Xameneyinin iqamətgahı və ofisinin yerləşdiyi kompleks hələ də tüstülənən bir krater idi. İsrailin qəfil hava zərbələri 86 yaşlı Xameneyini və İranın təhlükəsizlik qurumlarının yuxarı eşelonunun böyük hissəsini bir gündən az müddət əvvəl məhv etmişdi. Bəzi iranlılar onun ölümünü qeyd etmək üçün küçələrə çıxsa da, digərləri açıq şəkildə ağlayırdı.
ABŞ prezidenti Donald Tramp Ağ Evdə çıxışı zamanı Xameneyinin öldürülməsi ilə öyünərək İranı həftələrlə vurmaqla hədələdi, halbuki o, İranın onlarla yüksək səviyyəli təhlükəsizlik rəhbərinin öldürüldüyü ilkin zərbələrin hücumun “qrafikdən qabaq” həyata keçirildiyini göstərdiyini iddia edirdi. O, sosial mediada yazdığı paylaşımda bildirdi ki, Xameneyi “kəşfiyyat və yüksək səviyyəli izləmə sistemlərimizdən qaça bilmədi və İsraillə sıx əməkdaşlıq şəraitində onun və onunla birlikdə öldürülən digər liderlərin edə biləcəyi heç nə yox idi”.
İran rejimi Xameneyinin ölümünə dair fövqəladə planları illərlə hazırlamışdı və Yaxın Şərqin ən uzun müddət hakimiyyətdə olmuş liderini kimin əvəz edə biləcəyi ilə bağlı suallar onun ölümündən xeyli əvvəl dolaşırdı. Ötən ay Xameneyi 37 illik rəhbərliyi dövründə ilk dəfə olaraq İranın 1979-cu il inqilabının ildönümündə İran Hərbi Hava Qüvvələrində illik çıxışını etmədi. Bunun əvəzinə o, şahı devirən 1979-cu il üsyanına rəhbərlik etmiş Ayətullah Ruhullah Xomeyninin nəvəsi Həsən Xomeynini öz yerinə göndərdi. Bu yüksək simvolik addım onun nəhayət varis təyin edib-etməyəcəyi ilə bağlı fərziyyələri artırdı. Lakin Xameneyinin ölümü dövlət televiziyasında elan olunan kimi, İran rejimi üçün ən təcili məsələ öz mövcudluğunu təmin etmək idi. Yuxarı eşelonda olanların hakimiyyət uğrunda çəkişdiyi bir vaxtda, İsrail və ABŞ bombardmanlarının onlarla yüksək səviyyəli şəxsi aradan götürdüyü şəraitdə yuxarı vəzifələri tez bir zamanda doldurmaq lazım idi.
Sağ qaldığını ilk elan edən İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri Əli Laricani oldu. O, Xameneyinin ölümündən sonrakı səhər dövlət televiziyasında görünərək özünü rejimin davamlılığının siması kimi təqdim etdi. Laricaninin siyasi gücü ötən il İsrail və İran arasında baş vermiş 12 günlük müharibədən sonra yenidən hakimiyyət dairəsinə qaytarıldıqdan sonra sürətlə artıb. Ərəb Körfəzi Dövlətləri İnstitutunda İranın hərbi diktaturaya çevrilməsini araşdıran Əli Əlfoneh deyir: “İllərlə itaətkarları irəli çəkdikdən sonra Xameneyi birdən-birə səriştəli bürokrat və idarəçilərə ehtiyac olduğunu anladı”. Onun sözlərinə görə, Laricani yaranmış boşluğu məharətlə doldurub və ABŞ-İsrail bombardmanları nəticəsində təhlükəsizlik qurumlarının yuxarı səviyyələrindəki onlarla həmkarı öldürüldükcə daha böyük güc qazana bilər.
Rejimin həyatı uğrunda mübarizə aparacağını açıq şəkildə bəyan edən də Laricani oldu. “Siz İran xalqının ürəyini yandırdınız, biz də sizin ürəyinizi yandıracağıq”, - deyə o, Vaşinqton və İsrailə xəbərdarlıq etdi, İran isə Fars körfəzi üzərindən raket və PUA zərbələri endirdi. “Separatçılara” qarşı xəbərdarlıq edərək (bu ifadə açıq şəkildə rejim dağılarsa hakimiyyəti ələ keçirmək istəyən müxalifləri çəkindirmək məqsədi daşıyırdı) Laricani rejimin davamlılıq yolunu açıqladı: Prezident Məsud Pezeşkian, İranın sərt məhkəmə rəhbəri Qulam-Hüseyn Möhsəni-Ejei və Ruhani Nəzarət Şurasının üzvü Ayətullah Əlirza Ərafidən ibarət şura Xameneyinin varisi təyin olunana qədər Ali Rəhbərin səlahiyyətlərini icra edəcək.
