“Akash” hava hücumundan müdafiə raket sistemi Hindistanın Müdafiə Tədqiqatları və İnkişafı Təşkilatı tərəfindən hazırlanmış, “Bharat Dynamics Limited” şirkəti tərəfindən istehsal edilən yerli Hindistan layihəsidir. Sistemin ilk versiyası olan “Akash” uzun inkişaf prosesindən keçərək iki mininci illərin əvvəllərində Hindistan ordusunda xidmətə qəbul edilib. İddialara görə, “Akash-1S” isə əsas variantın təkmilləşdirilmiş modifikasiyasıdır ki, burada raketin axtarış başlığı, radioelektron əks-tədbirlərə qarşı dözümlülüyü, manevrli hədəfləri vurma qabiliyyəti və ümumi etibarlılıq artırılıb. Bu təkmilləşdirmələr sistemin müasir təhdid mühitinə uyğunlaşdırılması istiqamətində atılmış addımlardır, lakin əsas arxitektura, yəni raketin aerodinamik sxemi, mühərrik tipi, yönləndirmə prinsipi və yerüstü komponentlərin strukturu əsas versiyadan miras qalır.
Raketin özü “ramjet” tipli “hava ilə nəfəs alan” reaktiv mühərrikdən istifadə edir ki, bu, hava hücumundan müdafiə raketləri arasında nisbətən nadir texnoloji seçimdir. Dünyada hava hücumundan müdafiə raketlərinin böyük əksəriyyəti bərk yanacaqlı raket mühərriki ilə işləyir: yanacaq tez yanır, raket qısa müddətdə yüksək sürətə çatır və sonra ətalət ilə uçur. “Ramjet” mühərriki isə fərqli prinsiplə işləyir: mühərrik atmosferdəki havanı udur, sıxılmış hava ilə yanacağı qarışdıraraq yanma kamerasında yandırır və yaranan qaz axını ilə itələmə yaradır. Bu yanaşmanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, raket uçuş boyunca itələməni təmin edə bilir, yəni tükənmə mərhələsi olmur və raket hədəfə yaxınlaşarkən hələ də aktiv mühərrik gücünə malikdir. Bu, xüsusilə manevrli hədəflərə qarşı üstünlükdür, çünki raket son mərhələdə manevr etmək üçün enerji ehtiyatına malikdir. Lakin “ramjet” mühərrikinin ciddi məhdudiyyətləri var: mühərrik yalnız müəyyən sürətdən yuxarıda işləyir, bu səbəbdən raketin əvvəlcə bərk yanacaqlı başlanğıc sürətləndirici ilə lazımi sürətə çatdırılması tələb olunur. Bu, raketin konstruksiyasını mürəkkəbləşdirir, iki mərhələli sistem yaradır və etibarlılıq baxımından əlavə nasazlıq nöqtəsi əlavə edir. Eyni zamanda “ramjet” mühərriki hava udduğu üçün yüksək hündürlükdə, havanın seyrək olduğu zonalarda effektivliyi azalır ki, bu da sistemin əməliyyat tavanına birbaşa təsir edir.
Sistemin elan olunan maksimal mənzili otuz kilometrdir. Bu göstərici “Akash-1S”i orta mənzilli HHM sinfinə yerləşdirir ki, bu sinif taktiki aviasiya, Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA), qanadlı raketlər və müəyyən dərəcədə balistik hədəflər əleyhinə müdafiə nəzərdə tutur. Otuz kilometrlik mənzil müasir HHM sistemləri kontekstində orta göstəricidir: müqayisə üçün, Rusiyanın “Buk-M2” sistemi qırx beş kilometrə, “Buk-M3” isə yetmiş kilometrə qədər mənzilə malikdir, ABŞ-nin NASAMS sistemi müxtəlif raket variantları ilə iyirmi beş ilə qırx kilometr arasında mənzil təmin edir, İsrailin “Barak-8” sistemi isə yetmiş ilə yüz kilometr diapazonunda işləyir. Ermənistanın mövcud hava müdafiə sistemləri əsasən sovet dövrü mirasıdır: S-300 uzun mənzilli sistemi, “Osa” və “Tor” qısa mənzilli sistemləri, “Kub” orta mənzilli sistemi. Bu sistemlərin böyük hissəsi köhnəlib, ehtiyat hissələri çətinliklə tapılır və müasir radioelektron əks-tədbirlərə qarşı dözümlülüyü aşağıdır. “Akash-1S” bu arsenalda xüsusilə orta mənzil seqmentindəki boşluğu doldurmaq üçün nəzərdə tutulub.
