Müzakirələrin mərkəzində son iki il yarımda olduğu kimi, NATO-nun Ukraynaya dəstəyi və NATO-nun müdafiə mövqeyi dayanırdı. Lakin müzakirələr konkret məsələyə, Donald Trampın ABŞ prezidenti seçilməsinin Atlantik Alyansa təsirinə yönəldi. Avropa liderləri arasında Trampın əhəmiyyət vermədiyi və təsadüfən “Öncə ABŞ” şüarı ilə toqquşan bir Alyansla arasına məsafə qoyacağı narahatlığı var.
Trampın düşərgəsinin son iki ildə hazırladığı sənədlərdə “Alyansın köklü şəkildə yenidən istiqamətləndirilməsi”ndən, “yatmış NATO”dan və ya özlərini müdafiə etmək üçün kifayət qədər səy göstərən üzvlərin ABŞ-dən digərlərindən daha çox təhlükəsizlik zəmanətləri alacağı “iki təbəqəli bir Alyans”dan bəhs edilir. Ən radikal ssenari olan ABŞ-nin NATO-dan çıxması ehtimalı az olsa belə, diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Lakin çox güman ki, yenidən münaqişələr başlayacaq və ABŞ-nin Alyansa bağlılığı azalacaq.
Artan müdafiə xərcləri
Avropada müdafiə xərcləri məsələsi Avropa dövlətlərini NATO-nun Ümumi Daxili Məhsulunun (ÜDM) 2 faizini müdafiəyə xərcləmək öhdəliyini yerinə yetirməməkdə günahlandıran Trampın təkrar tənqid nöqtəsi oldu. Ancaq 2024-cü ildə Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, Polşa və Türkiyə də daxil olmaqla, 32 müttəfiqdən 23-ünün 2 faizlik həddə çatması ilə irəliləyişlər qeydə alınıb. Şübhə yoxdur ki, Brüsseldə görüşən NATO nümayəndələri yanvarda vəzifəsinin icrasına başlayacaq ABŞ-nin seçilmiş prezidenti Donald Trampa bu vəziyyəti ən yaxşı şəkildə necə izah edəcəklərini müzakirə ediblər.
Ancaq daim dəyişən təhlükəsizlik mühiti qarşısında 2 faizin kifayət etməyəcəyi getdikcə daha çox dilə gətirilir. Avropalılar, həmçinin Alyansın şərq cinahında müdafiə mövqeyini gücləndirmək üçün daha çox məsuliyyət götürməli ola bilər. Bu, ABŞ-nin az iştirak etməsi və ya ümumiyyətlə iştirak etməməsi halında NATO-nun Ukraynaya göstərə biləcəyi yardımın səviyyəsi ilə əlaqələndirilir.
Bəzi Avropa dövlətləri Avropanın təhlükəsizliyinin Donbasdan başladığını və Rusiyanın qələbəsinin bütün Avropa üçün dramatik nəticələrə səbəb olacağını əsas gətirərək, ABŞ-nin nə etməsindən asılı olmayaraq, Ukraynanı dəstəkləməkdə qərarlı görünür. Avropa iqtisadiyyatlarının çətin vəziyyətə düşdüyü bir vaxtda təkcə avropalılardan güclü və davamlı siyasi, maliyyə və hərbi yardımın praktiki olaraq mümkün olub-olmadığını görmək qalır.
Ukraynada sülh danışıqlarına doğru?
Ancaq ABŞ-nin yeni administrasiyası Trampın seçki kampaniyasında söz verdiyi kimi Rusiya ilə diplomatik prosesə də başlaya bilər. Bu ehtimal Bayden administrasiyasının bu yaxınlarda Rusiya ərazisində ATACMS raketlərinin istifadəsinə icazə verməsinə səbəb oldu. Beləliklə, məqsəd Ukraynanın danışıqlar başlayanda bir az daha yaxşı vəziyyətdə olmasıdır. Müharibənin dayandırılması müqabilində Rusiyaya nə təklif ediləcəyi barədə çox şey məlum deyil, lakin təklif Ukraynanın NATO-ya daxil olmaq üzrə planlaşdırılmış öhdəliyinin dayandırılmasını ehtiva edə bilər. Əslində ABŞ-nin Ukrayna və Rusiyadakı gələcək səfiri Kit Kelloqq 2024-cü ilin aprelində mövzu ilə bağlı bu təkliflə çıxış edib.
Trampın gəlişindən əvvəl baş tutan NATO-nun son toplantısının Alyansın və Ukraynanın “Trampa dayanıqlı” olması üçün əhəmiyyətli qərarların qəbul edilməsinə imkan verməsi çətin görünür. Çünki Trampın hakimiyyətə gələndən sonra ləğv edə bilməyəcəyi demək olar ki, heç nə yoxdur.
Unitar bir NATO təsviri
Trampın ikinci dövründən əvvəl sonuncu dəfə görüşən NATO nümayəndələri birlik və ümumi məqsəd mesajı verməyə çalışdılar. Başqa sözlə, onlar Alyansın güclü və faydalı olduğunu, avropalıların üzərinə düşəni tam şəkildə yerinə yetirdiyini göstərərək, ABŞ-nin yeni administrasiyasının arzuolunmaz və son dərəcə dağıdıcı qərarlar qəbul etməyə daha az meylli olmasını təmin etməyi hədəfləyirlər.
Asif Cəfərov
Ordu.az
