Fransa güc itirirmi?
2026-cı ilin mənzərəsindən baxdıqda Fransa Afrika və Levant bölgələrində tarixinin ən ciddi strateji geriləmələrini yaşayır. Mali və Burkina-Fasodan sonra Nigerdə hakimiyyətin Fransa hərbi qüvvələrini ölkədən çıxarması Fransanın Sahel üzərində qurduğu təhlükəsizlik arxitekturasını çökdürüb. Eyni dövrdə Suriyada BƏƏS rejiminin süqutundan sonra yaranan yeni siyasi şəraitdə Fransa tarixi Livan-Suriya təsirini qorumaqda çətinlik çəkməyə başlayıb.
Paris bu itkiləri kompensasiya etmək üçün Şərqi Aralıq dənizini ikinci müdafiə xətti və logistika proyeksiyası mərkəzi kimi formalaşdırmağa yönəlib. Nəticədə Fransanın dənizaşırı strategiyasında və regional güc proyeksiyasında Cənubi Kiprin geosiyasi əhəmiyyəti artıb. Müşahidə edilə bildiyi qədər Fransa adadakı hərbi mövcudluğunu, yəni “Mari” Dəniz Bazasını və “Andreas Papandreu” Hava Bazasını üç əsas istiqamət üzrə möhkəmləndirir.
Birinci istiqamət Suriyada rejim dəyişikliyindən sonra formalaşan kövrək təhlükəsizlik mühitində radikal təşkilatlara qarşı sürətli müdaxilə imkanlarını qorumaq və Livan üzərindəki tarixi təsirini Kipr vasitəsilə davam etdirməkdir.
İkinci istiqamət Şərqi Aralıq dənizindəki karbohidrogen ehtiyatlarının təhlükəsizliyini təmin etmək, Avropanın enerji və miqrasiya marşrutlarını qorumaq və bu çərçivədə Türkiyənin dəniz səlahiyyət zonaları ilə bağlı siyasətinə qarşı regional balans yaratmaq məqsədidir.
Üçüncü istiqamət isə Sahel və Şimali Afrikada zəifləyən Fransa təsirini kompensasiya etmək, xüsusilə Liviyada baş verən prosesləri yaxından izləmək və Afrikaya yönəlmiş hərbi, logistika və kəşfiyyat fəaliyyətləri üçün Cənubi Kiprdən irəli əməliyyat və dəstək mərkəzi kimi istifadə etməkdir.
Türkiyə amili
Bir həqiqətdir ki, Şərqi Aralıq dənizindəki karbohidrogen ehtiyatları Fransanın enerji təhlükəsizliyi və “Total” kimi Fransa nəhəngi olan beynəlxalq şirkətlərin gəlirliliyi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır. Lakin region “boru kəməri xəyalları” ilə “sahə reallıqları” arasında sıxışıb qalıb. Bunun əsas səbəbi Türkiyənin ideoloji və geosiyasi səbəblərlə təcrid edilməyə çalışılmasıdır.
Enerji tənliyində yaranmış bu çıxılmaz vəziyyət Fransanı regiondakı ən böyük rəqibi olan Türkiyə ilə birbaşa qarşı-qarşıya gətirir. Lakin 2026-cı il etibarilə bölgədə ənənəvi boru kəməri arxitekturasına alternativ təşkil edə biləcək daha praqmatik həllər ön plana çıxır. Türkiyənin “qazan-qazan” prinsipinə əsaslanan və texnologiya transferini də əhatə edən modeli Fransanın mərkəzləşdirilmiş və yalnız xammala əsaslanan yanaşmasını geridə qoyur.
Bu səbəbdən Fransanın Cənubi Kipr strategiyası genişlənən təsir zonasının nəticəsi deyil, Afrika və Yaxın Şərqdən sıxışdırılıb çıxarılan bir gücün məcbur qaldığı strateji sığınacaq xarakteri daşıyır. Başqa sözlə desək, Paris üçün Kipr Afrika və Yaxın Şərqə açılan qapını əlində saxlamaq və enerji masasındakı yerini qorumaq cəhdidir.
Həqiqətən də Fransanın Cənubi Kiprdəki möhkəmlənməsi qısamüddətli perspektivdə “güc nümayişi” görüntüsü yaratsa da, faktlar bunun strateji daralma nəticəsində meydana gəldiyini göstərir. Buna görə də Fransa bölgədəki gələcəyini yalnız Türkiyənin formalaşdırdığı yeni geosiyasi reallıqlarla toqquşmaq əvəzinə daha rasional və çoxtərəfli əməkdaşlıq modelinə keçməklə qoruya bilər.