Yönləndirmə sistemi “Akash”ın ən çox müzakirə olunan texniki aspektidir. Sistem əsas idarəetmə üsulu olaraq komanda xətti vasitəsilə idarəetmədən istifadə edir, yəni raket uçuşu boyunca yerüstü radar tərəfindən izlənir və korreksiya komandaları radiosiqnal vasitəsilə raketə ötürülür. Bu yanaşma “atdım-unutdum” prinsipli sistemlərdən, məsələn aktiv radar axtarış başlıqlı raketlərdən fundamental olaraq fərqlənir. Komanda idarəetmənin üstünlüyü raketin özünün nisbətən sadə və ucuz olmasıdır, çünki mürəkkəb axtarış başlığı raketdə deyil, yerüstü komponentdə yerləşir. Lakin ciddi çatışmazlıqları var. Birincisi, mənzil artdıqca yönləndirmə dəqiqliyi azalır, çünki radarın raketin və hədəfin mövqeyini müəyyən etmə xətası məsafə ilə mütənasib artır. Otuz kilometr məsafədə bu xəta hədəfin vurulma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər, xüsusilə kiçik ölçülü və manevrli hədəflərə qarşı. İkincisi, yerüstü radarın raketin uçuşu boyunca hədəfi daima izləməsi tələb olunur ki, bu da radarın aktiv şüalanma vaxtını artırır və onu düşmənin əks-radar raketləri üçün hədəfə çevirir. Üçüncüsü, eyni vaxtda çoxlu hədəflə məşğul olma qabiliyyəti məhduddur, çünki hər raket üçün ayrıca idarəetmə kanalı lazımdır. “Akash-1S” versiyasında raketin terminal mərhələsində aktiv və ya yarımaktiv radar axtarış başlığının əlavə edildiyi iddia olunur ki, bu, son yaxınlaşmada dəqiqliyi artırır, lakin bu təkmilləşdirmənin nə dərəcədə effektiv olduğu real döyüş şəraitində hələ sınaqdan keçməyib.
Yerüstü komponentlər baxımından “Akash” sistemi bir neçə əsas elementdən ibarətdir: “Rajendra” faza massivli radarı, buraxılış qurğuları, komanda-idarəetmə mərkəzi və enerji təchizatı vasitələri. “Rajendra” radarı passiv elektron şüa yönləndirməli faza massivli antena texnologiyasına malikdir ki, bu, şüanı mexaniki deyil, elektron üsulla yönləndirməyə imkan verir. Bu texnologiya şüanın sürətli hərəkətini, eyni vaxtda bir neçə hədəfin izlənməsini və müəyyən dərəcədə müdaxiləyə dözümlülüyü təmin edir. Lakin “Rajendra”nın texnoloji səviyyəsi müasir Qərb və İsrail radarları ilə müqayisədə köhnə nəslə aiddir: siqnal emalı, seçicilik, kiçik radar kəsiyinə malik hədəflərin aşkarlanması və radioelektron əks-tədbirlərə qarşı dözümlülük baxımından müasir rəqiblərdən geri qalır. Bu, “Akash-1S”in rəqibin radioelektron mübarizə vasitələrinin aktiv olduğu mühitdə effektivliyinə birbaşa təsir edən məsələdir.
