Açılışın rəmzi çərçivəsini müəyyən edən əsas detal Ulu Öndər Heydər Əliyevin büstü önünə gül dəstəsi qoyulmasıdır: bu jest protokol addımı olmaqdan daha çox, bir siyasi-iqtisadi xəttin ideoloji dayağını xatırladır. Heydər Əliyev üçün sənaye quruculuğu yalnız iqtisadi göstərici deyildi, o, dövlətin idarəolunma qabiliyyətinin, kadr məktəbinin, texniki intizamın və mərkəzdən bölgələrə uzanan institusional nəzarətin vasitəsi idi. Tərtərdəki zavod həmin yanaşmanın konkret nümunəsi olaraq bu gün də eyni ideyanın müasir forması ilə yaşayır.
1970-ci illərdə regionlarda sənaye müəssisələrinin yaradılması SSRİ plan iqtisadiyyatının tərkib elementi kimi görünsə də, Azərbaycan reallığında bu prosesin milli məzmun qazanmasında Heydər Əliyevin rolu xüsusi idi. O dövrdə istehsalın bölgələrə çıxarılması təkcə paytaxt mərkəzçiliyini azaltmırdı, respublika miqyasında texniki peşə məktəbləri, mühəndis kadrları, texnoloji mədəniyyət və intizam yaradırdı. Bu, gələcəkdə müstəqil dövlət quruculuğu üçün “gizli kapital” idi: insan resursu, idarəçilik təcrübəsi və sənaye infrastrukturuna bağlı düşüncə tərzi.
Tərtərdə elektromexanika zavodunun məhz 1976-1977-ci illərdə yaradılması və qısa müddətdə fəaliyyətə başlaması o dövr üçün sıradan hadisə sayıla bilməzdi. Elektromexanika profili, xüsusi təyinatlı məhsullar xətti və elektrotexnika sənayesi məhsullarının buraxılışı regionun sənaye xəritəsində keyfiyyət dəyişimi idi: kənd təsərrüfatı və xidmət yönümlü iqtisadi mühitdə texnoloji istehsal ocağı formalaşırdı. Bu cür müəssisə kadr hazırlığı, material təminatı, ölçü-standart intizamı və istehsal logistikası tələb etdiyinə görə, əslində Tərtərdə bir “texniki məktəb” də yaradırdı.
Zavodun ilk dövrlərdə mühərrikli qayıqlar üçün taxometr və spidometr kimi məhsullar istehsal etməsi həm texniki, həm də strateji baxımdan əhəmiyyətli idi. Belə cihazların hazırlanması ölçmə dəqiqliyi, mexaniki yığım mədəniyyəti, kalibrləmə, uzunmüddətli etibarlılıq və seriyalı istehsal intizamı tələb edir. Bu isə sonradan daha mürəkkəb təyinatlı məhsullara keçidi asanlaşdıran təcrübə bazasıdır. Başqa sözlə, həmin məhsullar tək bir nomenklatura deyil, zavodun texnoloji “özəyini” formalaşdıran məktəb rolunu oynayırdı.
Heydər Əliyevin 1978-ci ildə zavodun rəsmi açılışında iştirakı müəssisənin statusunu və ona qoyulan siyasi-strateji gözləntini göstərirdi. SSRİ sistemində belə iştiraklar hər zaman mesaj daşıyırdı: zavodun fəaliyyətinin davamlılığı təmin edilməli, kadr bazası qorunmalı, istehsal intizamı saxlanmalı, dövlət sifarişi mexanizmi işləməli idi. Bu, Tərtərin sadəcə coğrafi məkan kimi deyil, sənaye-texniki mərkəz kimi inkişaf etdirilməsi xəttinin möhkəmləndirilməsi demək idi.
