Bu açıqlama ABŞ-Azərbaycan hərbi-texniki əməkdaşlığının yeni mərhələyə keçə biləcəyini göstərsə də, münasibətlərin mahiyyəti uzun illərdir formalaşmış konseptual çərçivəyə əsaslanır. ABŞ indiyədək Azərbaycana klassik hücum silahları deyil, əsasən təhlükəsizlik, müşahidə, nəzarət, rabitə, logistika və təlim təyinatlı sistemlər təqdim edib. Bu yanaşma həm ABŞ Konqresinin 907-ci düzəlişi, həm də Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda balans siyasəti ilə izah olunur.

ABŞ-nin Azərbaycana göstərdiyi hərbi-texniki dəstəyin mərkəzində sərhəd təhlükəsizliyi və Xəzər dənizi akvatoriyasının qorunması dayanır. 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq ABŞ Müdafiə Nazirliyi və Dövlət Departamenti müxtəlif proqramlar vasitəsilə Azərbaycanın dəniz və quru sərhədlərində müşahidə imkanlarının artırılmasına yönəlmiş sistemlər verib. Bu sistemlər qeyri-ənənəvi təhlükələrə qarşı nəzərdə tutulub və dövlətlərarası müharibə ssenariləri üçün dizayn edilməyib.

“Caspian Guard Initiative” ABŞ-Azərbaycan əməkdaşlığının strukturlaşdırılmış əsasını təşkil edib. Bu təşəbbüs çərçivəsində ABŞ Azərbaycana sahil müşahidə radarı kompleksləri, elektro-optik müşahidə vasitələri, avtomatik identifikasiya sistemləri və məlumatların emalı üçün komanda mərkəzi elementləri təqdim edib. Ordu.az-da dərc olunan analitik yazılarda qeyd edildiyi kimi, bu proqramın məqsədi Xəzər dənizində enerji infrastrukturu, limanlar və dəniz nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək olub.

Dəniz komponentinin mühüm hissəsini ABŞ istehsalı və ya ABŞ maliyyəsi ilə alınmış çoxməqsədli patrul katerləri təşkil edir. Bu katerlər texniki baxımdan yüngül korpuslu, yüksək sürətli, dayaz sular üçün uyğun platformalardır. Onlar əsasən sahil patrulu, axtarış-xilasetmə, dalğıc əməliyyatlarının dəstəklənməsi və partlayıcı maddələrin aşkarlanması üçün istifadə olunur. Silahlanma baxımından bu katerlər ağır döyüş silahları ilə təchiz edilmir, maksimum halda yüngül pulemyot və ya qeyri-ölümcül müdafiə vasitələri ilə istifadə edilə bilər.

ABŞ-nin Azərbaycana təqdim etdiyi radar sistemləri klassik hava hücumundan müdafiə radarları deyil. Bunlar sahil müşahidə radarları, yerüstü müşahidə radarları və sərhəd nəzarət üçün nəzərdə tutulmuş mobil radar kompleksləridir. Texniki olaraq bu radarlar kiçik hədəflərin (sürətli katerlərin, nəqliyyat vasitələrinin və aşağı hündürlükdə hərəkət edən obyektlərin) aşkarlanmasına yönəlib və məlumatları real vaxt rejimində komanda-idarəetmə mərkəzlərinə ötürür.

Rabitə və komanda-idarəetmə sahəsində ABŞ-nin verdiyi sistemlər əməliyyatların koordinasiyası üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycana təhlükəsiz, şifrələnmiş rabitə stansiyaları, portativ və stasionar əlaqə vasitələri, həmçinin əməliyyat məlumatlarının inteqrasiyası üçün proqram təminatları təqdim edilib. Bu sistemlər NATO standartlarına uyğun olaraq interoperabellik prinsipinə əsaslanır.

Partlayıcı maddələrin aşkarlanması və zərərsizləşdirilməsi istiqamətində ABŞ tərəfindən verilən avadanlıqlar xüsusi yer tutur. Bunlara EOD robotları, partlayışa davamlı qoruyucu kostyumlar, məsafədən idarə olunan manipulyatorlar, portativ skanerlər və mühəndis alətləri daxildir. Bu avadanlıqlar həm hərbi, həm də daxili təhlükəsizlik əməliyyatlarında istifadə oluna bilir.