Cənubi Qafqazın əməliyyat mühitinə uyğunluq baxımından “Akash-1S” bir sıra spesifik problemlərlə üzləşir. Dağlıq relyef hava müdafiə sistemləri üçün ən çətin əməliyyat mühitlərindən biridir. Radar şüası birbaşa xətt boyunca yayılır, dağlar və təpələr isə radar örtüyündə kölgə zonaları yaradır. Bu, alçaq hündürlükdə uçan hədəflərin, xüsusilə qanadlı raketlərin və PUA-ların dağ arxasında gizlənərək radardan yayınma imkanı deməkdir. Ermənistanın dağlıq coğrafiyasında bu problem xüsusilə kəskindir: dərələrdə, dağ keçidlərində və yamac arxasında geniş kölgə zonaları formalaşır ki, bu zonalarda hədəf radarın görüş sahəsinə yalnız çox qısa müddətdə, bəzən bir neçə saniyəliyə daxil olur. Bu qısa müddətdə hədəfi aşkarlamaq, izləmək, raketi buraxmaq və yönləndirmə prosesini başlatmaq olduqca çətin tapşırıqdır. Xüsusilə komanda idarəetmə prinsipli “Akash-1S” üçün bu problem daha kəskindir, çünki radarın hədəfi davamlı izləməsi tələb olunur və hədəf radarın görüş sahəsindən kənara çıxdıqda yönləndirmə kəsilir.
Alçaq hündürlükdə uçan hədəflərə qarşı mübarizə “Akash-1S” üçün ciddi sınaqdır. Müasir təhdid mühitində ən təhlükəli hava hədəfləri məhz alçaq hündürlükdə uçan vasitələrdir: qanadlı raketlər relyefi izləyərək on ilə əlli metr hündürlükdə uçur, taktiki PUA-lar yüz ilə beş yüz metr arasında əməliyyat aparır, FPV tipli PUA-lar isə bir neçə on metr hündürlükdə hərəkət edir“Akash-1S”in minimal əməliyyat hündürlüyü təxminən otuz ilə altmış metr aralığında göstərilir ki, bu, düz relyefli ərazilər üçün nəzərdə tutulub. Dağlıq ərazidə isə relyef müdaxilələri (təpələr, silsilələr və s.) səbəbindən real effektiv hündürlük əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək ola bilər. Radar yer əksindən, yəni “klatter”dən hədəf siqnalını ayırd etmək üçün xüsusi filtrasiya alqoritmlərindən istifadə edir, lakin dağlıq ərazidə yer əksi son dərəcə mürəkkəb və dəyişkəndir ki, bu da alqoritmlərin işini çətinləşdirir. Nəticədə alçaq hündürlükdə uçan kiçik PUA-lar bu sistem üçün ən çətin hədəf kateqoriyasını təşkil edir.
PUA-lara qarşı effektivlik məsələsi ayrıca və dərindən təhlil olunmalıdır. Müasir döyüş meydanında PUA təhdidi əsas hava təhlükəsinə çevrilib: kiçik kəşfiyyat PUA-ları, FPV tipli kamikadze PUA-ları, orta mənzilli zərbə PUA-ları və böyük strateji PUA-lar tamamilə fərqli təhdid profili təqdim edir. “Akash-1S” öz mənzil və hündürlük diapazonunda orta və böyük ölçülü PUA-lara qarşı müəyyən effektivlik göstərə bilər. Lakin İkinci Qarabağ müharibəsinin dərslərini nəzərə alsaq, Azərbaycanın istifadə etdiyi PUA-lar təkcə orta ölçülü sistemlərlə məhdudlaşmırdı: “Harop” “gəzən sursatı”, “Orbiter” kəşfiyyat PUA-sı, müxtəlif ölçülü kamikadze sistemləri geniş spektrdə istifadə olunurdu. Bu spektrin aşağı hissəsindəki kiçik PUA-lara qarşı “Akash-1S” effektiv vasitə deyil, çünki raketin qiyməti hədəfin qiymətindən dəfələrlə yüksəkdir və kinetik baxımdan kiçik PUA-nı vurma ehtimalı aşağıdır.
