“İnsansız Sistem Qoşunları”nın paradda iştirakı texnoloji modernləşmənin hərbi struktur daxilində institusional qəbuluna işarə edir. Ənənəvi qoşun növləri (piyadalar, zirehli bölmələr, artilleriya və hava qüvvələri) ilə yanaşı informasiya, kəşfiyyat və zərbə tipli pilotsuz uçuş platformalarının ayrıca qoşun növü statusuna çıxarılması orduda əməliyyat rolunun dəyişdiyini göstərir: dronlar təkcə kəşfiyyat üçün deyil, məqsədyönlü zərbə, hədəf təyini, radioelektron müharibə və şəbəkələşdirilmiş əməliyyatların tərkib hissəsi kimi sistemli şəkildə tətbiq olunur.
Vətən müharibəsi təcrübəsi göstərdi ki, insansız platformalar döyüş əməliyyatlarının sürətini, hədəf seçiminin dəqiqliyini və manevr həcmdə çevikliyi kəskin artırdı. Həmin dövr ərzində Azərbaycan Ordusu pilotsuz kəşfiyyat və zərbə kombinasiyalarının taktiki tətbiqi ilə əməliyyat üstünlüyü əldə etdi, bunun nəticəsi kimi əməliyyat planlaşdırmasında PUA əsaslı hədəf təyini, real vaxt görüntü paylaşımı və atəşin sinxronlaşdırılması kimi yeni praktikalar geniş istifadə olundu. Bu təcrübə yeni qoşun növünün formalaşmasına təməl təşkil edib və paradda onun ayrıca nümayişi həmin dönüşün rəsmi təsdiqidir.
Paradın öz strukturu və təqdimatı həm də ictimai və diplomatik mesaj məzmununa malikdir: “İnsansız Sistem Qoşunları”nın nümayişi ölkənin həm müdafiə sənayesində, həm də əməliyyat konsepsiyasında hibrid və asimmetrik vasitələrə önəm verməsini göstərir. Bu, həm daxili auditoriya üçün milli gücün, həm də regional və beynəlxalq tərəfdaşlar və rəqiblər üçün yeni qabiliyyət spektrinin nümayişidir. Paralel olaraq, paradda nümayiş olunan digər müasir texnika və sistemlərlə birlikdə bu qoşun növü döyüş balansına və qarşılıqlı hesablamalara təsir edən amilə çevrilir.
“İnsansız Sistem Qoşunları”nın unikallığı bir neçə üzdə özünü göstərir. Birincisi, bu qoşun növü sensor, döyüş gücü və informasiya zəncirini birləşdirən şəbəkə-mərkəzli yanaşmanı əməliyyat səviyyəsində realizə edir, yəni kəşfiyyatdan atəşə qədər dövr qısalır və qərar dövrələri sürətlənir. İkincisi, bu qoşun növü müxtəlif ölçülü və əməliyyat profilli platformaların (kəşfiyyat PUA-ları, “gəzən sursat”lar, avtonom kəşfiyyat tipli suüstü platformaları, radioelektron müharibə qurğuları) inteqrasiyasını tələb edir ki, bu da kompleks əməliyyat koordinasiyası və yeni peşəkar ixtisaslaşma yaratmağı labüd edir. Bu cəhətlər onun ənənəvi qoşun kateqoriyalarından fərqliliyini göstərir.
Vətən müharibəsində əldə edilən uğurlar yeni qoşun növünün formalaşdırılmasında birbaşa rol oynayıb. Əsas müşahidələrdən bir neçəsi belədir: aqressiv kəşfiyyat və anlıq məlumat dövriyyəsi yüksək dəyərli hədəflərin vaxtında müəyyən olunmasına və zərbə edilməsi üçün imkan yaradır, kiçik və manevrli insansız platformalar hava müdafiə şəbəkələrini yorur və prioritet hədəfləri açıq-aşkar edərkən böyük ordunun manevr imkanlarını məhdudlaşdırır, həmçinin operator-dəstək qrupu münasibətlərinin formalaşdırılması, əlaqə və kəşfiyyat infrastrukturunun etibarlılığı uğurun açarıdır. Bu dərslər formal təlim proqramlarına, komanda təlimlərinə və taktiki-doktrinal yeniliklərə çevrilir.
Məhdudiyyətlər və idarəetmə çağırışları da realdır. İnsansız sistemlərin geniş tətbiqi peşəkar operator hazırlığı, məlumat təhlükəsizliyi, etibarlı şifrələmə və zərbə qərarlarının hüquqi-etik çərçivəyə salınmasını tələb edir. Eyni zamanda bu sistemlərə qarşı radioelektron müdaxilə, fiziki və əməliyyat əks-taktikalarının inkişafı da gözləniləndir. Buna görə də “İnsansız Sistem Qoşunları” yalnız texnologiya deyil, həm də çoxsahəli müdafiə-əks-müdafiə və prosedur infrastrukturunu tələb edən yeni bir ekosistemdir.
Nəticə etibarilə, paradda “İnsansız Sistem Qoşunları”nın iştirakının nümayişi Azərbaycanın müasir döyüş konsepsiyasını və əldə etdiyi praktiki təcrübəni institusional səviyyədə rəsmiləşdirməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu addım həm gələcək əməliyyatların strukturunu dəyişəcək, həm də müdafiə planlama və peşəkar hazırlıq sahələrində davamlı islahatlar tələb edəcək. Paradda Adəm Hüseynovun öncülük etməsi isə yeni qoşun növünün komanda-səviyyədə qəbulunun və davamlı inkişafının göstəricisidir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
