq olub. Qurumun hesablamasına görə, bu il hava hücumundan müdafiəyə vurulan ümumi zərər təxminən 4 milyard dollar təşkil edir. Bu arada Putinin Valday və Qara dənizdəki iqamətgahları 12-20 ədəd “Pantsir-S1” və uzaqmənzilli S-400 batareyaları daxil olmaqla sıx hava hücumundan müdafiə sistemləri halqaları ilə qorunur.
Ukraynanın uyğunlaşma sürəti əsas strateji üstünlükdür
Əslində, Ukrayna ordusunun istifadə etdiyi PUA-ların 96 faizi və tətbiq etdiyi robot sistemlərin 99 faizi ölkə daxilində istehsal edilir. Ciddi resurs və büdcə məhdudiyyətləri şəraitində işləyən ukraynalı tərtibatçılar sistemləri mümkün olan ən aşağı qiymətə, eyni zamanda dayanıqlı formada layihələndirməyə məcbur qalır. Uyğunlaşma və əks-tədbir dövrü o qədər sürətlənib ki, PUA-lar və silah sistemləri aylarla deyil, günlər və ya həftələr ərzində köhnəlmiş hesab olunur.
Ön xətdə danışdığım əsgərlər son dərəcə sıxılmış bir geri əlaqə dövründən bəhs edirlər. Onlar yerüstü robotları döyüşdə tətbiq etdikdən sonra tapşırıqdan qayıdır, istehsalçı ilə əlaqə saxlayır, qarşılaşdıqları zəiflikləri və nasazlıqları izah edir və yenidən döyüşə qayıtmazdan əvvəl bir neçə gün ərzində yenilənmiş versiyaların hazırlandığını görürlər.
Bu dövr son dərəcə sərt, lakin olduqca effektivdir. Bir çox hallarda Qərb müdafiə şirkətləri öz sistemlərinin “Ukraynada sınaqdan keçirilib” kimi təsdiq almasını istəyir ki, daha bahalı platformaları öz hökumətlərinə sata bilsinlər. Problem mütləq şəkildə Qərb PUA-larının əvvəlcədən pis layihələndirilməsi deyil. Əksinə, onlar Rusiya radioelektron mübarizəsi ilə qarşılaşan kimi sürətli əks-tədbir dövrünə düşür və sağ qalmaq üçün uyğunlaşmağa məcbur olur. Bu sistemlər aktiv döyüş şəraitində bir neçə gün ərzində dəyişdirilib yenidən tətbiq edilə bilərmi? Əksər hallarda cavab mənfidir, ən azı uzunmüddətli satınalma prosedurları və ya təchizat zəncirindəki dar boğazlar olmadan bu mümkün deyil, çünki bunlar yenilənmə dövrlərini xeyli ləngidir.
“Ukraynadan öyrəndiyimiz əsas məsələlərdən biri istehsal proseslərinin iterativ olması və döyüş meydanından real vaxt rejimində gələn rəyə operativ cavab verməsidir”, - deyə Rişi Sunak bildirib.
Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin keçmiş direktoru və istefada olan general Devid Petreus xəbərdarlıq edib ki, müttəfiqlər köhnə nəsil sistemləri almaq tələsinə düşməkdən qaçmalıdırlar, çünki müharibənin gələcəyi artıq Ukraynadadır. Bu fərq Estoniada keçirilən çoxmillətli təlimlər zamanı açıq şəkildə göründü: kiçik Ukrayna PUA komandası daha böyük NATO birləşməsinə qarşı yarım gün ərzində 17 zirehli texnikanın şərti məhvini imitasiya etdi və təxminən 30 əlavə zərbə endirdi.