Nəqliyyat və yerləşdirilmə baxımından “Akash” sistemi nisbətən ağır və həcmli sistemdir. Bir batareya bir neçə buraxılış qurğusundan, “Rajendra” radarından, komanda-idarəetmə vasitəsindən və müxtəlif dəstək nəqliyyatından ibarətdir. Bu komponentlərin dağlıq ərazidə yerləşdirilməsi, mövqe dəyişdirməsi və maskalanması logistik baxımdan ciddi çətinlik yaradır. “Akash”ın buraxılış qurğuları tırtıllı şassi üzərindədir ki, bu, keçiciliyi artırır, lakin dağ yollarında hərəkəti yavaşladır və körpü yük məhdudiyyətləri ilə problemlər yarada bilər. Bütün hava müdafiə batareyasının bir mövqedən digərinə köçürülmə vaxtı Ermənistanın dağlıq coğrafiyasında saatlarla ölçülə bilər ki, bu müddətdə müdafiə boşluğu yaranır.
Radarın yerləşdirilmə yeri dağlıq ərazidə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Optimal müdafiə üçün radar yüksək nöqtədə yerləşdirilməlidir ki, bu da onu vizual və elektron baxımdan daha aydın hədəfə çevirir. Dağ zirvəsinə yerləşdirilmiş radar anti-radar raketləri, artilleriya atəşi və PUA-lar üçün prioritet hədəfdir. Radarın məhv edilməsi bütün batareyanın fəaliyyətini dayandırır, çünki raket yönləndirmə üçün radar məlumatına ehtiyac duyur. Bu “vahid nasazlıq nöqtəsi” problemi “Akash” sisteminin arxitektur zəifliyidir: radar sıradan çıxdıqda raketin müstəqil yönləndirmə qabiliyyəti minimal olduğundan bütün sistem əhəmiyyətsizləşir. Aktiv radar axtarış başlıqlı raketlərə malik sistemlərdə bu problem daha az kəskindir, çünki raket buraxıldıqdan sonra yerüstü radardan müstəqil olaraq hədəfi izləyə bilir.
Dünya analoqları ilə müqayisə “Akash-1S”in mövqeyini kontekstə qoyur. Rusiyanın “Buk” seriyası eyni sinif orta mənzilli hava müdafiə sistemidir, lakin daha uzun mənzilə, daha inkişaf etmiş radioelektron mübarizə dözümlülüyünə və real döyüş təcrübəsinə malikdir. “Buk-M2” Ukrayna müharibəsində hər iki tərəf tərəfindən geniş istifadə olunur və effektivliyi sübut olunub. NASAMS sistemi Norveç-ABŞ birgə layihəsidir: AMRAAM raketindən istifadə edir, “atdım-unutdum” prinsipli aktiv radar axtarış başlığına malikdir və Ukraynada real döyüş uğuru göstərib. İsrailin “Barak-8” sistemi daha uzun mənzilə, müasir aktiv radar axtarış başlığına və qabaqcıl radioelektron mübarizə dözümlülüyünə malikdir. Bu sistemlərlə müqayisədə “Akash-1S” texnoloji nəsil baxımından geri qalır: komanda idarəetmə prinsipi köhnə nəsil yanaşmadır, radarın texnoloji səviyyəsi təxminən iyirmi il əvvəlki inkişafa əsaslanır, real döyüş təcrübəsi isə məhduddur. “Akash-1S”in əsas üstünlüyü qiymət-performans nisbətindədir: Qərb və İsrail sistemləri ilə müqayisədə daha ucuzdur və Hindistanın Ermənistana siyasi baxımdan daha rahat tədarük şərtləri yarada bilməsi onu əlçatan edir.
Ermənistanın bu sistemi seçməsinin strateji konteksti əhəmiyyətlidir. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistanın hava müdafiəsi ciddi boşluqlarla üzləşirdi: mövcud S-300 sistemləri müharibə zamanı effektiv istifadə olunmamışdı, qısa mənzilli sistemlər köhnəlmişdi və ümumi HHM şəbəkəsi PUA təhdidinə qarşı hazır deyildi. Rusiyadan yeni sistem almaq siyasi və texniki baxımdan çətinləşmişdi, Rusiya-Ukrayna müharibəsi Rusiyanın ixrac imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmışdı. Qərb sistemləri siyasi olaraq çətin əldə edilə bilərdi və qiymət baxımından Ermənistanın büdcəsinə ağır yük qoyardı. Hindistan bu kontekstdə “əlçatan alternativ” kimi meydana çıxdı: siyasi məhdudiyyətlər minimal idi, qiymət nisbətən aşağı idi və Hindistan Ermənistanla hərbi-texniki əməkdaşlığı genişləndirməyə hazır idi. Lakin “əlçatan” ilə “ən uyğun” arasında fərq var və “Akash-1S”in seçilməsi əlçatanlıq meyarının texniki meyardan üstün tutulduğunu düşündürür.