Trampın rejim daxilində danışmağa hazır birini tapdığını iddia etməsinə baxmayaraq, Laricani özünü mümkün vasitəçi kimi irəli sürə biləcəyi barədə şübhələri dağıtmağa çalışdı. “Biz ABŞ ilə danışıqlar aparmayacağıq”, - deyə o, sosial mediada yazdı. Daha sonra İranın ABŞ əsgərlərini öldürməklə cavab verə biləcəyini vurğuladı və Trampa açıq şəkildə hücum etdi.
Təhlükəsizlik qurumları öz mövqelərini bərpa etməyə çalışdığı bir vaxtda, ruhanilər Xameneyinin itkisi və hücumların travması fonunda mənəvi təsəlli verməyə cəhd göstərdilər. Onların arasında İslam Respublikasının ilk Ali Rəhbərinin nəvəsi Həsən Xomeyni də var idi. İranın islahatçı hərəkatı ilə yaxınlığı səbəbindən varislik üçün zəif namizəd sayılsa da, kiçik Xomeyni dövlət mediasına danışaraq sağ qaldığını dolayı yolla təsdiqlədi. “İran xalqı üçün qara geyinmək və məscidlərə gəlmək vacibdir. Məscidlər bizim səngərlərimizdir”, - deyə o bildirdi.
Digər potensial varislərin taleyi qeyri-müəyyən idi, çünki hücum dalğaları siyasi güc mərkəzlərini hədəfə almışdı. Keçmiş prezident Mahmud Əhmədinejadın evi də vurulan yerlər arasında idi və Xameneyinin oğlu Müctəba da hədəfə alındı, lakin sağ qaldı. 56 yaşlı Müctəba sərt xətt tərəfdarıdır və “kölgədən fəaliyyət göstərir”. O, atasının ofisində geniş səlahiyyətlərə malikdir, gəlirli maliyyə şəbəkəsi qurub və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) daxilində təhlükəsizlik qurumları ilə əlaqələr yaradıb. Müctəbanın artan gücünə baxmayaraq, onun namizədliyinə qarşı tənqidlər də artmışdı. Lakin hazırda onun seçilməsi barədə məlumatlar var.
Xameneyi öz kompromissiz siyasi mirasını davam etdirə biləcək idarəçilik və dini təcrübəyə malik varis yetişdirməyə çalışırdı, məsələn, İbrahim Rəisi belələrindən idi. Lakin o, 2024-cü ildə helikopter qəzasında həlak oldu.
Boşluğu doldurmağa çalışan digər fiqurlardan biri də sərt xətt tərəfdarı, keçmiş kəşfiyyat naziri və hazırda məhkəmə hakimiyyətinin rəhbəri olan Ejeidir. O, iranlılar Xameneyi rejiminə son qoyulmasını tələb etdikdən sonra sürətli edamlarla hədələmiş və etirazçılarla dolu həbsxanalara baş çəkmişdi. Ejei etirazlar zamanı təhlükəsizlik qüvvələrinin minlərlə nümayişçini güllələməsi fonunda sərt repressiyaların simalarından birinə çevrildi. O, jurnalistlərə qarşı o qədər kəskin nifrət nümayiş etdirib ki, bir dəfə televiziya debatında birini açıq şəkildə dişləyib. Ejei “idarəçilik təcrübəsinə malik olsa da, bütün həyatını məhkəmə sistemində keçirib, iqtisadiyyatın gündəlik idarə olunması sahəsində az təcrübəsi var, buna görə də qüsurlu namizəd sayılır.
Ejei və Ərafi müvəqqəti idarə şurası vasitəsilə hakimiyyətlərini möhkəmləndirdikcə, İranın 88 hüquqşünas və ruhani üzvündən ibarət olan və Ərafini də əhatə edən Ekspertlər Məclisi (atəş altında olmasına baxmayaraq) yeni Ali Rəhbəri sürətlə seçmək vəzifəsini daşıyır.
Təl-Əvivdəki Milli Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutundan İran üzrə uzunmüddətli analitik Raz Zimmt bildirib ki, Xameneyinin hakimiyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri İranın geniş təhlükəsizlik aparatının gücü idi. Bu isə o deməkdir ki, indi İİKK kimi qurumlar nəzarət edə biləcəklərinə inandıqları zəif varis axtaracaqlar.“Əgər onlar Xameneyinin mirası ilə əlaqəsi olmayan birini seçsələr, bu, böyük sürpriz olar. Yeganə sual budur ki, növbəti dini liderə hökmranlıq etmək üçün kifayət qədər səlahiyyət veriləcəkmi?
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
