Moskva təmaslarını yalnız Yaxın Şərq kontekstində qiymətləndirmək yetərli olmaz. Çünki regional problemlərin qlobal təsirlərinin artdığı indiki dövrdə hətta bir cəbhədə əldə olunacaq razılaşma belə digər böhran bölgələrinə təsir göstərə biləcək gücə malikdir. Bu səbəbdən Yaxın Şərqdə qurulacaq diplomatik masa Qara dənizdəki müharibənin gedişatından Qafqazdakı sülh mühitinə qədər daha geniş geosiyasi əks-səda yarada bilər.
Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov və Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan sonuncu dəfə aprel ayında Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində görüşmüşdülər. Bu baxımdan indiki görüşlər Antalyada qurulan diplomatik təmasların davamı xarakteri daşıyır. Eyni zamanda səfərin Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə mümkün görüşlə tamamlanması Moskva təmaslarının əhəmiyyətini daha da artırır.
Bu kontekstdə dünya Yaxın Şərqdə yeni tarazlığın formalaşdırılmasına diqqət yetirərkən, Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasına birbaşa təsir göstərən Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlı da Türkiyənin vasitəçiliyi ilə yeni diplomatik proses gündəmə gələ bilərmi?
Masada hansı mövzular var?
İlk növbədə ən mühüm gündəm mövzusu ABŞ-İran-İsrail xəttində yaşanan gərginlik və bunun ardınca formalaşan diplomatik proses olacaq. Rusiya baxımından İran yalnız regional aktor deyil, həm də Qərbin sanksiyaları qarşısında strateji tərəfdaş, enerji geosiyasətinin və Avrasiya mərkəzli güc strukturunun kritik hissəsidir.
Türkiyə baxımından isə İran məsələsi həssas xarakter daşıyır. Türkiyə üçün bu məsələ sərhəd təhlükəsizliyi, enerji təchizatı, İraq-Suriya balansı və regional müharibə ehtimalının qarşısının alınması baxımından birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir. Ankara, Moskva və regional aktorların yanaşmaları nəzərə alınmadan bölgədə davamlı tarazlığın təmin olunması mümkün deyil.
TASS-ın məlumatına görə, Fidanın səfər çərçivəsində Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqu ilə də görüşməsi gözlənilir. Danışıqlarda Fələstin-İsrail xəttindəki son vəziyyət, Suriya məsələsində əməkdaşlıq və Liviya ilə bağlı qurumlararası məsləhətləşmələrin davam etdirilməsi mövzuları müzakirə olunacaq. Qısacası, görüşlər Yaxın Şərqdəki gərginlik və beynəlxalq-regional təhlükəsizlik məsələləri ətrafında daha geniş təhlükəsizlik məsləhətləşmələri müstəvisində aparılacaq.
Fidanın Moskva səfəri əslində belə bir mesaj verir: Yeni geosiyasi düzən yalnız Vaşinqton mərkəzli şəkildə qurula bilməz. Yeni təhlükəsizlik arxitekturası formalaşdırılarkən Afro-Avrasiya xətti Qərbin çərçivələri daxilində qalmaq üçün həddindən artıq sürətli və çoxqatlı transformasiya keçirir.
Cənubi Qafqazdakı tarazlıqlar necə formalaşacaq?
İkinci mövzu Ermənistan seçkiləri və Cənubi Qafqazda formalaşmağa başlayan yeni sülh mühitidir. Burada diqqətçəkən məqam Rusiyanın Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyana qarşı ritorikasının və münasibətinin getdikcə daha açıq görünməsidir. Seçki prosesi dövründə Moskvanın Paşinyana yönəlmiş tənqidlərini artırması göstərir ki, Rusiya Ermənistanın Qərbə inteqrasiya cəhdlərini yalnız daxili siyasət məsələsi kimi deyil, öz regional təsir dairəsinə yönəlmiş strateji çağırış kimi qiymətləndirir.
Lakin Rusiyanın Ukrayna müharibəsinə fokuslandığı bu dövrdə Ermənistanın xarici siyasət istiqamətini Türkiyə və Azərbaycanla yeni əməkdaşlıq və normallaşma prosesi üzərindən yenidən müəyyənləşdirməyə çalışdığı da deyilə bilər. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Fidanın səfəri ilə bağlı açıqlamasında Cənubi Qafqazda nəqliyyat xətlərinin açılması, münaqişədən sonrakı bərpa prosesləri çərçivəsində Ermənistan-Türkiyə normallaşmasına dəstək və Mərkəzi Asiyadakı inteqrasiya proseslərinin müzakirə ediləcəyi də bildirilib.