Güclü tərəflərinə nəzər saldıqda “Akash-1S”in bir neçə müsbət cəhəti qeyd olunmalıdır. “Ramjet” mühərriki raketin uçuş boyunca itələməni saxlamasını təmin edərək son mərhələdə manevr qabiliyyətini artırır. Faza massivli radar texnologiyası mexaniki radarla müqayisədə daha sürətli şüa yönləndirməsi və çoxhədəfli izləmə imkanı verir. Sistemin nisbətən aşağı qiyməti Ermənistanın məhdud büdcəsi ilə daha çox vahid almağa imkan yaradır. Tırtıllı şassi keçiciliyi artırır. Hindistanla genişlənən əməkdaşlıq uzunmüddətli təchizat zəncirinin formalaşması potensialını yaradır.
Lakin zəif tərəflər daha əhəmiyyətli və çoxsaylıdır. Komanda idarəetmə prinsipi məsafə artdıqca dəqiqliyi azaldır və radarın davamlı işləməsini tələb edir. Radarın məhv edilməsi bütün batareyanı fəaliyyətsiz qoyur. Radioelektron əks-tədbirlərə qarşı dözümlülük real döyüş şəraitində sınaqdan keçməmiş ola bilər. Eyni vaxtda birdən çox hədəfi izləmə və vurma qabiliyyəti kütləvi hücum ssenarilərinə qarşı kifayət etməyə bilər. Dağlıq ərazidə radar örtüyündə geniş kölgə zonaları yaranır. Alçaq hündürlükdə uçan kiçik PUA-lara qarşı effektivlik aşağıdır. Raketin qiyməti ucuz PUA-lara qarşı istifadəsini iqtisadi cəhətdən əlverişsiz edir. Bütün batareyanın mövqe dəyişdirmə vaxtı dağlıq ərazidə uzun ola bilər. Real döyüş təcrübəsinin məhdudluğu sistemin həqiqi imkanları barədə qeyri-müəyyənlik yaradır. Hindistanın coğrafi uzaqlığı müharibə şəraitində sürətli raket təchizatını çətinləşdirir. Ermənistanın əvvəlcədən Hindistan hava müdafiə sistemləri ilə təcrübəsinin olmaması inteqrasiya və hazırlıq dövrünü uzadır. Mövcud komanda-idarəetmə infrastrukturuna inteqrasiya əlavə vaxt və resurs tələb edir.
Nəticə olaraq “Akash-1S” Ermənistanın hava müdafiə arsenalındakı boşluğu doldurmaq üçün seçilmiş, qiymət baxımından əlçatan, lakin texnoloji baxımdan müasir tələblərdən geri qalan sistemdir. Qafqazın dağlıq əməliyyat mühiti bu sistemin zəif tərəflərini daha da kəskinləşdirir: radar kölgə zonaları, alçaq hündürlük problemi, mövqe dəyişdirmə çətinlikləri və PUA-lara qarşı məhdud effektivlik ciddi əməliyyat riskləri yaradır. Ermənistanın bu sistemi daha geniş, çoxtəbəqəli HHM arxitekturasının yalnız bir elementi kimi istifadə etməsi və qısa mənzilli antidron vasitələri, passiv aşkarlama sistemləri və şəbəkəli idarəetmə ilə tamamlaması imkanları məhduddur. “Akash-1S” təkbaşına Ermənistanın hava müdafiə problemlərini həll edə bilməz, lakin düzgün inteqrasiya və əlavə sistemlərlə birlikdə müəyyən dərəcədə əlavə qoruma təbəqəsi yarada bilər. Sistemin real sınağı isə sərgi stendində deyil, əməliyyat mühitində olacaq.
Firuz Bağırov
Ordu.az