Müstəqillikdən sonra müdafiə sənayesinin institusional çərçivəyə salınması və 2005-ci ildə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin yaradılması İlham Əliyevin sənaye təhlükəsizliyi yanaşmasını sistemləşdirdi. Tərtər zavodunun bu strukturun tabeliyinə verilməsi təsadüfi qərar kimi yox, sovet dövründən qalan sənaye irsinin milli məqsədlər üçün yenidən proqramlaşdırılması kimi oxunmalıdır. Burada “irs” anlayışı nostalji deyil: hazır infrastrukturun, mövcud istehsal vərdişinin və kadr ənənəsinin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması dövlətçilik baxımından ən rasional yoldur və İlham Əliyev bu xətti məhz Heydər Əliyevin quruculuq fəlsəfəsinin müasir davamı kimi gerçəkləşdirir.
Yenidənqurma mərhələsi isə bu davamlılığın texniki ifadəsidir. Müasir, yüksək dəqiqlikli avadanlıqların quraşdırılması, texnoloji xətlərin yenidən layihələndirilməsi və seriyalı istehsala uyğunlaşdırılması zavodun funksiyasını “mövcud imkanlarla işləmək”dən “beynəlxalq rəqabət parametrləri ilə işləmək” səviyyəsinə qaldırır. Yerli mütəxəssislərin texnoloji axınları qurması iki mühüm nəticə verir: birincisi, bilik müəssisənin daxilində qalır və asılılıq azalır; ikincisi, modernləşmə “alınmış avadanlıq”la bitmir, prosesin idarə olunmasına çevrilir. Bu, müdafiə sənayesində ən kritik məsələdir, çünki məhsulun keyfiyyəti maşından çox, prosedurdan və nəzarət zəncirindən asılıdır.
Keyfiyyətə nəzarət laboratoriyası və ballistik/resurs sınaqları üçün poliqonların yaradılması zavodun modernləşməsinin “qəbul standartı” ilə bağlandığını göstərir. Müdafiə təyinatlı istehsalda əsas sual “istehsal edə bilirikmi?” yox, “seriyada eyni keyfiyyəti sabit saxlayırıqmı?” sualıdır. Bunu isə yalnız ölçmə, protokollaşdırma, izləmə imkanı və sınaq dövrəsi təmin edir. Bu baxımdan Tərtərdə qurulan model, istehsalın nəticəsini laboratoriya və poliqonla təsdiqləyən sənaye mədəniyyəti yaradır və bu mədəniyyət uzunmüddətli dayanıqlılığın əsas şərtidir.
Zavodun yenidən qurulması eyni zamanda dövlətin bölgə siyasətinə uyğun real sosial-iqtisadi mexanizmdir. Dayanıqlı iş yerləri, peşə hazırlığı, texniki xidmət ekosistemi, təchizatçı şəbəkəsi və sənaye intizamı regionda “istehsal düşüncəsi”ni gücləndirir. Bu xətt Heydər Əliyevin bölgələrdə sənaye dayaqları yaratmaq strategiyasını xatırladır, amma bu gün İlham Əliyev həmin strategiyanı müdafiə sənayesinin müasir tələbləri ilə birləşdirərək daha məqsədli formaya salır. Nəticədə Tərtər həm tarixi sənaye mirasının qorunduğu məkan, həm də yeni təhlükəsizlik reallıqlarına cavab verən istehsal qovşağı kimi möhkəmlənir.
Ümumi mənzərədə Tərtər elektromexanika zavodunun açılışı keçmişlə bu gün arasında “simvolik körpü”dən də artıqdır. Bu, dövlətin sənaye irsini aktual geosiyasi şərtlərə uyğun funksional gücə çevirməsidir. Heydər Əliyevin quruculuq xətti burada ideya kimi deyil, infrastruktur və kadr məktəbi kimi yaşayır, İlham Əliyevin siyasəti isə bu irsi müasir texnologiya, keyfiyyət sistemləri, sınaq mədəniyyəti və ixrac potensialı ilə tamamlayaraq onu gələcəyə daşıyır. Bu baxımdan Tərtər zavodu həm tarixi ardıcıllığın, həm də Azərbaycanın müdafiə sənayesində özünütəminetmə iddiasının konkret göstəricisidir.
Baş redaktor Şahin Qocayev
Ordu.az
