İki aylıq siyasi durğunluqdan sonra Makron sentyabr ayında Milli Assambleyada cəmi 6 faizlə təmsil olunan və ictimai dəstəyi çox aşağı olan “Les Republicains” partiyasının lideri Mişel Barnyeni Baş nazir təyin etdi. Barnye hökumətinin əsas məqsədi yeni ildə Fransanın artan dövlət kəsirini 6,1 faizdən 5 faizə endirmək və Avropa İttifaqının (Aİ) büdcə meyarlarına riayət etmək idi. Lakin hökumətin bu məqsədə uyğun olaraq təklif etdiyi qənaət büdcəsi Fransa parlamentində ciddi reaksiyalara səbəb oldu və hökumətin ilk böyük sınağı büdcə danışıqlarında yaşandı.
Barnye qənaət siyasətlərinin ölkənin iqtisadi və siyasi sabitliyi üçün zəruri olduğunu müdafiə edərək, hökumətə qarşı etimadsızlıq səsverməsi nəticəsində yarana biləcək vəziyyətin daha çox qeyri-müəyyənlik yaradacağını bildirib və dəstək istəyib. Lakin gözlənilmədən Le Penin ifrat sağçı RN partiyası da solçu partiyaların çaxnaşmasını dəstəklədi. Le Pen xüsusi olaraq Barnye hökumətindən sosial təminat büdcəsində dəyişikliklər edilməsini, pensiyaların inflyasiyaya görə indeksləşdirilməsini və immiqrantlara göstərilən, dövlət tərəfindən dəstəklənən tibbi yardımın azaldılmasını tələb etmişdi.
Barnye hökuməti isə sosial təminat büdcəsinə dair parlament səsverməsindən yan keçərək, onun qəbulunu təmin etmək üçün konstitusiyanın antidemokratik kimi tanınan 49.3-cü maddəsini aktivləşdirib və büdcəni qəbul etməyə çalışıb. Bu vəziyyətə həm sağ, həm də sol müxalifət reaksiya verdi və etimadsızlıq təklifi ilə nəticələndi. Yekunda Milli Assambleyadakı 577 deputatdan 331-i etimadsızlıq səsi verərək, hökuməti devirdi. Beləliklə, Barnye hökuməti Fransa tarixinin ən qısa ömürlü hökuməti kimi tarixə düşdü, vəzifədə cəmi 90 gün qaldı.
İndi nə olacaq?
Makronun iqtisadi böhran və siyasi qeyri-müəyyənliyi idarə etmək üçün müvəqqəti hökumət təyin edəcəyi və ya fərqli bir addım atacağı gözlənilir. Burada iki ssenari önə çıxır: Makron ya yeni Baş nazir təyin edəcək, ya da istefa verəcək. İstənilən halda Fransanı mürəkkəb siyasi və iqtisadi proses gözləyir.
Makron istefa verərsə, Fransa yeni prezident seçkiləri, ardınca isə yayda parlament seçkiləri keçirməli olacaq. Bu vəziyyət ölkəni siyasi çəkişmələr, iqtisadi gərginlik, sosial iğtişaşlar və payıza qədər davam edə biləcək nümayişlər dövrünə sürükləyə bilər. Buna baxmayaraq, sol müxalifət iddia edir ki, Makronun istefası və növbədənkənar seçkilər böhranı həll etməyin yeganə yoludur.
Barnyenin Makronun istəyi ilə cəmi 6 faiz ictimai dəstəklə hakimiyyətə gəlməsi legitimliyə və xalqın iradəsinə məhəl qoymamaq tənqidini də özü ilə gətirdi. Həm sağ, həm də sol partiyalar razılaşır ki, Makron xalqın iradəsinə hörmət etməlidir. Demokratik ənənələrə uyğun olaraq, Makronun hökumət qurmaq tapşırığını ötən yay ən çox mandata sahib sol ittifaqın baş nazirliyə namizədi Lüsi Kastetsə verməsi gözlənilən idi, lakin o bunu etmədi. Əgər prezident indi yeni Baş naziri təyin edərsə və bu ad xalqın ilkin siyasi üstünlüklərini əks etdirməsə, Fransa yenidən yeni siyasi böhranla üzləşə bilər.
Bu hadisələr ölkədə ifrat sağçıların hakimiyyətə gəlməsinə zəmin yarada bilər. Le Pen əvvəlki ikinci tur seçkilərində deyib: “Bizim qələbəmiz sadəcə təxirə salınıb”. O, ifrat sağçıların iqtidara sahib olduğunu vurğulayıb. Makron istefa verərsə, Le Pen prezident seçkilərində favorit namizəd kimi çıxa bilər. Ancaq Aİ fondlarından qeyri-qanuni istifadə etməkdə ittiham olunan Le Pen mart ayında təqsirli bilinərsə, o, 5 il müddətinə siyasi vəzifələrdən uzaqlaşdırıla bilər. Belə olan halda partiyanın yeni namizədi kimi Cordan Bardella ön plana çıxır.
