Ermənistanın Hindistanla hərbi-texniki əməkdaşlığı son mərhələdə konkret platformalar üzərində daha aydın konturlar almağa başlayıb. Əvvəlki materiallarımızda İrəvanın silah tədarükünü şaxələndirmə siyasətinə keçid etdiyini, Hindistandan alınmış sistemlərin ümumi analizini etmişdik. Bu yazıda diqqət mərkəzində Hindistan istehsalı olan “Trajan” 155 mm/52 kalibr yedəkdə daşınan haubitsası dayanır və sistemin texniki xüsusiyyətləri, əməliyyat imkanları, zəif tərəfləri və Cənubi Qafqaz mühitində potensial tətbiqi geniş şəkildə təhlil olunur. Təhlilin əsas istiqaməti sistemin nəzəri göstəriciləri ilə real döyüş mühitində üzləşəcəyi çətinliklər arasındakı uçurumun ortaya qoyulmasıdır.
“Trajan” Fransanın “Nexter” şirkəti tərəfindən layihələndirilmiş və Hindistanda “Bharat Forge” tərəfindən istehsal edilən 155 mm/52 kalibr NATO standartlı yedəkdə daşınan artilleriya sistemidir. 52 kalibr uzunluğunda lülə konstruksiyası mərmiyə yüksək başlanğıc sürəti verir və bu da uzaq məsafələrdə daha stabil ballistik trayektoriya təmin edir. Standart ERFB-BB tipli mərmilərlə 42-45 km, aktiv-reaktiv sursatlarla isə 50 km-yə yaxın atəş məsafəsi göstərilir. Bu göstəricilər Ermənistanın sovet mənşəli 152 mm-lik sistemləri ilə müqayisədə həm mənzil, həm də dəqiqlik baxımından keyfiyyət sıçrayışı deməkdir. Lakin texniki pasportda göstərilən rəqəmlər ilə döyüş mühitində əldə edilən nəticələr arasında ciddi fərqlər mövcuddur və bu fərqlərin təhlili olmadan sistemin real imkanlarını qiymətləndirmək mümkün deyil.
Əvvəlcə sistemin mənşə tarixçəsinə və bu tarixçənin ortaya qoyduğu suallara nəzər salmaq lazımdır. “Trajan” əslində Fransanın “Nexter” şirkətinin (hazırda KNDS konsorsiumunun bir hissəsinin) TRAJAN layihəsi əsasında yaradılıb. “Nexter” bu sistemi öz CAESAR özüyeriyən haubitsası ilə eyni lülə texnologiyası bazasında hazırlayıb, lakin CAESAR-dan fərqli olaraq “Trajan” yedəkdə daşınan platformadır, yəni yük maşını bazasına quraşdırılmayıb, ənənəvi dartılan artilleriya qurğusu formatındadır. Hindistanın “Bharat Forge” şirkəti bu sistemi lisenziya əsasında istehsal edir. Bu, texnoloji baxımdan mühüm nüansdır: lisenziyalı istehsal orijinal istehsalçının keyfiyyət nəzarəti səviyyəsini həmişə tam təkrarlaya bilmir. “Bharat Forge” Hindistanın ən böyük metallurgiya və ağır sənaye şirkətlərindən biridir, lakin şirkətin artilleriya istehsalı təcrübəsi nisbətən yenidir. Hindistan Ordusu bu sistemləri hələ geniş miqyasda döyüş şəraitində sınaqdan keçirməyib. Bu, potensial alıcılar üçün, Ermənistan da daxil olmaqla ciddi qeyri-müəyyənlik amilidir: sistem nə qədər etibarlıdır, hansı şəraitdə hansı texniki problemlər yarana bilər, ehtiyat hissələrinin keyfiyyəti nə dərəcədə stabildir, bu sualların cavabı hələ döyüş təcrübəsi ilə təsdiqlənməyib.
Bu kontekstdə müqayisə aparmaq yerinə düşər. Dünyanın ən geniş döyüş təcrübəsinə malik 155 mm artilleriya sistemləri ABŞ istehsalı M777 haubitsası və Fransanın CAESAR özüyeriyən artilleriya qurğusudur. M777 Əfqanıstan, İraq və Ukrayna müharibələrində intensiv şəkildə istifadə olunub və onun texniki etibarlılığı, sursat uyğunluğu, ekstremal şəraitlərdə davranışı hərtərəfli sənədləşdirilib. CAESAR isə Mali, İraq və Ukrayna əməliyyatlarında sınaqdan keçib. “Trajan” isə bu cür döyüş tarixçəsinə malik deyil. Hindistan Ordusunun özü belə bu sistemi hələ əməliyyat mühitində geniş istifadə etməyib. Ermənistan faktiki olaraq sınaqdan keçirilməmiş platformaya strateji mərc edir ki, bu, silah tədarükü nəzəriyyəsində yüksək riskli yanaşma hesab olunur.
