Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə Ermənistanın “168.am” nəşri “14,5 milyard dollarlıq rekord borc: hakimiyyət dövlət büdcəsinin üzərinə qoyulan nəhəng yük barədə niyə susur?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşrə görə, artıq çoxdan sirr deyil ki, hər il dövlət borcu 1 milyard dollardan az olmayan həcmdə artırılır. Ancaq ötən il baş verənlər bütün əvvəlkiləri geridə qoyub. Cəmi bir il ərzində hökumətin borcu 1,7 milyard dollar artıb. Seçkilər ərəfəsində bu, borclar hesabına seçiciləri daha çox “satın almaq” üçün növbəti imkandır.
“Qarşıdan gələn seçkilərə qədər hökumətin və siyasi hakimiyyətin son 5 ildəki fəaliyyəti barədə danışmaq üçün hələ çox səbəb olacaq. Hələlik isə dövlət borcunun yığılması baxımından əldə edilmiş rekord “nailiyyətləri” təqdim edək.
2021-2025-ci illər ərzində dövlət borcu 6 milyard 563 milyon dollar artırılıb. 7,9 milyard dollar olan borc cəmi 5 il ərzində 14,5 milyard dollara çatdırılıb.
Bu isə o deməkdir ki, 5 il ərzində borc təxminən 82 faiz artıb.
Ermənistan tarixində elə bir dövr olmayıb ki, borc bu templərlə artsın. Nominal ifadədə artımdan danışmaq isə ümumiyyətlə mənasızdır. Vaxtilə borcun 1 milyard dollar artması üçün illər lazım olurdu, son illərdə isə orta illik artım 1,3 milyard dollara çatıb”, - deyə müəllif vurğulayıb.
Nəşr qeyd edib ki, son 5 ildə bu hakimiyyətin götürdüyü borclar, əvvəlki 3 prezidentin idarəçilik illərində birlikdə götürülən borclardan çoxdur.
“Demək olar ki, elə bir il olmayıb ki, borc 1 milyard dollardan az artsın. 2021-ci ildə hökumət borcu 1,257 milyard dollar, 2022-ci ildə 1,412 milyard dollar, 2023-cü ildə 1,208 milyard dollar, 2024-cü ildə isə təxminən 1 milyard dollar artıb. Ötən il isə mütləq rekord qeydə alınıb, borc 1,7 milyard dollar artırılıb və bu, planlaşdırılandan da çoxdur. İl sonunda hökumət borcunun 13,9 milyard dollar olacağı nəzərdə tutulurdu, lakin faktiki olaraq təxminən 14,1 milyard dollar təşkil edib.
Borcla bağlı hədəf göstərici təkcə yerinə yetirilməyib, həm də artıq icra edilib.
Məhz bu borcların hesabına vaxtilə deyirdilər ki, Ermənistanda pul problemi yoxdur. Əgər bir il ərzində dövlət büdcəsinin üzərinə 1,7 milyard dollar əlavə borc qoymaq mümkündürsə, niyə də olsun ki?. Büdcə vəsaitləri hesabına özlərinə yüksək maaşlar təyin edir, istədikləri qədər mükafatlar verirlər, amma milyardlarla borcu gələcək nəsillərin üzərinə qoyurlar. Bu borcların qaytarılma vaxtı hələ illər sonra gələcək. Bu gün bu pulları israfçılıqla xərcləyirlər və yaxşı bilirlər ki, sabah qaytaran onlar olmayacaq.
İstənilən gələcək hakimiyyət üçün Ermənistanın indiki rəhbərliyinin qoyub getdiyi bu nəhəng borcların xidmət edilməsi və bağlanması son dərəcə ağır yük olacaq. Borclar vətəndaşların boğazından kəsilərək ödəniləcək. Amma bu, indiki rəhbərliyi az narahat edir. Məhz buna görə də bir il ərzində hökumət borcunu 1,7 milyard dollar artırmağa özlərinə rəva bilirlər”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif yazıb ki, ötən il hökumət borcunun artımı 13,7 faizi ötüb.