ABŞ-nin Azərbaycana birbaşa verdiyi silah sistemləri son dərəcə məhduddur və əsasən yüngül kateqoriyaya aiddir. Açıq mənbələrdə ABŞ istehsalı olan tapançalar, yüngül avtomatlar və bəzi hallarda snayper tüfəngləri kimi kiçik çaplı silahların sərhəd və xüsusi təyinatlı bölmələr üçün məhdud miqdarda təqdim edildiyi məlumdur. Bu silahlar hücum doktrinasının deyil, hüquq-mühafizə və antiterror tapşırıqlarının icrası üçün nəzərdə tutulub.

Aviasiya sahəsində ABŞ istehsalı olan “Bell” helikopterlərinin alınması xüsusi qeyd olunmalıdır. Azərbaycan “Bell 412” və oxşar platformaları əsasən nəqliyyat, patrul və axtarış-xilasetmə məqsədləri üçün əldə edib. Bu helikopterlər modul konstruksiyaya malikdir və silahlı konfiqurasiyada istifadə edilməsə də, müşahidə və sürətli reaksiya imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

“Bell” helikopterlərinin texniki xüsusiyyətləri (iki mühərrikli konfiqurasiya, yüksək etibarlılıq və geniş əməliyyat radiusu) onları sərhəd təhlükəsizliyi və xüsusi əməliyyatların logistik dəstəyi üçün uyğun edir. ABŞ bu helikopterləri əsasən kommersiya satışları çərçivəsində təqdim edib və bu, onların hüquqi statusunu klassik hərbi yardım paketlərindən fərqləndirir.

ABŞ-nin təlim və təhsil proqramları isə hərbi-texniki əməkdaşlığın ayrılmaz hissəsidir. “International Military Education and Training” proqramı vasitəsilə Azərbaycan hərbçiləri rabitə, logistika, mühəndislik və əməliyyat planlaşdırılması sahələrində hazırlıq keçiblər. Bu təlimlər texniki sistemlərin effektiv istifadəsinə yönəlib.

Logistika və texniki təminat sahəsində ABŞ tərəfindən verilən avadanlıqlar arasında taktiki nəqliyyat vasitələri, texniki xidmət üçün alətlər, generatorlar və sahə şəraitində istifadə olunan enerji təminat sistemləri var. Bu vasitələr döyüş gücünü birbaşa artırmasa da, əməliyyatların davamlılığını təmin edir.

ABŞ-nin Azərbaycana göstərdiyi təhlükəsizlik yardımlarının maliyyə həcmi mərhələli şəkildə artıb. Açıq mənbələrdə 2001-2020-ci illər ərzində ayrılan vəsaitlərin ümumi həcminin bir neçə yüz milyon ABŞ dolları olduğu göstərilir. Xüsusilə “Caspian Guard” və “Section 333” proqramları çərçivəsində ayrılan vəsaitlər diqqət çəkir. Bu maliyyənin əsas hissəsi avadanlıq tədarükünə deyil, sistemlərin qurulması, inteqrasiyası, təlim və texniki xidmətə yönəlib. ABŞ yanaşması Azərbaycanın institusional təhlükəsizlik potensialını artırmaq üzərində qurulub. 907-ci düzəliş ABŞ-nin Azərbaycana ağır silahlar verməsini faktiki olaraq məhdudlaşdırıb. Prezident tərəfindən hər il dayandırılsa da, bu düzəliş Vaşinqtonun siyasətində ehtiyatlı yanaşmanı qoruyub saxlayıb.

Trampın son açıqlamaları ABŞ-nin Azərbaycana müdafiə məhsulları satışını genişləndirə biləcəyini göstərir, lakin bu məhsulların da əvvəlki xətt üzrə (yüngül, qeyri-hücum xarakterli sistemlər) olacağı gözlənilir. Analitik baxımdan ABŞ-nin Azərbaycana verdiyi və satdığı bütün sistemlər vahid təhlükəsizlik arxitekturasının elementləridir. Bu arxitektura müşahidə, nəzarət, informasiya üstünlüyü və sürətli reaksiya prinsiplərinə əsaslanır.

Nəticə olaraq demək olar ki, indiyədək ABŞ-dən Azərbaycana verilən və ya satılan silahlar və sistemlər (patrul katerləri, müşahidə radarları, rabitə vasitələri, EOD avadanlıqları, yüngül silahlar və “Bell” helikopterləri) hücum xarakterli deyil, dövlət təhlükəsizliyinin və müdafiə infrastrukturunun gücləndirilməsinə xidmət edən texniki vasitələrdir.

Firuz Bağırov