Sistemin texniki xüsusiyyətlərini daha dərindən təhlil edək. 52 kalibr uzunluğunda lülə, yəni lülənin uzunluğunun kalibr ölçüsünə nisbəti 52:1 155 mm artilleriya dünyasında standart yüksək performans göstəricisidir. Bu uzunluq barıt qazlarının mərmiyə daha uzun müddət təsir etməsinə imkan verir və nəticədə mərmi lüləni daha yüksək sürətlə tərk edir. Yüksək başlanğıc sürəti isə birbaşa mənzilə və trayektoriyanın stabilliyinə təsir edir. Standart ERFB-BB, yəni uzadılmış mənzilli, tam kalibr gövdəli, aparıcı halqalı mərmilərlə 42-45 km atəş məsafəsi göstərilir. Aktiv-reaktiv sursatlarla, yəni mərmi gövdəsindəki əlavə raket mühərriki ilə gücləndirilmiş mərmilərlə bu rəqəm 50 km-ə yaxınlaşır.
Lakin bu rəqəmlərin arxasında bir neçə mühüm məhdudiyyət gizlənir. Birincisi, maksimum mənzildə dəqiqlik ciddi şəkildə azalır. 42-45 km məsafədə standart mərmi ilə atəş açıldıqda dairəvi sapma ehtimalı onlarla metrə çata bilər. Bu o deməkdir ki, idarə olunmayan mərmi ilə 40 km-dən uzaq nöqtəvi hədəfə, məsələn, ayrıca artilleriya mövqeyinə, komanda mərkəzinə və ya logistik qovşağa dəqiq zərbə endirmək son dərəcə çətindir. İdarə olunan sursatlar, peyk tuşlamalı və ya lazerlə idarə olunan mərmilər bu problemi həll edir, lakin onların qiyməti standart mərmilərdən on-on beş dəfə bahadır və Ermənistanın bu cür sursatları kütləvi miqyasda təmin edib-edə bilməyəcəyi böyük sual altındadır. İkincisi, aktiv-reaktiv sursatlarla 50 km mənzilə çatmaq texniki baxımdan mümkün olsa da, bu tip mərmilərin istehsal həcmi məhduddur, qiyməti yüksəkdir və atəş dəqiqliyi standart mərmilərdən aşağıdır. Üçüncüsü, lülə aşınması amili var: 52 kalibr uzunluğunda lülə yüksək təzyiq altında işləyir və intensiv atəş zamanı lülənin daxili səthi standart lülələrə nisbətən daha sürətlə aşınır. Bu, uzunmüddətli əməliyyatlarda atəş dəqiqliyinin tədricən azalması və lülə dəyişdirmə tezliyinin artması deməkdir ki, bu da həm texniki, həm maliyyə yükü yaradır.
Sistemin konstruktiv üstünlüklərindən biri kimi göstərilən nisbi yüngüllüyü (təxminən 13-14 ton) daha diqqətlə təhlil etmək lazımdır. Bu ağırlıq 155 mm yedəkdə daşınan haubitsalar arasında orta göstəricidir. ABŞ istehsalı M777 4,2 ton ağırlığındadır, yəni “Trajan”dan üç dəfədən çox yüngüldür. M777-nin bu qədər yüngül olmasının səbəbi titan ərintiləri və kompozit materialların geniş istifadəsidir. Müqayisədə “Trajan”ın 13-14 tonluq ağırlığı onu “yüngül” kateqoriyasına daxil etmir. Bu ağırlıq “Trajan”ı yedəkdə daşınan artilleriya sinifində normal hesab etməyə imkan versə də, Qafqazın dağlıq relyefində ciddi manevr çətinlikləri yaradır. 13-14 tonluq sistemi dar dağ yollarında dartmaq üçün ağır taktiki yük maşını tələb olunur, “Trajan”ın standart dartıcısı olaraq altı təkərli hərbi yük maşınları nəzərdə tutulur. Bu kombinasiyanın (haubitsanın özü üstəgəl dartıcı nəqliyyat) ümumi uzunluğu 12-15 metrə, dönmə radiusu isə 15 metrə yaxın olur ki, dar və əyri dağ keçidlərində bu ölçülər hərəkəti son dərəcə çətinləşdirir.
