“Batur” seriyasının texniki məntiqi ilə başlasaq, bu platformalar 7, 10 və 15 düymlük çərçivələr üzərində qurulmuş klassik FPV arxitekturasına əsaslanır, lakin “zavod nümunəsi” vurğusu onları adi emalatxana yığımından fərqləndirən əsas xəttdir. FPV tipli PUA-ların döyüş effektivliyi çox vaxt aerodinamik mükəmməllikdən daha çox idarəetmə kanalının davamlılığı, videosiqnalın gecikməsinin minimallığı, operatorun qərar vermə sürəti və rabitənin radioelektron mübarizə şəraitində saxlanması ilə ölçülür. “Batur” xəttinin zavodlaşdırılması o deməkdir ki, hər bir partiyada çərçivənin vibrasiya xüsusiyyətləri, mühərrik-tənzimləyici-akkumulyator uyğunluğu, kütlə mərkəzinin yerləşməsi və radio modulunun seçimi standartlaşdırılır, bu isə operatorun döyüşdə platformanın “davranışını” öncədən bilməsinə və diqqətini yalnız hədəfə yönəltməsinə imkan verir. Döyüş başlıqlarının çəkisi 1,3 kiloqramdan 5 kiloqrama qədər dəyişir ki, bu da geniş tətbiq spektrini əhatə edir: 1,3 kiloqramlıq başlıq adətən piyada mövqeləri, açıq atəş nöqtələri və yüngül nəqliyyat vasitələri üçün kifayətdir, 5 kiloqramlıq versiya isə yüngül zirehli texnikaya, mühəndis qurğularına və bəzi hallarda stasionar rabitə-müşahidə postlarına qarşı istifadə oluna bilər.
Tətbiq məsafəsinin 10-15 kilometr olması bu sinifdə standart göstəricidir və əsasən iki amillə məhdudlaşır: akkumulyatorun enerji tutumu və rabitə kanalının keçiriciliyi. “Batur”un həm radiokanallarla, həm də fiber-optik rabitə ilə idarə oluna bilməsi isə xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki fiber-optik rabitə radioelektron mübarizə vasitələrinin təsirindən praktiki olaraq azaddır, siqnal fiziki kabel üzərindən ötürüldüyünə görə ələ keçirilməsi, pozulması və ya istiqamətinin müəyyən edilməsi son dərəcə çətindir. Ukrayna-Rusiya döyüş meydanında FPV tipli PUA-ların ən böyük zəifliyi məhz radioelektron basqı altında idarəetmənin itirilməsidir. Fiber-optik variant bu problemi kökündən həll etsə də, öz məhdudiyyətlərini gətirir: kabelin çəkisi və uzunluğu uçuş məsafəsini fiziki olaraq məhdudlaşdırır, manevr zamanı kabelin qırılma riski mövcuddur və istehsal xərci artır. Bununla belə, fiber-optik idarəetməli FPV-lərin döyüşdə sübut edilmiş üstünlüyü o qədər böyükdür ki, bir çox ölkələr, xüsusilə Çin, Cənubi Koreya və İran bu istiqamətdə aktiv şəkildə investisiya edir. “Batur”un hər iki rabitə variantını təklif etməsi operativ çeviklik baxımından mühüm üstünlükdür: radioelektron mübarizə intensiv olan zonalarda fiber-optik variant, nisbətən sakit sektorlarda isə radio variant seçilə bilər ki, bu da logistik yükü azaldır və kabelin qənaət edilməsinə imkan yaradır. Dünya miqyasında “Batur”un ən yaxın analoqları Ukraynada kütləvi istifadə olunan müxtəlif FPV platformaları, Çinin DJI əsaslı hərbiləşdirilmiş variantları, İranın “Şahid” seriyasının kiçik versiyaları və Türkiyənin yerli FPV təşəbbüsləridir. Fərqləndirici amil isə məhz zavodlaşdırma dərəcəsidir: Ukraynada FPV tipli PUA-ların böyük hissəsi könüllü emalatxanalarda yığılır ki, bu, kütləvi istehsala imkan versə də, keyfiyyət nəzarəti və partiyalar arası sabitlik problemləri yaradır.