Çünki Şərqi Aralıq dənizindəki güc mübarizəsi yalnız enerji resursları və ya dəniz səlahiyyət zonaları üzərindən deyil, eyni zamanda NATO daxilində mövcud olan fərqli strateji yanaşmalar əsasında da formalaşır.
Fransa Şərqi Aralıq dənizindəki fəaliyyətini NATO-dan daha çox Avropa İttifaqının müdafiə arxitekturası və ikitərəfli sazişlər vasitəsilə həyata keçirir. Fransanın Cənubi Kipr ilə imzaladığı Qüvvələrin Statusu Sazişi (SOFA) bunun ən konkret nümunəsidir.
Bu saziş Fransa ordusunun adada daimi yerləşməsinə imkan yaradır və həmin addım NATO-dan kənar hüquqi əsas olan Avropa İttifaqı Müqaviləsinin 42(7)-ci maddəsinə, yəni qarşılıqlı yardım öhdəliyinə əsaslandırılır.
Parisin Şərqi Aralıq dənizi strategiyası
Parisə görə Şərqi Aralıq dənizi yalnız Avropanın yaxın ətrafı deyil, həm də Avropanın təhlükəsizliyi və strateji maraqlarının uzandığı mühüm geosiyasi hövzədir. Fransa strateji düşüncəsinə əsasən yaxın illərdə ABŞ-nin diqqəti getdikcə daha çox Hind-Sakit okean regionuna və Çinlə rəqabətə yönələcək, bu isə Şərqi Aralıq dənizində qismən güc boşluğu yaradacaq.
Fransa Avropanın cənubunda Rusiya, Türkiyə və ya Çinin müəyyənedici rol oynadığı regional nizamın formalaşmasını öz maraqları ilə uyğun gəlməyən ssenari hesab edir. Buna görə də Paris mümkün strateji boşluğun Fransa liderliyi altında və Avropa İttifaqının çətiri altında doldurulmasını müdafiə edir.
Lakin bu yanaşma NATO-nun kollektiv təhlükəsizlik anlayışı və transatlantik təhlükəsizlik arxitekturası ilə tam uyğun gəlmir. Bundan əlavə, Şərqi Aralıq dənizinin çoxsaylı aktorların iştirak etdiyi mürəkkəb geosiyasi quruluşu nəzərə alındıqda, regional balansın yalnız bir Avropa dövlətinin liderliyi altında formalaşdırılması nə qüvvələr nisbəti, nə də siyasi reallıqlarla tam uzlaşır.
Xüsusilə NATO-nun cənub cinahının mərkəzində yerləşən, Alyansın ən böyük hərbi güclərindən birinə malik olan və Qara dəniz, Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Qafqaz arasında əvəzolunmaz rol oynayan Türkiyənin regional təhlükəsizlik tənliklərindən kənarda saxlanılması real yanaşma hesab edilə bilməz.
Türkiyənin kənarda qaldığı Şərqi Aralıq dənizi təhlükəsizlik arxitekturasının nə davamlı, nə də tətbiq oluna bilən olması mümkündür. Bundan başqa, bu strategiya Fransanın Yunanıstan və Cənubi Kipr ilə inkişaf etdirdiyi münasibətləri regional sabitliyi dəstəkləyən təhlükəsizlik arxitekturasından daha çox Türkiyəni balanslaşdırmağa və əhatəyə almağa yönəlmiş bir oxa çevirmək riski yaradır.
Belə yanaşma isə əməkdaşlıq və inklüzivlik əsasında formalaşmalı olan Şərqi Aralıq dənizi nizamını daha kövrək edə, NATO müttəfiqləri arasındakı fikir ayrılıqlarını dərinləşdirə və regional qütbləşməni artıra bilər.
Bu səbəbdən regional sabitliyin təmin edilməsi xaricetmə siyasətinə əsaslanan güc balanslarından deyil, Türkiyənin də daxil olduğu inklüziv və çoxtərəfli təhlükəsizlik mexanizmlərinin formalaşdırılmasından keçir.
Fransa Cənubi Kipr və Yunanıstanla inkişaf etdirdiyi müdafiə əməkdaşlıqları vasitəsilə Avropa mərkəzli təsir sahəsi yaratmağa çalışdığı halda, Türkiyə NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna malik üzvü kimi regional təhlükəsizlik tənliyində əvəzolunmaz aktor statusunu qoruyur.
Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Qara dəniz, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizinin bir-biri ilə daha sıx əlaqələnməsi Türkiyənin NATO baxımından strateji əhəmiyyətini daha da artırıb. Şərqi Aralıq dənizindəki rəqabət Fransanın Avropa liderliyi iddiası ilə Türkiyənin NATO daxilindəki mərkəzi mövqeyi arasında formalaşan çoxsəviyyəli güc mübarizəsinə çevrilməkdədir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