Yardımçı güc qurğusu sistemə qısa məsafələrdə (adətən 2-5 km) özüyeriyən rejimdə hərəkət etməyə imkan verir. Bu, atəşdən sonra mövqe dəyişmə üçün nəzərdə tutulub. Lakin “qısa məsafə” və “sürətli mövqe dəyişmə” anlayışları nisbidir. Müasir döyüş mühitində artilleriya mövqeyinin aşkarlanması ilə həmin mövqeyə cavab atəşinin endirilməsi arasındakı müddət, xüsusilə qarşı tərəf inkişaf etmiş əks-batareya radarına malikdirsə, bir neçə dəqiqə ilə ölçülür. Artilleriya kəşfiyyat radarları atəş açan mövqeyin koordinatlarını mərmi hələ havadaykan müəyyən edir. Bu halda “Trajan”ın atəşdən sonra yardımçı güc qurğusu ilə 2-5 km hərəkət etməsi kifayət etməyə bilər, çünki sistem dartıcıya qoşulub tam manevr rejiminə keçənədək 3-5 dəqiqə vaxt itirilir ki, bu müddət müasir əks-batareya zərbəsi üçün kifayətdir.
Bu məqam Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin imkanları kontekstində xüsusilə kritikdir. Azərbaycan artilleriya kəşfiyyatı üçün müxtəlif vasitələrə malikdir. Pilotsuz Uçuş Aparatları ilə real vaxt kəşfiyyatı, akustik- seysmoqrafik kəşfiyyat stansiyaları və müasir əks-batareya radarları Azərbaycan Ordusunun artilleriya mövqelərini sürətlə aşkarlama qabiliyyətini ciddi şəkildə artırır. 2020-ci il müharibəsinin təcrübəsi göstərdi ki, Azərbaycan PUA-lar vasitəsilə artilleriya mövqelərini dəqiq müəyyən edib zərbə endirmək qabiliyyətinə malikdir. Bu şəraitdə “Trajan” kimi açıq və nisbətən yavaş mövqe dəyişən platformanın sağqalma ehtimalı ciddi sual altındadır.
Sistemin açıq platforma olması, yəni zirehli kabinanın olmaması ayrıca və detallı şəkildə təhlil edilməlidir. “Trajan” klassik yedəkdə daşınan haubitsadır: ekipaj açıq havada, sistemin ətrafında fəaliyyət göstərir. Bu, XX əsrin artilleriya döyüşü mühitində qəbul edilən norma idi, artilleriya cəbhə xəttindən kifayət qədər geridə yerləşdirilir, birbaşa atəş altına düşmə ehtimalı aşağı sayılırdı. Lakin XXI əsrin döyüş mühiti bu mənzərəni kökündən dəyişib. PUA-ların həm kəşfiyyat, həm zərbə variantları artilleriya mövqelərini arxa cəbhədə belə aşkarlayıb məhv edə bilir. 2020-ci il Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın “Bayraktar” TB2 PUA-ları və İsrail istehsalı “gəzən sursat”ları Ermənistanın artilleriya mövqelərini sistematik şəkildə məhv etdi. Bu təcrübə açıq artilleriya platformalarının müasir döyüş mühitində necə həssas olduğunu birbaşa nümayiş etdirdi.
Bu kontekstdə “Trajan”ın üzləşəcəyi təhdid spektrini dəyərləndirmək lazımdır. Birincisi, kəşfiyyat PUA-larıdır: kiçik ölçülü, uzun müddət havada qala bilən pilotsuz aparatlar artilleriya mövqelərini aşkarlayır və koordinatları real vaxtda komanda mərkəzlərinə ötürür. “Trajan” açıq platforma olduğundan termal imzası, yəni istilik şüalanması yüksəkdir və termal kameralarla təchiz olunmuş PUA-larla asanlıqla aşkarlanır. İkincisi, “gəzən sursat”lar və ya kamikadze tipli PUA-lardır: bu tip vasitələr hədəf ərazisində uzun müddət gözləyib, hədəf aşkarlandıqda birbaşa dalış edərək partlayır. Açıq platformada olan ekipaj bu cür zərbəyə qarşı praktiki olaraq müdafiəsizdir. Üçüncüsü, yüksək dəqiqlikli artilleriya cavab atəşidir: əgər qarşı tərəf “Trajan”ın atəş mövqeyini müəyyən edibsə, idarə olunan mərmilərlə dəqiq cavab atəşi açıla bilər, açıq platformadakı ekipaj və sursat ehtiyatı bu zərbəyə son dərəcə həssasdır. Dördüncüsü, qəlpə təsiridir: yaxın məsafədə partlayan mərmi və ya raket qəlpə yağışı yaradır, zirehli kabinası olmayan ekipaj bu qəlpələrə açıqdır.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, dünya artilleriya bazarında trend açıq platformalardan zirehli özüyeriyən sistemlərə keçiddir. Almaniya “PzH 2000” özüyeriyən haubitsası tam zirehli kabinaya malikdir, Fransa CAESAR sistemi qismən zirehli kabin ilə təchiz olunub, Türkiyənin T-155 “Fırtına” sistemi isə tam zirehli özüyeriyən platformadır. İsveçin “Archer” sistemi tam qapalı, avtomatlaşdırılmış kabində yerləşdirilib, ekipaj birbaşa mərmi ilə təmas etmir. “Trajan” isə bu trend ilə əks istiqamətdədir. Ermənistan nəzəri mənzil üstünlüyü əldə edir, lakin bunu ekipajın sağqalma ehtimalının azalması hesabına alır.