Bu baxımdan Moskva görüşləri Cənubi Qafqazdakı yeni geosiyasi düzənin hansı sərhədlər daxilində formalaşacağını və Rusiyanın bu prosesə nə dərəcədə imkan yaradacağını görmək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi də gündəmdədir
Üçüncü mövzu NATO sammitinin əsas dosyalarından biri olan Rusiya-Ukrayna müharibəsidir. Bu müharibə artıq yalnız iki ölkə arasındakı qarşıdurma olmaqdan çıxıb. Müharibə Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasına, NATO-Rusiya münasibətlərinə, enerji və nəqliyyat dəhlizlərinə, taxıl ticarətinə və qlobal ərzaq təhlükəsizliyinə təsir göstərən çoxşaxəli geosiyasi mübarizəyə çevrilib.
Xüsusilə Qara dənizdə gərginliyin daha da artması ehtimalı fonunda Türkiyənin limanlar, enerji infrastrukturu və təhlükəsiz dəniz daşımaları məsələsində tərəfləri daha əvvəl xəbərdar etdiyi xatırlanmalıdır. Buna baxmayaraq, tərəflər xüsusilə Qara dənizdə pilotsuz uçuş aparatlarının hücumları ilə bağlı bir-birini ittiham etməyə davam edirlər.
Türkiyə bu prosesdə müharibənin əvvəlindən etibarən Montrö Konvensiyası çərçivəsində hərəkət edib. NATO üzvü olmasına baxmayaraq tərəflərlə danışa bilən, onları dinləyən və böhranların idarə edilməsində tarazlıq yaratmağa çalışan ən mühüm aktor mövqeyindədir. Bu çərçivədə Fidanın Moskva təmasları Türkiyənin yalnız Yaxın Şərqdə deyil, Qara dəniz istiqamətində də böhranların idarə edilməsində mərkəzi rolunu qoruduğunu nümayiş etdirir.
Türkiyə və Rusiya arasında geosiyasi qırılmalar fonunda enerji diplomatiyası
Dördüncü mövzu isə Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin iqtisadi və enerji ölçüsüdür. 2025-ci ildə Türkiyə-Rusiya ticarət dövriyyəsi təxminən 49 milyard dollara çataraq iki ölkə arasındakı münasibətlərin yalnız təhlükəsizlik və diplomatiya ilə deyil, həm də iqtisadiyyat, enerji, turizm, bankçılıq, nəqliyyat və investisiyalar üzərində qurulduğunu göstərib.
Moskva görüşlərində “Akkuyu” Atom Elektrik Stansiyasının tikintisində əldə olunan irəliləyiş, “TürkAxını” boru kəmərinin vəziyyəti və mümkün yeni layihələr müzakirə oluna bilər. Çünki Hörmüz boğazı böhranı enerjinin yalnız istehsal məsələsi deyil, həm də təhlükəsizlik və daşınma məsələsi olduğunu bir daha nümayiş etdirdi. Enerji nəqli marşrutlarında yaranan ən kiçik problem belə təklif-tələb balansını pozur və bunun təsiri ərzaq qiymətlərindən qlobal inflyasiyaya qədər geniş sahəyə yayılır.
Beləliklə, enerji təhlükəsizliyinin yalnız resurslara sahib olmaqla deyil, eyni zamanda həmin resursların təhlükəsiz və davamlı şəkildə daşındığı mərkəzlərə nəzarət etməklə də bağlı olduğu bir daha aydın görünür. Bu nöqtədə Türkiyənin geosiyasi mövqeyinin yaratdığı enerji mərkəzi potensialı ön plana çıxır. Nəticə etibarilə bu səfər yalnız çoxsaylı münaqişə bölgələrini sabitlik müstəvisinə gətirməyə çalışan Türkiyə baxımından deyil, həm də dəyişən qlobal güc balanslarının istiqamətini anlamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Yaxın Şərqdə müharibə ehtimalının diplomatik razılaşma prosesinə çevrilməsi və yeni danışıqlar masalarının qurulması necə yeni ümidlər yaradırsa, oxşar mənzərənin Birinci Dünya müharibəsindən daha uzun müddət davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi üçün də ortaya çıxıb-çıxmayacağı mühüm sual olaraq qalır.
Bu baxımdan Ankarada keçiriləcək NATO sammiti ərəfəsində Türkiyənin Moskvaya belə kritik səfər həyata keçirməsində təsadüflərdən daha çox geosiyasi reallıqları axtarmaq lazımdır. Çünki Ankara yalnız böhranları izləyən deyil, müxtəlif böhran bölgələri arasında diplomatik keçid kanalları yaradan, meydandakı gərginliyi masa arxasında diplomatik imkanlara çevirməyə çalışan aktor mövqeyindədir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
