Ordu.az xəbər verir ki, tək sistemlə bütün uçuş prosesini əhatə edən bu texnologiya hipersəs yarışında balansı dəyişə bilər.

Yeni sistem şok dalğalarını öz üstünlüyünə çevirir

Hipersəs sürətlərinə çata bilən təyyarələr və raketlər son illərdə müdafiə sənayesində ən mühüm rəqabət sahələrindən birinə çevrilib. Hazırda bu sürətlərə çatmaq üçün adətən bir neçə itələyici sistemin birlikdə istifadə olunduğu hibrid həllərə üstünlük verilir. Məsələn, klassik yanaşmada qalxma və aşağı sürətlərdə turbin mühərrikləri, “Mach 3”dən yuxarı sürətlərdə isə “ramjet” mühərrikləri istifadə olunur. Lakin bu çoxsaylı sistem yanaşması həm çəki, həm də mühəndislik baxımından ciddi çətinliklər yaradır. Çindən gələn yeni inkişaf isə bu yanaşmanı dəyişə biləcək potensiala malikdir.

Çin Elmlər Akademiyası tərəfindən hazırlanmış “əks istiqamətdə fırlanan “ramjet” mühərriki” (contra-rotary ramjet) nəzəri olaraq sıfır sürətdən başlayaraq “Mach 6”dan yuxarıya qədər fasiləsiz işləyə biləcək şəkildə layihələndirilib. Tədqiqatçılar bildiriblər ki, bu mühərrikin prototipi tamamlanıb və eksperimental şəkildə təsdiqlənib. Təxminən 30 illik araşdırmaların nəticəsi olan bu sistem tək mühərriklə bütün uçuş diapazonunu əhatə edərək mövcud çoxlu itələyici sistemlərə ehtiyacı aradan qaldırmağı hədəfləyir.

Ənənəvi hipersəs mühərriklərində əsas problemlərdən biri müxtəlif iş rejimləri arasında keçid zamanı yaranan qeyri-sabitlikdir. Xüsusilə sürətlənmə və manevr zamanı hava axını və yanma şərtlərinin dəyişməsi sistemin sabitliyini poza bilir. Çinli tədqiqatçıların hazırladığı yeni quruluş isə bu problemi aradan qaldırmaq üçün bir-birinə əks istiqamətdə fırlanan iki kompressor sistemindən istifadə edir. Bu yanaşma mühərrikin müxtəlif sürət rejimləri arasında keçid etmədən bütün diapazonda sabit işləməsinə imkan verir.

Bu mühərrikin ən diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri şok dalğalarına yanaşmadır. Ənənəvi sistemlərdə şok dalğaları hava axınında itki və qeyri-sabitlik yaradan amil kimi qəbul olunur və mümkün qədər zəiflədilməyə çalışılır. Lakin bu yeni sistemdə şok dalğaları problem deyil, birbaşa sıxılma mexanizminin aktiv hissəsi kimi istifadə olunur. Əks istiqamətdə fırlanan kompressorların yaratdığı yüksək sürət fərqləri sayəsində nəzarətli şok strukturları formalaşdırılır və bu şoklar hava axınını mərhələli şəkildə sıxaraq yanma üçün tələb olunan yüksək təzyiq və temperatur şəraitini yaradır.

Bu yanaşma mühərrikin daha kompakt və yüngül olmasını təmin edir, eyni zamanda struktur mürəkkəbliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Tədqiqatçılara görə, iki mərhələli bu yeni quruluş klassik dörd-altı mərhələli sistemlərlə eyni performansı daha az çəki və ölçü ilə təmin edir.

Əks istiqamətdə fırlanan kompressor quruluşu da sistemin əsas elementlərindən biridir. Yüksək və aşağı təzyiq rotorlarının əks istiqamətdə fırlanması sayəsində nisbi sürət qorunur, lakin ümumi fırlanma sürəti azalır. Bu isə mərkəzdənqaçma qüvvələrini azaldaraq həm dayanıqlılığı artırır, həm də daha təhlükəsiz işləmə mühiti yaradır.

Bu konsepsiya tamamilə yeni deyil. Əsas ideya ilk dəfə 2000-ci illərin əvvəlində irəli sürülmüşdü. Lakin tədqiqat qrupu qanad quruluşu və eksperimental təsdiqləmə kimi çətin texniki problemləri həll etmək üçün illərlə çalışıb. 2009-cu ildə institusional dəstək qazanan layihə hazırda işlək prototip səviyyəsinə çatıb.

Bu texnologiyanın real tətbiqə keçməsi halında yalnız Mach 6 sürətinə çatan təyyarələrdə deyil, hipersəs raketlərdə də ciddi üstünlüklər təmin edə biləcəyi düşünülür. Daha yüngül mühərriklər sayəsində uçuş məsafəsi və daşıma qabiliyyəti artacaq, eyni zamanda manevr imkanlarının da genişlənəcəyi gözlənilir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az