Rəqəmsal atəşi idarəetmə sistemi “Trajan”ın ən güclü tərəflərindən biridir və bunu qeyd etmək obyektivlik tələbidir. Peyk əsaslı naviqasiya, avtomatik tuşlama və ballistik hesablama modulu hədəf koordinatlarının operativ şəkildə emalına imkan verir. Bu, xüsusilə kəşfiyyat vasitələrindən daxil olan məlumatların dərhal artilleriya bölmələrinə ötürülməsi halında effektivliyi artırır. Ermənistan əgər “Trajan”ı PUA-lar və rəqəmsal komanda-idarəetmə şəbəkəsi ilə inteqrasiya edə bilsə, kəşfiyyatdan atəşə qədər olan dövrü əhəmiyyətli dərəcədə qısalda bilər. Bu, nəzəri baxımdan doğru olan üstünlükdür. Lakin burada da realist olmaq lazımdır. Rəqəmsal atəşi idarəetmə sisteminin effektivliyi bütün komanda zəncirinin rəqəmsal olmasından asılıdır. Əgər kəşfiyyat vasitəsi rəqəmsaldırsa, lakin kəşfiyyat məlumatı artilleriya bölməsinə telefon və ya radio ilə ötürülürsə, rəqəmsal atəşi idarəetmə sisteminin üstünlüyü itir. Şəbəkə mərkəzli əməliyyat mühitinin yaradılması yalnız texnoloji deyil, həm də doktrina, təlim və kadr hazırlığı məsələsidir. Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin bu cür rəqəmsal inteqrasiya səviyyəsinə çatıb-çatmadığı açıq sualdır. Hindistanın özü belə bu sahədə hələ inkişaf mərhələsindədir, Hindistan Ordusu artilleriya-kəşfiyyat inteqrasiyası üçün “Shakti” döyüş idarəetmə sistemini hələ tam əməliyyat qabiliyyətinə çatdırmayıb. Hindistan bu texnologiyanı özü hələ tam mənimsəməyibsə, ixrac versiyasının Ermənistanda nə dərəcədə effektiv işləyəcəyi sual altındadır.
Yarım avtomatik doldurma mexanizmi mövzusu da diqqət tələb edir. “Trajan”ın tam avtomatik doldurma sistemi yoxdur, mərmi və barut yüklərinin lüləyə yerləşdirilməsi prosesində ekipajın fiziki iştirakı tələb olunur. İlkin mərhələdə ilk 2-3 dəqiqə ərzində təcrübəli ekipaj dəqiqədə 6-8 mərmi atəş tempi təmin edə bilər. Lakin uzunmüddətli intensiv atəş zamanı bu temp sürətlə azalır. 155 mm mərmi təxminən 43-47 kq ağırlığındadır, barut yüklərinin ağırlığı isə əlavə yük yaradır. Ekipajın fiziki yorğunluğu, xüsusilə yay aylarında yüksək temperaturda və ya qış aylarında şaxtalı havada atəş tempini, dəqiqliyini və ümumilikdə əməliyyat effektivliyini ciddi şəkildə azaldır. Tam avtomatik doldurma sisteminə malik platformalarda, məsələn, “Archer” və ya “PzH 2000”də bu problem mövcud deyil: mexanizm insan müdaxiləsi olmadan mərmiləri lüləyə yerləşdirir. “Trajan” bu baxımdan bir nəsil geridə olan texnologiyanı təmsil edir.