“Bars” önləyici xətti isə tamamilə fərqli bir döyüş ehtiyacına cavab verir və PUA müharibəsinin “ikinci mərhələsi”ni, yəni PUA-lara qarşı PUA-larla mübarizəni hədəfləyir. 5 və 7 düymlük çərçivələr üzərində qurulmuş “Bars”ın saatda təxminən 300 kilometr maksimal sürəti, 2-3 kilometr iş hündürlüyü və 300-400 qram döyüş başlığı daşıma qabiliyyəti onu klassik çoxrotorlu platformalardan kəskin şəkildə fərqləndirir. Fotoşəkillərdəki aerodinamik gövdə forması (raket formalı, nazik profilli, kiçik qanadcıqları olan dizayn) göstərir ki, “Bars” sırf çoxrotorlu asılma prinsipi ilə deyil, hibrid və ya xüsusi aerodinamik sxemlə işləyir. Bu forma sürətin artırılması, hava müqavimətinin azaldılması və enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsi üçün zəruridir. Saatda 300 kilometr sürət bu sinifdə çox ciddi göstəricidir və onu əksər FPV tipli PUA-lardan, kiçik kəşfiyyat PUA-larından və bir sıra “gəzən sursat”lardan sürətli edir ki, bu da ələ keçirmə pəncərəsini genişləndirir. Önləyici PUA-nın əsas texniki çətinliyi üç mərhələdə toplanır: hədəfin aşkar edilməsi, ona yaxınlaşma trayektoriyasının hesablanması və zərərverici təsirin icrası. Aşkarlama mərhələsində kiçik ölçülü PUA-ların radiolokasiya ilə tapılması son dərəcə çətindir, çünki onların effektiv əks etmə səthi çox kiçikdir. Buna görə praktikada ən işlək həllər elektro-optik müşahidə ilə süni zəka alqoritmlərinin birləşməsi, akustik sensorlar, radiospektr analizi (PUA-nın idarəetmə siqnalının tutulması) və ya şəbəkə əsaslı hədəf təyinatıdır, yəni yerüstü müşahidə postu və ya başqa bir PUA hədəfin koordinatlarını müəyyən edib önləyiciyə ötürür. “Bars”ın döyüş başlığının 300-400 qram olması onu birbaşa toqquşma (kinetik ələ keçirmə) konsepsiyasına yaxınlaşdırır: bu çəkidə partlayıcı və ya qəlpə effekti yaradan başlıq kiçik PUA-nı məhv etmək üçün kifayət edir, lakin dəqiqlik tələbi çox yüksəkdir.
Dünya praktikasında önləyici PUA-lar üçün üç əsas zərərverici üsul mövcuddur: birbaşa toqquşma ən sadə mexaniki həlldir, lakin saniyənin fraksiyaları ərzində hədəflə kəsişmə tələb edir; şəbəkə və ya torla tutma daha geniş “önləmə sahəsi” yaradır, lakin əlavə mexaniki mürəkkəblik və çəki gətirir; yaxın partlayış isə dəqiqlik tələbini azaldır, amma təhlükəsizlik və tənzimləmə riskləri artırır. “Bars”ın hansı üsulu tətbiq etdiyi sərgi məlumatlarından tam aydın olmasa da, döyüş başlığının çəkisi və platformanın sürəti birbaşa kinetik önləmə və ya yaxın partlayış variantlarına işarə edir. Dünya miqyasında bu konsepsiyanın analoqları arasında İsrailin müxtəlif önləyici sistemləri, Böyük Britaniyanın “i9” önləyicisı, Avstraliyada inkişaf etdirilən “DroneShield”in həlləri və ABŞ-nin “Coyride” kimi proqramları var. Lakin bu sistemlərin əksəriyyəti ya çox bahalıdır, ya da hələ sınaq mərhələsindədir, “Bars”ın “zavod seriyası” olaraq təqdim edilməsi, əgər doğrudan kütləvi istehsala hazırdırsa, bu bazarda rəqabət üstünlüyü yarada bilər. Ən böyük sual isə “Bars”ın hədəf aşkarlama zəncirinin necə qurulduğudur: əgər platforma müstəqil axtarış aparmaqdan çox, şəbəkədən koordinat alıb sürətlə hədəfə yönəlmək üçün optimallaşdırılıbsa, bu, real döyüşdə daha praktiki və etibarlı həlldir, çünki kiçik platformada güclü sensor daşımaq həm enerji, həm də çəki baxımından məhdudlaşdırıcı amildir.