ABŞ-nin müdafiə şirkətləri Ukrayna ilə Ukrayna daxilində əməkdaşlıq etməklə böyük fayda əldə edə bilər. ABŞ-də yerləşən PUA tərtibatçısı “Shield AI” sistemlərini sınaq üçün Ukraynaya göndərəndə, onlar əvvəlcə Rusiya radioelektron mübarizəsinin təzyiqi altında uğursuz oldu. Geri çəkilmək əvəzinə şirkət qalmaq və uyğunlaşmaq qərarı verdi. O, Ukrayna daxilində istehsal obyektləri qurdu və ukraynalı mühəndislər, eləcə də ön xətt operatorları ilə birbaşa işləməyə başladı. Almaniyanın müdafiə startapı “Stark” da yaxın zamanda Ukraynada 2.000 kvadratmetrlik tədqiqat və inkişaf mərkəzi açdı və yerli PUA istehsal obyektləri qurmaq planlarını açıqladı.
“Ukraynada istehsal qurmaq real investisiya və qısamüddətli tədarük müqavilələri əvəzinə uzunmüddətli sənaye əməkdaşlığına keçid tələb edir”, - deyə Ukrayna yönümlü vençur kapital şirkəti “Green Flag Ventures”in təsisçi tərəfdaşı Deborah Fairlamb bildirib. O, həmçinin qeyd edib: “Xarici şirkətlərin bunu etməyə başlaması artan etimadı və Ukraynanın tərəfdaşlıqlara gətirdiyi üstünlüklərin, ixtisaslı əmək qüvvəsinin, daha aşağı xərclərin və başqa heç yerdə olmayan döyüş meydanı sınaq imkanlarının tanınmasını göstərir. Güclü Ukrayna müdafiə sənaye bazası təkcə Ukraynanın deyil, həm də Avropanın maraqlarına uyğundur, çünki Rusiya uzunmüddətli təhdid olaraq qalacağını sübut edib”ş
Ukraynanın müdafiə nazirinin müavini, polkovnik-leytenant Yuriy Myronenko bu yaxınlarda deyib: “Bizim yaxşı proqram təminatımız var. Texnologiyanı sevirik. Bazarları sevirik. Bu, qələbə qazanmaq üçün yeganə şansımızdır”. O vurğulayıb ki, Ukraynanın üstünlüyü texnologiyanın özündə deyil, yenilənmə sürətindədir, yəni işləyən həlləri tez müəyyənləşdirib Rusiya uyğunlaşmazdan əvvəl miqyaslandırmaq bacarığındadır. O həmçinin qeyd edib ki, Ukrayna müharibədə daimi texnoloji üstünlük saxlaya bilməz: “Əgər biz texnologiya əldə ediriksə, düşmən də onu əldə edəcək.”
Bunu nəzərə alaraq, Kiyevin yeganə davamlı üstünlüyü uyğunlaşma sürətindədir, yəni effektiv sistemləri kütləvi şəkildə qurmaq, onları döyüş şəraitində tez yeniləmək, sürətlə yenidən tətbiq etmək və bunu aşağı xərclə həyata keçirmək bacarığındadır. Əlavə üstünlük isə Çin komponentlərindən asılılığın azaldılmasıdır, bu məsələ daha dayanıqlı təchizat zənciri qurmaq istəyən Ukrayna PUA istehsalçılarının əsas diqqət mərkəzinə çevrilib.
PUA müharibəsinin iqtisadiyyatı
Müdafiə analitiki Olena Kryzhanivska mənə deyib ki, istehsalın Ukrayna daxilində yerliləşdirilməsi həm iqtisadi, həm də strateji baxımdan zəruridir. Rusiya ildə təxminən 3 milyon artilleriya mərmisi istehsal edir, 2025-ci ilin yanvarına olan vəziyyətə görə atəş nisbəti təxminən Moskvanın xeyrinə 2-yə 1 olub. Azad dünyada artilleriya sursatının ən böyük istehlakçısına çevrilmiş Ukrayna bu fərqi aradan qaldırmaq üçün həm ölkə daxilində, həm də xaricdə davamlı istehsal gücünü genişləndirməlidir.
Kryzhanivska əlavə edib ki, hərbi texnikaya xidmət obyektləri döyüş meydanına yaxın yerləşəndə daha effektiv olur. Xüsusilə PUA istehsalı 4-6 həftəlik sürətli yenilənmə dövrünü bürokratik gecikmələr olmadan davam etdirmək üçün yerliləşdirmə tələb edir.