Coğrafi uyğunluq məsələsi Cənubi Qafqaz kontekstində ən mühüm amillərdən biridir. Qafqazın coğrafiyası düzənlik müharibələri üçün hazırlanmış artilleriya sistemləri üçün son dərəcə çətin mühitdir. Böyük Qafqaz dağ silsiləsinin ətəkləri, Kiçik Qafqazın mürəkkəb relyefi, dar dərələr, meşəlik ərazilər və kəskin yüksəklik dəyişiklikləri artilleriya əməliyyatlarını fundamental şəkildə çətinləşdirir. 13-14 tonluq yedəkdə daşınan haubitsanın dartıcı nəqliyyatla birlikdə dar dağ yollarında hərəkəti bir neçə spesifik problem yaradır.
Birincisi, yolun daşıma qabiliyyəti: Qafqazın bir çox dağ yolları ağır hərbi texnikanın keçidi üçün nəzərdə tutulmayıb. Yolun səthinin zəifliyi, darısqal keçidlər, kəskin dönüşlər və yüksəklik fərqləri hərəkəti yavaşladır və bəzən mümkünsüz edir. İkincisi, aşkarlanma riski: dağ yollarında hərəkət edən böyük ölçülü hərbi texnika havadan asanlıqla aşkarlanır. Peyk kəşfiyyatı, PUA-lar və hətta yerüstü müşahidə vasitələri bu texnikanı müəyyən edə bilər. Üçüncüsü, mühəndis təminatı tələbi: əgər yol dağılıbsa, körpü yük tutumu kifayət etmirsə və ya keçid bağlıdırsa, mühəndis bölmələrinin müdaxiləsi tələb olunur ki, bu da vaxt itkisi və əlavə logistik yük deməkdir. Dördüncüsü, geri çəkilmə çətinliyi: əgər mövqe aşkarlanarsa və sürətli geri çəkilmə lazım olarsa, dar dağ yolunda “Trajan”ı dartıcıya qoşub sürətlə çıxarmaq son dərəcə çətin əməliyyatdır.
Bu baxımdan müqayisə aparmaq yerinə düşər. Azərbaycanın artilleriya portfelində olan İsrail istehsalı ATMOS 2000 özüyeriyən haubitsası yük maşını bazasına quraşdırılıb və sürətli yerləşdirmə-geri çəkilmə dövrünə malikdir. Türkiyə istehsalı T-155 “Fırtına” isə tırtıllı bazada olduğundan yolsuz ərazidə manevr qabiliyyəti yüksəkdir. Hər iki sistem “Trajan”dan əsaslı şəkildə üstün manevr xüsusiyyətlərinə malikdir. Ermənistan “Trajan” ilə mənzil üstünlüyü əldə etməyə çalışır, lakin bu üstünlüyü realizə etmək üçün tələb olunan mövqeləşmə, manevr və geri çəkilmə əməliyyatlarında ciddi çətinliklərlə üzləşəcək.
Logistika və sursat təminatı məsələsi “Trajan”ın ən zəif halqalarından biridir. Ermənistanın artilleriya irsiyyəti sovet sisteminə dayanır. 152 mm çap onilliklər ərzində standart olub, sursat ehtiyatları, anbar infrastrukturu və logistik zəncirlər bu çap ətrafında qurulub. 155 mm NATO standartına keçid fundamental logistik transformasiya tələb edir. Bu, sadəcə yeni mərmilər almaq demək deyil, anbar infrastrukturunun yenilənməsi, daşıma vasitələrinin uyğunlaşdırılması, texniki xidmət avadanlığının alınması, mərmi komponentlərinin ayrıca təmin edilməsi və bütün bunların vahid logistik şəbəkədə birləşdirilməsi lazımdır.
155 mm sursatın mənbəyi məsələsi ayrıca təhlil edilməlidir. Ermənistan bu çapda sursatı haradan alacaq? Hindistandan, bəli, mümkündür, lakin Hindistanın 155 mm sursat istehsal həcmi öz ordusunun ehtiyaclarını hələ tam ödəmir. Hindistan Ordusu təxminən 1500-dən çox 155 mm artilleriya sisteminə malikdir və sursat ehtiyatlarının formalaşdırılması hələ davam edir. İxrac üçün ayrılacaq sursat həcmi məhdud olacaq. NATO ölkələrindən, nəzəri baxımdan mümkündür, lakin siyasi şərtlər tələb olunur. Fransa, Almaniya və ya digər NATO istehsalçılarından sursat almaq Ermənistanın siyasi münasibətlərindən asılıdır. Yerli istehsal, Ermənistanın 155 mm sursat istehsal etmək qabiliyyəti yoxdur və yaxın gələcəkdə bu qabiliyyəti yaratması ehtimalı son dərəcə aşağıdır, çünki bu, ciddi sənaye infrastrukturu, texnoloji bilik və maliyyə resursu tələb edir.
