PUA vasitəsi ilə hücumun seçilməsi də əməliyyat baxımından rasionaldır. Bu vasitə hücum edən tərəfə eyni anda bir neçə üstünlük verir: riskin aşağı salınması (pilot itkisi yoxdur), məsafədən tətbiq, nisbətən ucuz resursla təkrar zərbə imkanı, hava hücumundan müdafiəni yükləmə, informasiya mühitində isə məsuliyyəti yayındırmaq üçün “duman pərdəsi” yaratmaq cəhdi. Ancaq hərbi dildə belə hücumlar adətən “zəncir” üzərində qurulur: buraxılış nöqtəsi, idarəetmə və rabitə, naviqasiya, marşrut seçimi, döyüş başlığının tipi, hədəfin koordinatı və son mərhələdə dəqiqləşdirmə. Bu zəncirin mövcudluğu onu göstərir ki, hadisə təsadüfi deyil, məqsəd, hazırlıq səviyyəsi və niyyət texniki izlərdə öz əksini tapır. Qalıqların ekspertizası, partlayış yerinin analizi, uçuş istiqamətinin bərpası və müşahidə vasitələrinin məlumatları hücumun planlaşdırma səviyyəsini və hədəflənmənin xarakterini konkretləşdirir.
Naxçıvanın coğrafiyası bu cür təzyiq ssenarilərini daha da həssas edir. Muxtar respublikanın əsas hissə ilə birbaşa quru əlaqəsinin məhdudluğu, hava nəqliyyatının siyasi və əməliyyat əhəmiyyətini artırır. Hava limanına zərbə təminat ritmini pozmaq, fövqəladə hallara reaksiya müddətini uzatmaq, tibbi təxliyə və rotasiyanı çətinləşdirmək, ümumilikdə idarəetmə və təminatın “vaxt amilini” uzatmaq üçün hesablanmış addımdır. Buradakı məqsəd təkcə fiziki zərər deyil, “bağlama” effekti yaratmaqdır, yəni muxtar ərazidə narahatlıq doğurmaq, dövlətin təminat imkanlarını sınağa çəkmək və psixoloji üstünlük qazanmaq hədəflənir.
1990-cı illərin blokada və kommunikasiyaların kəsilməsi təcrübəsi ilə paralellər məhz bu məntiqə görə ortaya çıxır. O dövrdə təzyiqin əsas xətti nəqliyyat-kommunikasiya damarlarının kəsilməsi idi, indi isə eyni məntiq müasir vasitə ilə icra olunur. Bu, regional təhlükəsizlik üçün təhlükəli presedentdir. Mülki obyektlər “siyasi təsir vasitəsi”nə çevrilərsə, qarşılıqlı etimad dağılır, tərəflər daha sərt təhlükəsizlik rejiminə və cavab mexanizmlərinə keçirlər, gərginlik isə öz-özünü bəsləyən dövrəyə daxil olur.
Azərbaycanın verdiyi reaksiyalar hərbi baxımdan iki əsas xətt üzrə oxunur: çəkindirmə və əməliyyat hazırlığı. “Mülki infrastruktura hücum” vurğusu məsuliyyəti tam şəkildə hücumu həyata keçirən tərəfin üzərinə qoyur və cavab üçün siyasi-hüquqi əsas yaradır. “Texniki parametrlər və təfərrüatlar araşdırılır” ifadəsi isə diplomatik pauza deyil, bu, hədəfin seçimi, tətbiq olunan vasitənin tipi, buraxılışın coğrafiyası, idarəetmə-naviqasiya izlərinin toplanması, zərbənin sxeminin qurulması deməkdir. Bu məlumatlar cavabın miqyasını və formasını seçmək, habelə həm eskalasiyanı nəzarətdə saxlamaq, həm də gələcək hücumların qiymətini yüksəltmək üçündür. Burada əsas məqsəd təkcə “cavab vermək” deyil, daha önəmlisi “təkrarı mümkünsüz etmək”dir.
Əməliyyat müstəvisində prioritet üç istiqamətdə formalaşır. Birincisi, hava məkanının mühafizəsinin sərtləşdirilməsi: kritik obyektlər üzərində daimi nəzarət, hava hücumundan müdafiənin təbəqələndirilməsi, alçaq hündürlükdə uçan hədəflərə qarşı aşkarlama imkanlarının artırılması. İkincisi, pilotsuz vasitələrə qarşı radioelektron mübarizə tədbirlərinin gücləndirilməsi: rabitənin və naviqasiyanın pozulması, idarəetmənin kəsilməsi, hədəfdən yayınmaya məcburetmə. Üçüncüsü, obyektlərin passiv müdafiəsi: qoruyucu qurğular, ehtiyat enerji və rabitə, sürətli bərpa planı, yanğınsöndürmə və xilasetmə qruplarının hazırlığı. Bu üçlük birlikdə tətbiq olunmadıqca tək-tək tədbirlər arzu olunan dayanıqlığı yaratmır.
Siyasi-əməliyyat baxımından cavab tədbirinin düzgün kalibrlənməsi həlledicidir. Mülki infrastruktura zərbə endirilməsi cavabın məntiqini də dəyişir. Cavab çəkindirmə yaratmalı, hücumun təkrarlanmasını real riskə çevirməli, eyni zamanda nəzarətsiz eskalasiyaya yol açmamalıdır. Bu, hədəflərin seçimi, vaxtın müəyyən edilməsi, xəbərdarlıq kanallarının işlədilməsi və beynəlxalq müstəvidə mövqenin sübut bazası ilə izahla paralel aparılır. Çünki burada mübarizə təkcə fiziki sahədə deyil, informasiya və diplomatiya sahəsində də gedir. Kim hücumu necə çərçivələyir? Kim sübut bazasını necə təqdim edir? Kim regional aktorların reaksiyasını necə formalaşdırır?
Bu hadisənin ən təhlükəli nəticəsi mülki infrastruktura zərbələrin “normallaşması” ehtimalıdır. Bu xətt genişlənərsə, bölgədə nəqliyyat qovşaqları, enerji infrastrukturu, rabitə mərkəzləri sistemli təzyiq alətlərinə çevriləcək, dövlətlər daha çox resursu müdafiəyə yönəldəcək, iqtisadi layihələr risk altına düşəcək, sərhədyanı təhlükəsizlik rejimi sərtləşəcək və hər bir insident daha böyük böhrana çevrilə biləcək. Ona görə də Naxçıvan istiqamətində zərbə yalnız verdiyi zərər ölçüsü ilə deyil, yaratdığı davranış modeli ilə qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə, Naxçıvan hava limanına PUA zərbəsi kommunikasiya damarına yönəlmiş əməliyyat təzyiqidir. Cavabın məqsədi cəza ilə məhdudlaşmamalı, preventiv çəkindirmə, müdafiə dayanıqlığının artırılması və bu alətin gələcəkdə istifadəsini dayandıracaq “qiymət mexanizmi”nin qurulmasına yönəlməlidir. Paralel olaraq, proses soyuqqanlı sübut və dəqiq əməliyyat hesabı ilə aparılmalıdır ki, hücum edən tərəfin həm fiziki, həm də siyasi-diversiya məqsədləri boşa çıxsın.
Baş redaktor Şahin Qocayev
Ordu.az