Ukraynanın müdafiə texnologiyaları şirkəti “Ark Robotics”in icraçı direktoru Açi “Business Insider”ə bildirib: “Bu yenilənmə dövrü dəlicəsinədir. Mən buna bənzər bir şey görməmişəm”. O qeyd edib ki, ön xətdə PUA-lara olan tələblər bir neçə gün ərzində dəyişə bilər və komandası cəmi bir neçə həftə ərzində eyni məhsula beş fərqli dəyişiklik etməli olub.
İnnovasiya dövrü kəskin şəkildə sürətlənib. Əvvəllər aylarla vaxt aparan proseslər indi çox vaxt həftələr ərzində tamamlanır və yeni tətbiq olunan düşmən əks-tədbirlərini aşmaq üçün silah sistemlərinin yenilənməsi tələb olunur. Rusiya Ukraynadan daha yavaş uyğunlaşsa da, o da taktikalarını dəyişdirərək “Patriot” hava hücumundan müdafiə sistemlərindən yayınmağın yollarını tapıb və HIMARS kimi sistemlərin buraxdığı GPS-idarə olunan raketləri radioelektron mübarizə ilə sıradan çıxarmağa çalışıb.
Hətta qabaqcıl Qərb sistemləri təqdim ediləndə belə, onlar çox vaxt az sayda verilir və döyüş meydanında balansı köklü şəkildə dəyişmək üçün kifayət etmir. Ukrayna rəhbərliyi həmçinin başa düşür ki, sadəcə daha çox rus əsgərini məhv etmək müharibəni bitirməyəcək. Məqsəd Kreml üçün iqtisadi xərcləri artırmaq və Moskvanın müharibəni davam etdirmə qabiliyyətini zəiflətməyə yönəlib.
“Polad kirpi”nin qurulması
Nəticədə, 2024 və 2025-ci illər ərzində Ukrayna yerli uzaqmənzilli PUA və raket istehsalına böyük sərmayə yatıraraq Rusiyanın dərinliklərinə zərbə endirmək imkanlarını genişləndirib. Ukraynanın keçmiş müdafiə naziri Aleksey Reznikov 2025-ci ilin əvvəlində bildirib ki, yerli silah istehsalına investisiya etmək üçün gəlir yaratmaq Ukraynanın əsas prioritetinə çevrilib. “Dünyanın ən böyük hərbi laboratoriyası Ukraynadır”, - deyə o qeyd edib.
Son bir ildə Kiyev Ukrayna PUA-ları və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin kəşfiyyat məlumatlarının dəstəyi ilə Rusiyanın neft sektoruna qarşı müharibəni gücləndirib. “Bloomberg”in məlumatına görə, Ukrayna 2025-ci ildə Rusiyanın enerji obyektlərinə təxminən 120 zərbə endirib və nəticədə ümumi itkilər 1 trilyon rubldan (təxminən 12,9 milyard dollar) çox olub.
Mərhum senator Con Makkeyn bir vaxtlar Rusiyanı “ölkə kimi maskalanmış yanacaqdoldurma məntəqəsi” adlandırmışdı. Buna görə də Rusiyanın ən böyük gəlir mənbəyi olan neft və qaz ixracını boğmaqla Kreml müharibə maşınını davam etdirə bilməyəcək. Ukrayna Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Mərkəzinin rəhbəri Sergey Kuzan bildirib: “Moskva sanksiyaların bəzi təsirlərindən yayınmağın yollarını tapsa da, hazırda Ukrayna PUA-lara qarşı tam müdafiəyə malik deyil”.
Ukrayna PUA-ları indi müntəzəm olaraq Rusiyanın 1.000 kilometrdən artıq dərinliyinə uçaraq neft emalı zavodlarını və silah istehsalı obyektlərini vurur. Ukrayna artıq PUA istehsalında etdiyi kimi, raket bazarı da formalaşdırmağı hədəfləyir.