“Belə yüksək artım qeydə alınan neçə sahə tanıyırsınız? Ötən il borc təxminən 596 milyon dollar xarici, 1,1 milyard dollar isə daxili borc hesabına artırılıb. Hökumətin daxili borcu artıq demək olar ki, 1 milyard dollar xarici borcu üstələyib. Beş il ərzində daxili borcun payı 25 faizdən 53 faizə qaldırılıb.
Son məlumatlara görə, daxili borcun həcmi 7,5 milyard dollara yaxınlaşıb. Halbuki əvvəllər bu göstərici cəmi 1,9 milyard dollar idi. Borc strategiyası dəyişdirilib və daxili borc kəskin şəkildə artırılıb ki, bu vəsaitləri istədikləri kimi, istədikləri yerdə və istədikləri şəkildə xərcləyə bilsinlər.
Xarici borclar hər zaman belə imkan vermir. Məhz buna görə də üstünlük daxili borca verilib və son dərəcə baha olmasına baxmayaraq, istədikləri qədər daxili borc götürülüb.
Ötən il hökumət təkcə planlaşdırılandan daha çox borc götürməyib, eyni zamanda borcla bağlı müəyyən edilmiş hədəf göstəriciləri də yerinə yetirməyib. Borcun orta müddətinin 7,6 il olması nəzərdə tutulurdu, ötən ilin sonunda isə bu göstərici 6,9 il təşkil edib. Bu, hətta müəyyən edilmiş minimum müddətdən də aşağıdır. Minimum müddət 7 il olduğu halda, hazırda bu göstərici 7 ildən aşağıdır”, - deyə nəşr qeyd edib.
KİV vurğulayıb ki, bu göstəriciyə görə borcla bağlı “qırmızı işıq” artıq çoxdan yanır.
“Uzun müddətdir ki, borcu hətta minimum müddət çərçivəsində belə qaytara bilmirlər, amma hələ də borcun səmərəli idarə olunmasından danışırlar.
Növbəti 3 il ərzində borcun ödəniş payının 24,8 faizə endirilməsi planlaşdırılırdı, lakin ötən ilin sonunda bu göstərici 27 faiz olub.
Beləliklə, borcun yaxşılaşdırılmasına dair bir çox göstəricilər uğursuzluğa düçar edilib. Borcların hansı sürətlə artırıldığını nəzərə alsaq, bu, heç də təəccüblü deyil.
Son 5 ildə borcun qiymətləndirilməsi ilə bağlı bir çox göstərici faktiki olaraq çöküb.
Borcun orta faiz dərəcəsi 5 il əvvəl, yəni 2021-ci ilin əvvəlində cəmi 4,3 faiz idi. Ötən ilin sonunda isə 7,2 faizə çatıb. Borcun dəyəri 5 il ərzində 67 faiz bahalaşdırılıb. 2021-2025-ci illərdə borcun qiyməti 2,9 faiz bəndi artıb ki, bu da borcun qaytarılması baxımından son dərəcə ağır yükdür. Təsəvvür edin ki, nə qədər baha vəsait cəlb edilib ki, borcun faizi 4,3-dən 7,2-yə yüksəlib.
2021-ci ilin əvvəlində borcun orta çəkili müddəti 8,7 il idi, indi isə 6,9 ildir. Müddət nə qədər qısa olarsa, borcun ödənilməsi bir o qədər ağır olur.
Müddətin qısalması daha qısamüddətli borcların cəlb edilməsi ilə bağlıdır.
Beş il əvvəl bir il ərzində qaytarılmalı olan borcun payı 5,8 faiz idi, indi isə bu göstərici 10,6 faizə çatdırılıb. Məhz buna görə də artıq hər il borcun tam xidmət edilməsi və faizlərin ödənilməsi üçün 3 milyard dollardan artıq vəsait tələb olunur. Büdcədə həm planlaşdırılan xərcləri yerinə yetirmək, həm də borcları bağlamaq üçün bu qədər vəsait olmadığına görə, mövcud borcları xidmət etmək məqsədilə hər il milyardlarla yeni borc götürülür. Bunun ölkəni hara apardığını anlamaq üçün nə dahi maliyyəçi, nə də iqtisadçı olmaq lazımdır”, - deyə məqalədə bildirilib.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
