Bu hadisələr yalnız iki texnologiya şirkətinə aid inzibati qərarlar kimi qiymətləndirilməməlidir. Əksinə, onlar süni zəkanın idarə edilməsinə yanaşmada mühüm və köklü dəyişikliklərin başlandığını göstərir. Bu vəziyyət ABŞ-nin süni zəkanı artıq təkcə iqtisadi və ya texnoloji rəqabət sahəsi kimi deyil, milli təhlükəsizlik, suverenlik, kəşfiyyat və hərbi üstünlük baxımından birbaşa nəzarət altında saxlanmalı kritik geostrateji element kimi qəbul etdiyini təsdiqləyir. Son addımlar ABŞ-nin ənənəvi “Əvvəl inkişaf etdir, sonra tənzimlə” yanaşmasından uzaqlaşaraq “Əvvəl təhlükəsizliyi qiymətləndir, sonra girişə icazə ver” prinsipinə qəti şəkildə yönəldiyini sübut edir.
Təhlükəsizlik strategiyasında yeni “şərti icazə” dövrü
Ənənəvi olaraq ABŞ-nin texnologiya siyasəti sərbəst bazar mexanizmlərini dəstəkləyən, kapital axınını sürətləndirən və innovasiyaların qarşısını açan çevik tənzimləmə yanaşmasına əsaslanır. Lakin generativ süni zəka modellərinin proqram təminatının hazırlanması, biologiya, kimya və kibertəhlükəsizlik kimi sahələrdə insan imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə üstələməyə başlaması dövlətlərin bu sistemlərə yalnız kommersiya məhsulu kimi baxmasını mümkünsüz edib. Bu gün qabaqcıl böyük dil modeli sadəcə mətn yaradan adi vasitə deyil. Bu sistemlər kritik infrastrukturlardakı zəiflikləri təhlil edə, mürəkkəb proqram təminatı hazırlaya, avtonom kibersilahlar yaratmaq potensialına malik ola və həm kibermüdafiə, həm də kiberhücum imkanlarını dəfələrlə artıra bilən dağıdıcı texnologiyalardır.
Buna görə də bu modellər artıq tam mənada ikili təyinatlı texnologiya xüsusiyyəti qazanıb. Nüvə texnologiyasında və ya qabaqcıl yarımkeçiricilərdə olduğu kimi, eyni alqoritmdən həm mülki rifah, həm də hərbi məhvetmə məqsədilə istifadə oluna bilər. “Anthropic” nümunəsində yaşanan proses bunu açıq şəkildə göstərdi. ABŞ administrasiyası “Mythos 5” və “Fable 5” modellərinin xüsusilə kibertəhlükəsizlik sahəsində sui-istifadə edilə biləcəyi narahatlığı ilə girişi məhdudlaşdırdı, daha sonra isə yalnız etibarlı hesab edilən müəyyən Amerika qurumlarına nəzarətli giriş icazəsi verdi. Hətta bu geri addım belə tam sərbəstləşmə deyil, dövlət nəzarəti altında həyata keçirilən sərt giriş modelidir.
“OpenAI” üçün də oxşar yanaşmanın tətbiq edilməsi göstərir ki, tənzimləmələr artıq yalnız şirkətlərə deyil, birbaşa texnologiyanın və imkanların səviyyəsinə əsasən həyata keçirilir. Ağ Evin GPT-5.6 modelinin ilk mərhələdə yalnız hökumətin uyğun hesab etdiyi məhdud sayda qurum üçün açıq olmasını istəməsi mülki texnologiya ilə hərbi təhlükəsizlik arasındakı sərhədin aradan qalxdığını göstərir. Burada məsələ “Anthropic” və ya “OpenAI” şirkətlərinin korporativ quruluşu deyil. Əsas məsələ müəyyən kritik imkan həddini keçən süni zəka modellərinin birbaşa milli təhlükəsizlik kateqoriyasına daxil edilməsidir.
Bu məqamda belə bir vacib sual yaranır: ABŞ niyə öz şirkətlərinin qlobal kommersiya rəqabət qabiliyyətini məhdudlaşdıra biləcək siyasət yürüdür?
İlk baxışda bu, ciddi ziddiyyət kimi görünür. Lakin Vaşinqton baxımından qısamüddətli kommersiya itkiləri uzunmüddətli strateji risklərlə müqayisədə daha az əhəmiyyət daşıyır. Qabaqcıl modellərin nəzarətsiz şəkildə qlobal bazara yayılması dövlət dəstəyi alan haker qruplarının, mütəşəkkil cinayətkar təşkilatların və ya rəqib ölkələrin bu texnologiyalardan asimmetrik güc amili kimi istifadə etməsini asanlaşdıra bilər. Rusiya və digər strateji rəqiblərin kiberəməliyyat imkanlarını bu yolla artırmaq ehtimalı Ağ Evin ehtiyatlı qərarlarının əsas səbəbidir.
