Fotolarda zavod baxışı zamanı diqqət mərkəzinə çıxarılan xətt aydındır: istehsalın “sex-stend-sınaq” dövrəsi real məhsul nümunələri ilə tamamlanır və nümayiş edilən silah/sursat həm mexaniki emalın dərinliyini, həm də inteqrasiya bacarığını göstərir. Kadrların birində tripod üzərində ağır silah kompleksi (silah+dayaq), digər kadrda Prezidentin əlində tutduğu modullu fərdi atıcı silah, növbəti kadrda isə müxtəlif kalibr sinfinə aid ola bilən sursat komponentləri və metal gövdələrdən ibarət nümayiş dəsti görünür. Bu üçlük birgə baxıldıqda zavodun yalnız “dəmir yonan” müəssisə deyil, ölçü intizamı, material rejimi və qəbul sınaqları olan silah istehsalı mədəniyyətinə keçid etdiyini oxumaq olur.


Prezidentin əlində tutduğu fərdi silah konstruktiv baxımdan “modullu platforma” anlayışına daha çox uyğun gəlir: üst hissədə optik nişangahların quraşdırılması üçün standart montaj səthi, ön hissədə isə müxtəlif əlavə avadanlıqların inteqrasiyasına imkan verən quruluş və ümumilikdə taktiki istifadəyə hesablanmış balanslı dizayn diqqət çəkir. Silahın ölçü və kütlə nisbəti onun ağır atəş dəstəyi yox, fərdi dəqiqlikli atış üçün nəzərdə tutulmuş platforma olduğunu göstərir. Bu tip sistemlər adətən on patronlu daraqla qidalanır, çəkisi isə atıcının uzun müddət boyu rahat şəkildə daşıya bilməsi üçün optimallaşdırılır və effektiv atəş məsafəsi kilometrlə ölçülən intervalda saxlanılır. Belə silahlar artıq klassik “avtomat” kateqoriyasından çıxaraq, optik nişangahlarla birgə istifadə edilən dəqiq atıcı konsepsiyasına xidmət edir və modullu quruluş bu konsepsiyanın əsas texniki şərtidir.

Bu tip modullu və dəqiqlik yönümlü silahlarda texniki risklər əsasən üç sahədə cəmlənir. Birincisi, kilidləmə və hərəkətli mexanizmdir: kilidləmə səthlərinin forması, materialın sərtliyi və səthin hamarlığı düzgün seçilməsə, ya erkən aşınma, ya da çirklənmə şəraitində ilişmə problemi yarana bilər. İkincisi, qidalanma mexanizmidir, patronun daraqdan çıxaraq düzgün bucaq altında lüləyə yönəlməsi və atışdan sonra etibarlı şəkildə çıxarılıb tullana bilməsi yüksək yığım dəqiqliyi tələb edir və seriyalı istehsalda bu problem çox vaxt ayrı-ayrı hissələrdən deyil, ümumi montaj tolerantlıqlarının pozulmasından qaynaqlanır. Üçüncü kritik sahə istilik rejimidir: ardıcıl atəş zamanı lülənin qızması dəqiqliyi azaldır, tətbiq olunan materiallar və səth örtükləri isə silahın resursunu və uzunmüddətli sabitliyini müəyyən edir. Modullu üst montaj səthi və ön hissə silahın optik nişangahlarla istifadəsini nəzərdə tutduğundan, optik xəttlə lülə oxunun paralelliyi, montaj səthinin gövdəyə bərkidilmə üsulu və vibrasiyaya davamlılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada mikron səviyyəsindəki uyğunsuzluqlar belə real atəş məsafələrində nişangah dəqiqliyinə birbaşa mənfi təsir göstərə bilər.