Bu o deməkdir ki, Ermənistan “Trajan” üçün sursatda tamamilə xarici tədarükçülərdən asılı olacaq. Müharibə şəraitində xarici sursat tədarükünün kəsilməsi istər siyasi təzyiq, istər logistik çətinliklər, istərsə də istehsalçının öz ehtiyaclarını prioritetləşdirməsi səbəbindən “Trajan”ı yararsız hala gətirə bilər. Bu, strateji baxımdan ciddi zəiflikdir. Müqayisə üçün, Azərbaycan həm 152 mm sovet standartlı, həm 155 mm NATO standartlı sursatı müxtəlif mənbələrdən Türkiyədən, İsraildən, habelə yerli istehsalla təmin edə bilir. Bu diversifikasiya Ermənistanın tək mənbəli asılılığı ilə kəskin fərq təşkil edir.
Yüksək dəqiqlikli sursatlar məsələsi ayrıca qiymətləndirilməlidir. “Trajan”ın maksimum mənzildə effektiv olması üçün idarə olunan sursatlar, GPS idarəetməsinə malik mərmilər, lazerlə idarə olunan mərmi başlıqları tələb olunur. Bu tip sursatların hər birinin qiyməti standart mərminin 10-15 qatına bərabərdir. Ermənistanın müdafiə büdcəsi (təxminən 1,3-1,5 milyard dollar) nəzərə alınanda bu cür sursatları kütləvi miqyasda alması realist deyil. Əgər yüksək dəqiqlikli sursat məhdud miqdardadırsa, “Trajan” maksimum mənzildə yalnız məhdud sayda hədəfə dəqiq zərbə endirə biləcək. Bu isə sistemin nəzəri üstünlüyünü praktiki baxımdan azaldır.
Hava müdafiəsi ilə inteqrasiya məsələsi artilleriya bölmələrinin sağqalması üçün ən mühüm şərtlərdən biridir. Müasir döyüş mühitində artilleriya mövqeləri havadan gələn təhdidlərə (PUA-lar, “gəzən sursat”lar, taktiki aviasiya) qarşı müdafiə olunmalıdır. Ermənistan bu sahədə ciddi problemlərlə üzləşir. 2020-ci il müharibəsinin ən mühüm dərslərindən biri Ermənistan hava hücumundan müdafiəsinin PUA-lara qarşı effektivsizliyi oldu. S-300 kimi uzun mənzilli sistemlər sıradan çıxarıldı, qısa mənzilli sistemlər isə ya sayca kifayət etmirdi, ya da texniki baxımdan köhnəlmişdi. Ermənistan bu problemi həll etmək üçün Hindistandan “Akash-1S” sistemi alıb, Fransadan da müəyyən hava müdafiə komponentləri gözlənilir. Lakin bu sistemlərin artilleriya bölmələrini birbaşa örtmək qabiliyyəti, yəni hər artilleriya batareyasının yaxınlığında HHM elementi yerləşdirmək həm resurs, həm təşkilati baxımdan çətin məsələdir. Əgər “Trajan” batareyaları kifayət qədər hava hücumundan müdafiə ilə örtülməsə, onlar PUA-larla aşkarlanıb məhv edilmə riskini ciddi şəkildə daşıyır.
Əks-batareya mübarizəsi kontekstində “Trajan”ın vəziyyəti mürəkkəbdir. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri müasir əks-batareya radarlarına malikdir, bu radarlar atəş açan artilleriya mövqeyinin koordinatlarını mərmi hələ havadaykan hesablayır. Atəş açıldıqdan sonra “Trajan”ın mövqe dəyişmə dövrü, yəni atəşin dayandırılması, sistemin yığılması, dartıcıya qoşulması, hərəkətə başlaması ən optimist hesablamalarla 3-5 dəqiqədir. Bu müddət ərzində Azərbaycanın dəqiq artilleriya cavabı və ya pilotsuz zərbə vasitəsi həmin mövqeyə çata bilər. “Trajan”ın yardımçı güc qurğusu yalnız 2-5 km özüyeriyən hərəkət təmin edir, bu, mövqeni tam tərk etmək üçün kifayət etməyə bilər. Müqayisə üçün, tam özüyeriyən sistemlər “PzH 2000”, K9 “Thunder”, T-155 “Fırtına” atəşdən sonra 30-60 saniyə ərzində mövqeni tam tərk edib yeni mövqeyə keçə bilir. “Trajan” bu baxımdan bir nəsil geridədir.