“Qartal” ailəsi isə portfelin orta sinif “taktiki çoxrotorlu” seqmentini təmsil edir və iki əsas konfiqurasiyada təqdim olunub: zərbə variantı “Qartal” və kəşfiyyat variantı “Qartal-M”. Zərbə konfiqurasiyasında “Qartal”ın 13 kiloqram uçuşa qalxma çəkisi, 8 kiloqram faydalı yük qabiliyyəti, 15 kilometr döyüş radiusu, saatda 70 kilometr maksimal sürəti və 30-40 dəqiqə uçuş müddəti bu sinif üçün rəqabətqabiliyyətli göstəricilərdir. 3 kiloqrama qədər iki döyüş sursatı daşıma imkanı platformaya eyni uçuşda iki ayrı hədəfə zərbə vermək və ya bir hədəfə ikiqat təsir göstərmək çevikliyini verir. Elektro-optik stansiyanın gündüz və termal kanalları 10 qat böyütmə ilə birlikdə, gecə-gündüz əməliyyat qabiliyyəti təmin edir ki, bu da xüsusilə gecə zərbə əməliyyatlarında mühüm üstünlükdür. Mənfi 40-dan artı 60 dərəcəyə qədər temperatur diapazonu isə platformanın ekstremal iqlim şəraitlərində, həm şaxtalı dağ mühitində, həm də səhra istisində fəaliyyət göstərə biləcəyini bildirir ki, bu, ixrac potensialı baxımından vacib parametrdir.
“Qartal-M” kəşfiyyat versiyası isə uçuş parametrlərini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib: 30 kilometr məsafə, 80 dəqiqə uçuş müddəti, saatda 100 kilometr sürət, 2 kilometr iş hündürlüyü və 40 qat böyütmə qabiliyyətli kamera. Bu parametrlər “Qartal-M”i sadə taktiki kəşfiyyat PUA-sından daha çox əməliyyat-taktiki müşahidə platformasına yaxınlaşdırır. 30 kilometr rabitə radiusu çoxrotorlu sistem üçün ciddi göstəricidir və ya yüksək güclü istiqamətli antenlər, ya da retranslyasiya zənciri tələb edir. Real döyüşdə bu məsafə külək, hündürlük, yük və radiomaneə şəraitindən asılı olaraq azala bilər, lakin nominal göstərici olaraq bu, platformanın düşmən xəttinin arxasında 10-15 kilometr dərinlikdə kəşfiyyat aparmaq imkanını nəzərdə tutur. 40 qat böyütmə isə 2 kilometr hündürlükdən yerdəki hərbi texnikanı, mövqeləri və hərəkəti kifayət qədər detallı şəkildə müşahidə etməyə imkan verir. Bu, artilleriya üçün hədəf koordinatlarının təyinində, zərbə nəticələrinin qiymətləndirilməsində və düşmən hərəkətinin izlənməsində birbaşa həll tapılması deməkdir. Dünya miqyasında “Qartal” sinfi platformaların analoqları çoxdur: Çinin DJI “Matrice” seriyasının hərbiləşdirilmiş versiyaları, Türkiyənin müxtəlif taktiki çoxrotorlu PUA-ları, İsrailin “Aeronavtics” qrupunun “Orbiter” ailələri (qanadlı olsalar da, funksional baxımdan oxşar rol oynayırlar) və Cənubi Koreyanın yerli istehsalları. “Qartal”ın fərqləndirici dəyəri, əgər seriyalı məhsul kimi optimallaşdırılıbsa, modul quruluşda, yəni sensor blokunun, rabitə modulunun və döyüş başlığının tez dəyişdirilə bilməsində üzə çıxır, bu, eyni platformanın müxtəlif tapşırıqlar üçün konfiqurasiya edilməsinə imkan verir və logistik yükü azaldır.