Qara dənizdə isə Ukrayna Rusiyanın Qara dəniz donanmasını geri çəkilməyə məcbur edib və gəmilərinin təxminən üçdə birini sıradan çıxarıb. Rusiya gəmiləri 2014-cü ildən işğal altında olan Krım yarımadasından geri çəkilərək cənub sahilindəki Novorossiyskə yerləşdirilib və faktiki olaraq Kiyev tərəfindən blokadaya alınıb. Ukraynanın insansız dəniz platformaları həmçinin on milyonlarla dollar dəyərində olan rus helikopterlərini və bir neçə qırıcı təyyarəni vurub. Təxminən 300.000 dollar dəyərində olan Ukraynanın “Magura” insansız dəniz platformaları isə adətən on milyonlarla dollar dəyərində qiymətləndirilən 14 rus hərbi gəmisini batırıb.
Ukraynanın Rusiya daxilində həyata keçirdiyi PUA zərbələrinin ən mühüm nümunəsi 2025-ci ilin iyununda keçirilmiş “Spiderweb” əməliyyatı olub. Bu Ukrayna kəşfiyyat əməliyyatı zamanı ölkə daxilində istehsal edilmiş PUA-lar gizli şəkildə Rusiya ərazisinə çatdırılıb və Rusiyanın nüvə silahı daşıya bilən bombardmançı parkının elementləri məhv edilib.
Kiyev yalnız hücuma fokuslanmır. Rusiya PUA-ları NATO hava məkanına, o cümlədən sentyabr ayında Poland üzərinə daxil olanda alyansın miqyaslana bilən cavab mexanizmi yox idi. Ukrayna isə bunun əksinə olaraq daha aşağı xərcli PUA önləyiciləri hazırlayıb. Polşanın xarici işlər naziri Radoslav Sikorski bu qeyri-balansı etiraf edərək bildirib ki, ucuz PUA-lara qarşı hava məkanını F-35 “Lightning II” qırıcıları və AIM-9 “Sidewinder” ilə qorumaq iqtisadi cəhətdən səmərəli deyil.
Müharibənin transformasiyası iqtisadi inqilab xarakteri daşıyır. Münaqişə daha ucuz, mərkəzsizləşdirilmiş və texnologiyaya əsaslanan forma alır. 2022-ci ilin fevralından etibarən Ukraynanın müdafiə sektoru əsasən özəl olan 1.000-dən çox şirkətin şəbəkəsinə çevrilib. Onların bir çoxu maliyyə çatışmazlığından əziyyət çəkir, lakin Rusiya hücumları təhlükəsinə baxmayaraq istehsal artmaqda davam edir.
Hazırda 800-dən çox özəl və dövlətə məxsus müdafiə müəssisəsi təxminən 300.000 ixtisaslı işçi çalışdırır. Bundan əlavə, son sorğuya əsasən Ukraynada fəaliyyət göstərən xarici sərmayəli şirkətlərin 90 faizi ölkədən köçmək planlaşdırmır.
İxrac lisenziyaları verməklə Kiyev hesab edir ki, döyüş meydanında sınaqdan çıxmış Ukrayna sistemlərinə qlobal tələbat istehsalın növbəti mərhələsini maliyyələşdirəcək. Volodimir Zelenski artıq 2026-cı ilə qədər Avropa üzrə 10 Ukrayna silah ixrac mərkəzi yaratmaq, eləcə də Almaniya və Böyük Britaniya ərazisində Ukrayna PUA istehsal xətləri açmaq planlarını elan edib.
Ukrayna öz müdafiə istehsalını sürətlə genişləndirir. Yerli istehsal olan “Bohdana” 155 mm-lik haubitsa sistemləri artıq ön xətdə Ukraynanın artilleriya istifadəsinin təxminən 40 faizini təşkil edir. 2025-ci ilin sonuna qədər Ukrayna ordusunun istifadə etdiyi bütün silahların yarıdan çoxunun ölkə daxilində istehsal olunduğu bildirilir. Ukrayna həmçinin yerli hava hücumundan müdafiə sistemi hazırlayıb və bu sistem yaxın zamanda 5 fərqli tip raketlə sınaqdan keçirilib.