Aİ-ni çətin günlər gözləyir
Almaniyada fevral ayında keçirilməsi planlaşdırılan növbədənkənar seçkilər və Fransanın siyasi qeyri-müəyyənliyə sürüklənməsi Aİ-nin xüsusilə artan hərbi, siyasi və iqtisadi çətinliklərə qarşı zəif və hazırlıqsız olmasına səbəb ola bilər. Almaniyadakı böhran və durğun iqtisadiyyat, Fransadakı siyasi xaos, böyük dövlət borcu və maliyyə çətinlikləri Aİ-nin 27 üzvlü institusional strukturunu təhdid edən geosiyasi, iqtisadi və siyasi dalğalanmalara səbəb ola bilər.
Fransa fond bazarı son bir ildə hələ də aşağı səviyyədədir. Avropa Mərkəzi Bankının ötən yay seçkilərin nəticələrindən sonra dərc etdiyi hesabatda vurğulandığı kimi, ölkədəki geosiyasi və siyasi qeyri-müəyyənlik narahatlıqla izlənilir və borcun davamlılığı ilə bağlı narahatlıqları artırır. Fransanın büdcə kəsirinin genişlənməsi və siyasi qeyri-müəyyənliyin artması Avrozona və onun valyutasına da mənfi təsir göstərə bilər.
Fransada siyasi qeyri-müəyyənlik 5 Cənubi Amerika ölkəsinin daxil olduğu Aİ ilə Cənubi Ümumi Bazar (MERCOSUR) arasında azad ticarət sazişinə qarşı xüsusilə fermerlərin reaksiyasının və tətillərinin artmasına səbəb olacaq. Fransız fermerlər bu razılaşmanın kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq sektoruna mənfi təsir göstərə biləcəyini və haqsız rəqabətə səbəb ola biləcəyini iddia etsə də, Aİ daxilində fərqli fikirlərin yaranmasına da səbəb olur.
Polşa, Avstriya və Niderland kimi ölkələr Fransa ilə birlikdə müqavilədən zərər çəkəcəklərini bildirərkən, Almaniya, Portuqaliya və İspaniya kimi ölkələr bu razılaşmanın öz maraqlarına xidmət edəcəyini düşünür. Bu fikir ayrılıqları Aİ daxilində dinamikanın daha da mürəkkəbləşməsinə səbəb olur. Bütün bunlarla yanaşı, Aİ-nin üzləşdiyi narahatlığı artıran digər mühüm amillər ABŞ-nin seçilmiş prezidenti Donald Trampın Avropaya hərbi dəstəyinin zəifləməsi və potensial olaraq yeni gömrük tariflərinin tətbiq edilməsidir.
Böhran Fransanın qlobal təsirini azalda bilər
Fransadakı siyasi böhran Parisin Ukraynaya dəstəyi artırmaq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədəcək. Fransa hökumətinin süqutu və büdcə layihəsinin təsdiq edilməməsi Makronun Ukraynaya yardım vədlərini təhlükə altında qoyur. Müharibə boyu Fransa köhnə hərbi texnikasını Ukraynaya göndərmək və sonra bu texnikanı yeniləri ilə əvəz etmək strategiyasını qəbul etdi. Lakin mövcud siyasi qeyri-müəyyənlik və büdcə böhranları bu strategiyanı təhlükə altına qoyur.
Bu vəziyyət təkcə Fransa ilə məhdudlaşmır. Almaniya və Fransadakı siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi və maliyyə çətinlikləri ilə birlikdə Aİ daxilində geniş narahatlıq doğurur. Xüsusilə Macarıstan, Slovakiya və Rumıniyada hökumətdə rusiyayönlü siyasətçilərin olması Aİ-nin Ukraynaya dəstək səylərini daha da çətinləşdirir. Bütün bu hadisələr Fransanı dərin siyasi, sosial və iqtisadi qeyri-müəyyənlik və xaosa sürükləyə bilər və bu xaos bütün Avropaya təsir edə bilər. Fransa xalqı uzun müddətdir ki, siyasi etibarsızlıq və sosial yorğunluqla üzləşir.
Artan yaşayış xərcləri, hər keçən il alıcılıq qabiliyyətinin pisləşməsi, “COVID-19” dövründən bu yana pozulan səhiyyə sistemi və Rusiyanın Ukraynaya hücumunun Avropa üzərindəki böyük miqyaslı enerji xərcləri Fransanın iqtisadi və sosial nizamını daha da kövrək edir. Bundan əlavə, Fransada siyasi qeyri-müəyyənlik dövründə strateji əhəmiyyət kəsb edən Yeni Kaledoniya və Korsikada müstəqillik tərəfdarı hərəkatlar, İsrailin HƏMAS-dan sonra “Hizbullah”a qarşı hərbi əməliyyatları kimi inkişaflar Fransanın daxili və xarici strategiyalarına, hərbi və iqtisadi maraqlarına dərindən təsir göstərə və bu böhranların genişlənməsinə səbəb ola bilər.
Asif Cəfərov
Ordu.az
