Bəs MİB nədir və sahilyanı dövlətlərə hansı hüquqları verir?
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyasına (BMTDHK/UNCLOS) əsasən, Müstəsna İqtisadi Bölgə sahilyanı dövlətin əsas xətlərdən etibarən maksimum 200 dəniz milinədək uzana bilən, dəniz ərazisindəki canlı və cansız təbii ehtiyatlar üzərində suveren hüquqlardan istifadə etdiyi xüsusi dəniz səlahiyyət sahəsidir.
MİB çox vaxt ərazi suları ilə qarışdırılır. Halbuki bu iki anlayış arasında mühüm fərqlər mövcuddur. Ərazi sularında sahilyanı dövlət tam suverenliyə malik olduğu halda, Müstəsna İqtisadi Bölgə suverenlik sahəsi deyil, müəyyən məsələlər üzrə suveren hüquqlar və məhkəmə səlahiyyəti təmin edən xüsusi dəniz səlahiyyət sahəsidir.
Sahilyanı dövlət MİB daxilində:
• Neft, təbii qaz və mineral ehtiyatları araşdıra və istismar edə bilər,
• Balıqçılıq fəaliyyətlərini tənzimləyə bilər,
• Külək, dalğa və axın enerjisi kimi mənbələrdən faydalana bilər,
• Süni adalar, platformalar və qurğular inşa edə bilər,
• Dəniz mühitinin qorunmasına yönəlmiş tədbirlər görə bilər.
Bununla yanaşı, digər dövlətlərin də bəzi əsas azadlıqları qüvvədə qalır. Gəmiçilik azadlığı, uçuş azadlığı, eləcə də dənizin dibi ilə kabel və boru kəmərlərinin çəkilməsi fəaliyyətləri beynəlxalq hüquq çərçivəsində davam etdirilə bilər. Lakin bütün bu fəaliyyətlər sahilyanı dövlətin hüquqlarını nəzərə almalı və beynəlxalq hüquqa uyğun həyata keçirilməlidir.
Müstəsna İqtisadi Bölgə anlayışı bu gün xüsusilə enerji ehtiyatları, dəniz ticarəti və strateji dəniz sahələrinə nəzarət baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən MİB Türkiyənin “Mavi Vətən” doktrinası və dəniz səlahiyyət sahələri ilə bağlı müzakirələrin də mərkəzində yer alır.
Bu infoqrafika “Mavi Vətən” Anlayışları silsiləsinin davamı olmaqla, MİB-in əsas xüsusiyyətlərini, sahilyanı dövlətin hüquqlarını, digər dövlətlərin azadlıqlarını və beynəlxalq hüquqda qəbul olunmuş sərhədləndirmə üsullarını qısa şəkildə izah edir.
“Mavi Vətən”i düzgün anlamaq üçün yalnız xəritələri deyil, həmin xəritələrin əsaslandığı hüquqi anlayışları da düzgün bilmək lazımdır. Silsiləmizin növbəti hissələrində ərazi suları, bitişik zona, kontinental şelf, açıq dənizlər və dəniz hüququnun digər əsas anlayışlarını da nəzərdən keçirməyə davam edəcəyik.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