Təkcə 2025-ci ildə Ukrayna yerli istehsal olan 1.300-dən çox yeni silah və hərbi texnika modelinin istismarına icazə verib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 25 faiz artım deməkdir. Ukrayna texnikası çox vaxt daha ucuz başa gəlir. Məsələn, “Ukrainian Armor” şirkətinin istehsal etdiyi “Novator” zirehli maşını Qərbdə istehsal olunan oxşar vasitələrdən ən azı 20 faiz ucuzdur.
“Johns Hopkins University” nəzdindəki “SNF Agora” İnstitutunun baş elmi işçisi Peter Pomerantsev “Financial Times” qəzetində qeyd edib ki, Avropada pul, Ukraynada isə texnologiya və təcrübə var. Ukraynada silahlar Avropa ilə müqayisədə xeyli sürətlə hazırlanır, sınaqdan keçirilir və istehsal edilir. Avropa şirkətləri bu tendensiyanı görərək ukraynalı tərəfdaşlarla əməkdaşlığı artırır:
Almaniyanın Auterion şirkəti və Ukraynanın Airlogix müəssisəsi Ukrayna və NATO üçün süni zəka ilə idarə olunan zərbə PUA-larının istehsalı məqsədilə birgə müəssisə yaradıb.
Ukraynanın robototexnika şirkəti “Tencore” və Almaniyanın FERNRIDE “TerMIT” insansız quru platformalarının istehsalı üçün birgə müəssisə təsis edib.
“TAF Industries” “Wingcopter” ilə tərəfdaşlıq quraraq Almaniyada birgə PUA istehsalına başlayıb və “Ukrayna ilə istehsal et” modelini Avropa İttifaqı və NATO bazarlarına genişləndirib.
Atlantik okeanının o tayında isə ABŞ texnologiya şirkəti “Axon” yaxın zamanda Ukraynanın süni zəka əsaslı müdafiə şirkəti “The Fourth Law”a sərmayə yatırdığını elan edib.
Fransanın “Harmattan AI” şirkətinin icraçı direktoru bildirib ki, Avropa istehsalçıları döyüş şəraitində sınaqdan keçmiş Ukrayna müdafiə sənayesindən çox şey öyrənə bilər, bu sənaye döyüş meydanına tez uyğunlaşan və həftə-həftə inkişaf edən sistemlər yaradıb. Onun fikrincə, problem təkcə istehsal gücü deyil, həm də hökumətlərin sistemləri necə müəyyənləşdirməsi və satın almasıdır. Müasir müharibədə ideal sistemi gözləməkdənsə, yaxşı sistemi tez çatdırmaq daha vacibdir.
Lakin öndə qalmaq üçün Ukrayna bu gün işləyən həlləri sadəcə miqyaslandıra bilməz. O, növbəti texnoloji dönüş nöqtəsini qabaqcadan görməli və döyüş meydanı məcbur etməzdən əvvəl sərmayə yatırmalıdır.
Ukraynanın sabiq baş komandanı və hazırda Biyük Britaniyada səfir olan Valeri Zalujnınin sözlərinə görə, texnologiya inkişaf etdikcə müharibə tədricən ucuzlaşır, halbuki ümumi zərbə imkanları artmaqda davam edir. “Bu, sonda elə bir vəziyyət yarada bilər ki, qəribə səslənsə də, Rusiyanın özü də oxşar təhlükəsizlik təminatlarına ehtiyac duysun”, - deyə o bildirib.
Ukraynanın çətinlikləri hələ bitməyib
Buna baxmayaraq, Ukraynada istehsal risksiz deyil. Bir neçə ay əvvəl Rusiyanın PUA-larla həyata keçirdiyi kütləvi hücum Ukrayna ordusu üçün PUA istehsal edən əsas obyektlərdən birini məhv edib, təxminən 35 milyon dollar dəyərində avadanlığı yandırıb və böyük silah ehtiyatını sıradan çıxarıb.
Bu təhlükəni azaltmaq üçün bəzi şirkətlər qeyri-adi tədbirlər görür. Ukraynanın bir PUA istehsalçısı fəaliyyətlərini köçəri model kimi təsvir edir, istehsal məntəqələrini Rusiyanın onları hədəfə almasını çətinləşdirmək üçün təxminən hər rüb dəyişir.