“Quzğun” və “Qırğı-S” yüngül kamikadze PUA-ları isə portfelin ən ucuz və ən kütləvi seqmentini təmsil edir. “Quzğun”un 1 kiloqramlıq C4 partlayıcısına əsaslanan döyüş başlığı, 15 kilometr uçuş məsafəsi, 34 dəqiqə avtonom uçuş müddəti və saatda 90 kilometr sürəti onu tipik yüngül kamikadze platforması kimi xarakterizə edir. C4 plastik partlayıcısının seçilməsi texniki baxımdan əsaslandırılıb: C4 yüksək partlayıcı gücə malikdir, mexaniki təsirlərə və temperatur dəyişikliklərinə nisbətən davamlıdır, formalaşdırılması asandır və bu onu PUA döyüş başlıqları üçün optimal edir. Döyüş başlığının korpusun alt hissəsində yerləşdirilməsi yuxarıdan dalış zərbəsi zamanı maksimal təsir yaratmaq üçün düşünülüb. PUA hədəfə şaquli və ya yarımşaquli bucaqla daxil olduqda, partlayıcı birbaşa hədəflə təmasda olur. “Quzğun-Z” versiyasının “birbaşa zərbələr üçün” nəzərdə tutulması və müxtəlif döyüş başlıqları ilə təchiz oluna bilməsi bu platformanı daha çevik edir: kumulyativ başlıq zirehli hədəflər üçün, qəlpə başlığı canlı qüvvə üçün, termobarik başlıq isə qapalı məkanlardakı hədəflər üçün seçilə bilər. “Qırğı-S” isə oxşar konsepsiyada, lakin bir qədər ağır döyüş başlığı (1,4 kiloqramdan artıq) və 10 kilometr məsafə ilə fərqlənir ki, bu da onu daha qısa məsafəli, lakin daha güclü zərbə variantı edir. Bu tip yüngül kamikadze PUA-ları Ukrayna döyüş meydanında ən kütləvi istifadə olunan silah növlərindən birinə çevrilib və onların effektivliyi artıq statistik olaraq sübut edilib: nisbətən ucuz platformalarla bahalı hərbi texnikanın, atəş nöqtələrinin və logistik vasitələrin məhv edilməsi xərc-effektivlik baxımından ənənəvi sursatlarla müqayisə olunmayacaq dərəcədə üstündür.
Bütün bu platformaları vahid sistem kimi qiymətləndirdikdə, Azərbaycanın döyüş konsepsiyasının məntiqi aydınlaşır. Birinci təbəqədə “Quzğun”, “Qırğı-S” və “Batur” kimi FPV/kamikadze PUA-lar ön xəttdə ani reaksiya vasitəsi kimi çıxış edir, düşmən mövqeyi aşkar edildikdə, dəqiqələr ərzində ucuz və dəqiq zərbə endirmək mümkündür. İkinci təbəqədə “Qartal” ailəsi taktiki dərinlikdə müşahidə, kəşfiyyat, hədəf təyinatı və seçmə zərbələr həyata keçirir, bu, artilleriya atəşinin tənzimlənməsi, düşmən ehtiyatlarının hərəkətinin izlənməsi və əks-hücum hazırlığının aşkarlanması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Üçüncü təbəqədə isə “Bars” önləyiciləri düşmənin kəşfiyyat PUA-larına, FPV-lərinə və bəzi “gəzən sursat”larına qarşı aktiv hava müdafiəsi rolunu oynayır. Bu üçlü strukturun işləməsi üçün təkcə platformalar kifayət deyil: rabitə arxitekturası, məlumat mübadiləsi protokolları, operator təlim sistemi, ehtiyat hissələri logistikası, döyüş başlıqlarının təhlükəsiz saxlanması və yığılması, radioelektron mübarizəyə qarşı taktiki prosedurlar və ən əsası komanda-idarəetmə zəncirinin sürəti həlledici əhəmiyyət daşıyır. PUA müharibəsində platformanın özü işin yalnız 30-40 faizini təşkil edir, qalan 60-70 faiz ekosistemdir: kütləvi təlim, sürətli təmir, sahə modifikasiyası, rabitə intizamı və taktiki yaradıcılıq. Azərbaycanın bu platformaları “zavod seriyası” olaraq təqdim etməsi ekosistemin ən vacib şərtlərindən birini (standartlaşdırma və keyfiyyət nəzarətini) yerinə yetirməyə namizəd olduğunu göstərir. Əgər bu xətt doğrudan seriyalı istehsala, sahə sınaqlarına və real taktiki tətbiqə çıxarılarsa, Azərbaycan regional miqyasda PUA müharibəsinin həm konsepsiya, həm də istehsal baxımından ən hazırlıqlı ölkələrdən birinə çevrilə bilər. İxrac potensialı baxımından isə bu portfel xüsusilə Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Cənubi Asiya bazarları üçün cəlbedicidir, çünki bu regionlarda tələb məhz belə ucuz, kütləvi, modifikasiya edilə bilən və döyüşdə sübut edilmiş konsepsiyalara əsaslanan platformalara yönəlib.
Firuz Bağırov
Ordu.az