Şəbəkə mərkəzli əməliyyat mühitinə inteqrasiya məsələsini isə daha dərindən təhlil etmək lazımdır. “Trajan”ın rəqəmsal atəşi idarəetmə sistemi müasirdir, lakin tək sistem müstəqil işləyə bilmir, bütün komanda zəncirinin rəqəmsal olması lazımdır. Bu zəncir kəşfiyyat vasitəsindən (PUA, radar, müşahidə məntəqəsi) başlayır, komanda-idarəetmə mərkəzindən keçir və atəş vasitəsinə (“Trajan”a) çatır. Bu zəncirin hər hansı bir halqasının zəif olması bütün sistemin effektivliyini azaldır. Ermənistanın bu cür tam rəqəmsal komanda zənciri yaratmaq qabiliyyəti sual altındadır. Ölkənin pilotsuz kəşfiyyat imkanları məhduddur, Hindistandan alınan bəzi PUA-lar hələ tam əməliyyat qabiliyyətinə çatmayıb. Rəqəmsal rabitə infrastrukturu (şifrələnmiş, yüksək sürətli, etibarlı) tələb olunur. Kadr hazırlığı (operatorlar, komandanlıq heyəti, texniki mütəxəssislər) vaxt və resurs tələb edir. Bütün bunlar nəzərə alınanda “Trajan”ın rəqəmsal üstünlüyünün qısa müddətdə tam realizə olunması ehtimalı aşağıdır.
Maskalanma və aldatma tədbirləri açıq platformalar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər “Trajan” müasir kəşfiyyat vasitələrindən (termal kameralar, sintetik aperturlu radarlar, optik sensorlar) gizlənə bilmirsə, onun mövqeyi aşkarlanacaq və zərbəyə məruz qalacaq. Maskalanma şəbəkələri, termal imzanı azaldan örtüklər, aldatma mövqeləri (maket artilleriya qurğuları) kimi tədbirlər tələb olunur. Lakin Ermənistanın bu sahədə nə dərəcədə inkişaf etmiş proqramı olduğu məlum deyil. 2020-ci il müharibəsinin təcrübəsi Ermənistanın maskalanma və aldatma tədbirlərinin kifayət etmədiyini göstərdi, çoxsaylı artilleriya mövqeyi PUA-lar tərəfindən aşkarlanıb məhv edildi.
İqtisadi davamlılıq məsələsi uzunmüddətli perspektivdə ən həlledici amillərdən biridir. “Trajan” sistemi almaq tək başına kifayət deyil, sistemin bütün həyat dövrü boyunca maliyyə yükünü nəzərə almaq lazımdır. Bu yükə daxildir: ilkin alış qiyməti, sursat ehtiyatlarının formalaşdırılması, ehtiyat hissələri və texniki xidmət, kadr təlimi, logistik infrastrukturun uyğunlaşdırılması, mühəndis təminatı avadanlığı. Ermənistanın müdafiə büdcəsi (Azərbaycanınkının təxminən üçdə biri) bu yükü daşımaq üçün ciddi şəkildə məhduddur. Eyni zamanda Ermənistan “Pinaka” yaylım atəşli reaktiv sistemi, “Akash-1S” hava hücumundan müdafiə sistemi və digər Hindistan platformaları üçün də analoji xərclər çəkir. Bütün bu proqramların paralel maliyyələşdirilməsi büdcəyə ciddi təzyiq yaradır və hər bir sistemə ayrılan resursun azalmasına, dolayısıyla tam əməliyyat qabiliyyətinə çatma müddətinin uzanmasına gətirib çıxarır.
Hindistan-Ermənistan logistik məsafəsi ayrıca problem yaradır. Hindistandan Ermənistana silah və sursat tədarükünün coğrafi marşrutu mürəkkəbdir. Birbaşa quru yolu yoxdur, Hindistanla Ermənistan arasında Pakistan, İran və ya Orta Asiya keçidi tələb olunur. Dəniz yolu ilə Hindistan limanlarından Fars körfəzinə, oradan İrana və İrandan Ermənistana quru yolu ilə ən real marşrutdur, lakin bu İrandan keçid tələb edir ki, bu da ABŞ sanksiyaları kontekstində əlavə çətinliklər yarada bilər. Hava yolu ilə tədarük mümkündür, lakin 155 mm sursatın hava nəqliyyatı ilə daşınması həcm və ağırlıq baxımından son dərəcə bahalıdır. Müharibə şəraitində, xüsusilə əgər İranın hava məkanı və ya quru keçidi məhdudlaşdırılarsa sursat tədarükünün kəsilməsi real riskdir. Bu logistik zəifliyi Azərbaycanın vəziyyəti ilə müqayisə etmək faydalıdır. Azərbaycanın əsas silah tədarükçüləri coğrafi baxımdan daha əlçatandır. Türkiyə ilə birbaşa quru sərhədi (Naxçıvan vasitəsilə) və dəniz yolu (Gürcüstan tranziti ilə) mövcuddur. İsraildən tədarük Gürcüstan limanları vasitəsilə həyata keçirilir. Bu marşrutlar nisbətən qısa, etibarlı və siyasi baxımdan stabildir. Ermənistanın Hindistandan tədarükü isə daha uzun, daha mürəkkəb və daha həssas marşrutlardan asılıdır.