Sənaye sorğularına əsasən, Ukraynanın müdafiə istehsalçılarının 40 faizindən çoxu artıq müxtəlif regionlarda beş və ya daha çox istehsal sahəsində fəaliyyət göstərir. İstehsal bilərəkdən kiçik texnoloji seqmentlərə bölünür ki, bir obyektə zərbə bütün şirkəti iflic etməsin. İnzibati heyət və istehsal bölmələri çox vaxt ayrı işləyir və bu da hədəfli zərbələrə qarşı həssaslığı azaldır.
Milli səviyyədə Müdafiə Nazirliyi istehsalı Rusiyanın idarə olunan bombalarından qorumaq üçün yeraltı istehsal kompleksləri tikməyə başlayıb. Ukrayna həmçinin PUA və raket istehsalının bir hissəsini Polanda köçürərək Rusiya zərbələrinin əlçatmazlığında əlavə istehsal ehtiyatı yaradıb və konsentrasiya riskini azaldıb.
Sistem yaxşı maliyyələşdirildiyi üçün deyil, təzyiq altında uyğunlaşdığı üçün yaşayır. “Mümkün qədər çox istehsalçının ölkə daxilində qalması Ukraynanın maraqlarına uyğundur”, - deyə “A19Lab” şirkətinin icraçı direktoru və Ukraynanın Süni Zəka Komitəsinin sabiq sədri Vitaliy Qonçaruk bildirib.
Əmək qüvvəsi çatışmazlığı başqa bir struktur problem yaradır. Milyonlarla kişi səfərbər edildiyi və ya ön xətdə xidmət etdiyi üçün Ukraynanın müdafiə sənayesi daralan işçi bazası ilə üzləşir. Potensial həll yollarından biri qadınların sektorda iştirakının genişləndirilməsidir. Hazırda Ukraynada işsiz əhalinin təxminən 82 faizini qadınlar təşkil edir və bu, yerli istehsalı davam etdirmək və miqyaslandırmaq üçün səfərbər edilə biləcək əhəmiyyətli ixtisaslı əmək ehtiyatıdır.
ABŞ Ordusunun Avropa qüvvələrinin sabiq komandanı Ben Hodqes deyib: “Düşünürəm ki, yaxın on ildə Ukrayna bir vaxtlar SSRİ müdafiə sənayesinin ürəyi olduğu kimi, Avropanın müdafiə sənayesinin ürəyinə çevriləcək. Oradakı insanların texnoloji bacarıqları, dərin mühəndislik təcrübəsi və sürətlə artan istedad bazası bunu qaçılmaz edir”.
Hodqes qeyd edib ki, Ukraynanın uzunmüddətli sağ qalması “udulmaz” olmasından asılıdır. Bu isə böyük və dayanıqlı əhali, sürətli səfərbərlik qabiliyyəti və güclü yerli müdafiə sənayesi deməkdir: “Bunlar çəkindirmənin əsaslarıdır”.
Kiyev başa düşür ki, xüsusilə 1994-cü il Təhlükəsizlik Təminatları haqqında Budapeşt Memorandumunun dərslərindən sonra heç bir kağız sənəd onun təhlükəsizliyinə zəmanət verə bilməz. Müqavilələr imzalana bilər, lakin onların icrası siyasi iradədən asılıdır və genişmiqyaslı işğalın illəri ərzində Qərb liderləri tez-tez Ukraynanın təcili ehtiyac duyduğu silahları verməkdə tərəddüd edib.
Kiyev üçün öz ordusunu təchiz edən və gələcəkdə kütləvi şəkildə ixrac edə bilən güclü yerli müdafiə sənaye bazası yeganə davamlı təminatdır. Məqsəd mütləq şəkildə Rusiyanı bir həlledici kampaniyada məğlub etmək deyil, onun təcavüzünü əməliyyat baxımından mənasız etməkdir. Əgər Ukrayna daha sürətli uyğunlaşa, kütləvi istehsal edə və müxtəlif sahələrdə əsas imkanları neytrallaşdıra bilsə, Moskva döyüşə davam edə bilər, lakin qalib gələ bilməyəcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