Əslində ABŞ-nin əsas məqsədi süni zəkanın inkişafını tam dayandırmaq deyil, onun inkişaf sürətini və yayılmasını dövlət nəzarəti altında idarə etməkdir. Bu yanaşma Soyuq müharibə dövründə nüvə texnologiyasının idarə olunmasına diqqətçəkən dərəcədə bənzəyir. Necə ki, nüvə texnologiyası tam qadağan edilməmiş, lakin sərt ixrac nəzarəti və beynəlxalq müqavilələrlə tənzimlənmişdi, bu gün də sərhədləri aşan modellər oxşar qlobal təhlükəsizlik rejiminə doğru irəliləyir.
Çinin yerli model axtarışı fonunda kiberqalxan strategiyası
Bu qərarların qlobal miqyasda ən böyük əks-sədası, şübhəsiz ki, ABŞ-Çin rəqabətinin yeni mərhələsində müşahidə olunur. Son illərdə ABŞ-nin Çinə qabaqcıl çiplərin ixracını məhdudlaşdırması, yüksək məhsuldarlıqlı GPU satışlarını nəzarət altına alması və yarımkeçirici istehsal zəncirini dost ölkələrə yönəldərək yenidən formalaşdırması artıq texnoloji ayrışmanın başlandığını göstərirdi. Lakin hazırda Amerika strategiyası yeni mərhələyə keçir. Məhdudiyyətlər artıq yalnız avadanlıqları deyil, proqram təminatını, alqoritmləri və birbaşa süni zəka modellərini də əhatə edir.
Vaşinqton Pekinin əks mühəndislik, kibercasusluq və ya açıq mənbəli modellər vasitəsilə Amerika süni zəka imkanlarını kopyalayacağından ciddi narahatdır. Buna görə də süni zəka yarışında təkcə ən sürətli olmaqla qlobal liderliyin təmin edilmədiyi, eyni zamanda ən etibarlı müdafiə sisteminin qurulmasının da vacibliyi qəbul olunur. Bu vəziyyət iki supergüc arasında texnoloji qütbləşməni daha da gücləndirir. Bir tərəfdə ABŞ-nin dövlət nəzarəti altında və strateji filtrlərdən keçirilmiş modeli, digər tərəfdə isə Çinin birbaşa dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən və məlumat bazası ideoloji nəzarətdə saxlanılan sistemi dayanır.
Lakin bu strategiyanın mərkəzində ciddi paradoks mövcuddur. Həddindən artıq dövlət nəzarəti və bürokratik prosedurlar ABŞ-nin strateji üstünlüyünü qoruya bilsə də, innovasiya sürətini və Amerika şirkətlərinin qlobal cəlbediciliyini zəiflədə bilər. “OpenAI” rəhbərliyi də hökumətin təsdiqinə əsaslanan bu giriş modelinin adi və ya daimi norma halına gəlməməli olduğunu tənqidi şəkildə bildirib. Şirkət təhlükəsizlik narahatlıqlarının əhəmiyyətini qəbul etsə də, tərtibatçıların, tədqiqatçıların və şirkətlərin qabaqcıl modellərə çıxışının uzunmüddətli məhdudlaşdırılmasının innovasiya ekosisteminə qalıcı zərər verəcəyini vurğulayır.
Çin baxımından isə yaranan mənzərə tamamilə fərqlidir. ABŞ tərəfindən tətbiq edilən hər yeni məhdudiyyət Çini yerli süni zəka ekosistemini daha da sürətlə inkişaf etdirməyə təşviq edir. Son illərdə Çinin yalnız avadanlıq müstəqilliyinə deyil, həm də əsas böyük dil modellərini tamamilə öz imkanları hesabına hazırlamaq üçün nəhəng investisiyalar yatırdığı müşahidə olunur.
Yaxın gələcəkdə bu texno-millətçilik dalğasının yalnız ABŞ və Çinlə məhdudlaşmayacağı, Avropa İttifaqı, Körfəz ölkələri və Asiya-Sakit okean regionunun digər dövlətləri arasında da oxşar təhlükəsizlik yönümlü məhdudiyyətlərin geniş yayılacağı proqnozlaşdırılır. Modellərin bazara çıxarılmadan əvvəl dövlətlərin kəşfiyyat və təhlükəsizlik mexanizmləri tərəfindən yoxlanılması, kritik infrastrukturlarda istifadə olunacaq proqram təminatının lisenziyalaşdırılması və yüksək riskli süni zəka sistemləri üçün milli standartların hazırlanması artıq qaçılmaz reallıqdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