Əməliyyat ssenarisi kontekstində “Trajan”ın Azərbaycan Ordusuna qarşı necə istifadə oluna biləcəyini və bu istifadənin hansı çətinliklərlə üzləşəcəyini qiymətləndirmək lazımdır. Ermənistan “Trajan”ı müdafiə dərinliyində, cəbhə xəttindən 15-25 km geridə yerləşdirib 40-45 km mənzildən Azərbaycan mövqelərinə atəş açmağı planlaşdıra bilər. Bu, nəzəri baxımdan məntiqli taktikadır: daha geridə yerləşmək birbaşa atəş altına düşmə riskini azaldır. Lakin bu ssenarinin effektiv olması üçün bir neçə şərtin eyni vaxtda ödənməsi lazımdır. Real vaxt kəşfiyyat məlumatı: 40 km məsafədə hədəfə dəqiq zərbə endirmək üçün hədəfin koordinatlarının dəqiq məlum olması lazımdır, bu isə kəşfiyyat tipli PUA-lar tələb edir ki, onların Azərbaycanın hava hücumundan müdafiəsi şəraitində sağqalma ehtimalı ayrıca sualdır. Stabil rabitə: kəşfiyyat məlumatının artilleriya bölməsinə fasiləsiz ötürülməsi tələb olunur, Azərbaycanın radioelektron mübarizə imkanları bu rabitəni poza bilər. HHM örtüyü: artilleriya mövqelərinin PUA-lardan qorunması lazımdır, Ermənistanın bu örtüyü təmin etmək qabiliyyəti məhduddur. Sursat davamlılığı: intensiv atəş zamanı sursat sərfiyyatı yüksəkdir, xarici tədarükdən asılı olan Ermənistan üçün bu, uzunmüddətli əməliyyatlarda kritik problem yarada bilər.
Azərbaycan Ordusunun bu ssenaridə cavab imkanları genişdir. Zərbə tipli PUA-lar “Trajan”ın mövqelərini aşkarlayıb birbaşa zərbə endirə bilər. Əks-batareya radarları atəş mövqeyini dəqiq müəyyən edib artilleriya cavabını yönləndirə bilər. Radioelektron mübarizə vasitələri Ermənistanın kəşfiyyat-artilleriya rabitə zəncirini poza bilər. Xüsusi təyinatlı bölmələr artilleriya mövqelərinin arxa cəbhədə belə təhlükə altında olmasını təmin edə bilər. Uzun mənzilli yüksək dəqiqlikli atəş vasitələri (müxtəlif platformalardan) “Trajan” mövqelərinə cavab zərbəsi endirə bilər.
Beləliklə, “Trajan” 155 mm/52 haubitsası Ermənistan üçün artilleriya imkanlarının modernləşdirilməsi istiqamətində atılmış addımdır, lakin bu addımın strateji dəyəri nəzəri göstəricilərin vəd etdiyindən əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır. Sistemin güclü tərəfləri mövcuddur: mənzil, rəqəmsal atəşi idarəetmə, NATO standartına malik çap. Lakin zəif tərəfləri daha ağır çəkir: döyüş təcrübəsinin olmaması, açıq platformanın PUA-lara qarşı həssaslığı, 13-14 tonluq yedəkdə daşınan sistemin dağlıq relyefdə manevr çətinlikləri, yavaş mövqe dəyişmə dövrü, yarım avtomatik doldurma mexanizminin intensiv atəşdə effektivlik itkisi, xarici sursat tədarükündən tam asılılıq, mürəkkəb logistik marşrutlar və Ermənistanın məhdud müdafiə büdcəsi ilə bütün bu ehtiyacların eyni vaxtda maliyyələşdirilməsinin çətinliyi. Ən əsası isə budur ki, silah sistemi tək başına üstünlük yaratmır, onu dəstəkləyən kəşfiyyat, rabitə, HHM, logistika və kadr hazırlığı şəbəkəsi həlledici əhəmiyyət daşıyır. Ermənistanın bu şəbəkəni nə dərəcədə qura biləcəyi “Trajan”ın real döyüş dəyərini müəyyən edən əsas sual olaraq qalır.
(Ardı var...)
Firuz Bağırov
Ordu.az