Tripod üzərində nümayiş etdirilən sistem konstruktiv baxımdan “ağır atəş dəstəyi” sinfinə uyğundur: uzun lüləli avtomatik silah, onu daşıyan silah yuvası və üçayaqlı dayaq platforması. Burada əsas mühəndislik dəyəri təkcə silahın avtomatikası deyil, bütün kompleksin dinamik sabitliyidir. Ağır silahlarda geriyə təpmə impulsu nişan xəttini pozur, vibrasiya yaradır və ardıcıl atəş zamanı atışların dəqiqliyini azaldaraq dispersiyanı artırır. Buna görə tripodun burulma sərtliyi, ayaqların açılma-kilidləmə mexanizmlərinin boşluqsuzluğu, elevasiya/azimut düyünlərində mexaniki boşluğun minimuma endirilməsi və atəşdən sonra “oturma vaxtı” bu sinif sistemlərdə real effektivliyi müəyyən edir. Şəkildəki uzun dayaq ayaqları və geniş açılma bucağı stabilliyi artırmağa yönəlmiş klassik konstruksiya kimi qiymətləndirilə bilər. Bu tip tripodlarda torpağa bərkidilmə və sürüşməyə qarşı həllər də mühüm rol oynayır, çünki silahın geriyə təpməsi dayağın mikro sürüşməsi nəticəsində nişanı poza bilər. Kompleksin zavod şəraitində nümayişi onu göstərir ki, istehsal yalnız lülə-qutu səviyyəsində deyil, həm də dayaq mexanikası, tənzimləmə vintləri, kilidlər, oxlar və oturma səthləri kimi “dəqiqlik tələb edən iri” detalların hazırlanmasını/komplektləşməsini əhatə edir. Bu detalların hər biri üçün material seçimi (yorulma dayanıqlığı), səth emalı (aşınmaya qarşı) və yağlama-işləmə cütləri (“galling” riskinin azaldılması) əsas texniki mövzulardır.


Yuxarıdakı kadrda da tripod üzərində quraşdırılmış ağır silah kompleksi nümayiş olunur. Qurğu sərt döşəmə üzərində, təhlükəsizlik və hərəkət zolaqları ilə ayrılmış sahədə yerləşdirilib ki, bu da əsasən ilkin sınaqlar – silahın açılıb-yığılması, kilid mexanizmlərinin işləməsi, nişangahın vertikal və horizontal tənzimlənməsi və ümumi funksionallığın yoxlanılması – üçün nəzərdə tutulmuş mühit təsiri bağışlayır. Tripodun geniş dayaq sahəsi silahın geri təpməsi və ardıcıl atış zamanı yaranan titrəyişlərin nişan dəqiqliyinə təsirini azaltmaq məqsədi daşıyır. Belə şəraitdə xüsusilə tripodun dayaqlarının yerə möhkəm oturması, sürüşməyə qarşı dayanıqlığı və kilid mexanizmlərində boşluqların minimallaşdırılması ön plana çıxır. Silahın ümumi konturu onun uzun lüləli avtomatik atəş sistemi olduğunu göstərir. Bu tip silahlarda ən çox yüklənən hissə – lülə ilə qəbuledici hissənin birləşdiyi “yük daşıyan” zona – xüsusilə boşluqların artmasına və materialın yeyilməsinə həssasdır. Arxa planda görünən standart iş masaları və ehtiyat hissə rəfləri isə bu cür mürəkkəb sistemlərin yalnız texniki baxımdan deyil, eyni zamanda sabit və təkrarlana bilən keyfiyyətlə yığılması baxımından da ciddi istehsal intizamı tələb etdiyini göstərir. Bu kadr təkcə silahı yox, onun arxasındakı istehsal mədəniyyətini də nümayiş etdirir.


Masada nümayiş etdirilən metal gövdələr və sursat nümunələri – zavodun silahdan daha fundamentaI səviyyədə, yəni ballistika zəncirinin “istehlak elementi” olan sursat komponentləri və ya sursatla əlaqəli metal hissələr üzrə emal potensialına işarə edir. Masada həm silindrik qısa metal gövdələr, həm də daha iri, uzunsov nümunələr görünür. Burada iki texniki məqam önə çıxır. Birincisi, sursat komponentlərində həndəsə və kütlə paylanmasıdır: layihə forması, mərkəzləşmə, simmetriya və səth keyfiyyəti aerodinamik sabitliyə və nəticə etibarilə dəqiqliyə təsir edir, eyni kalibrlərdə belə kütlə variasiyası və eksantriklik dispersiyanı böyüdür. İkinci vacib məqam isə istifadə olunan metallurgiya və səth emalı texnologiyalarıdır. Sursat gövdəsi və ya giliz kimi metal hissələr üçün seçilən materialın axma sərhədi (yəni deformasiyaya qarşı müqaviməti), plastikliyi, korroziyaya davamlılığı və həmçinin sürtünmə zamanı səthlərin bir-birinə təsiri həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu komponentlərin keyfiyyəti, yalnız formalarına deyil, materialın daxili strukturuna və səth emalının keyfiyyətinə də bağlıdır. Belə nümunələrin sərgilənməsi isə əsasən iki məqsədə xidmət edir: birincisi, zavodun müxtəlif ölçü və tipdə detallar istehsal edə bilmə qabiliyyətini nümayiş etdirmək; ikincisi isə keyfiyyətin monitorinqi üçün vizual və sənədli baza (yəni referens nümunələr) yaratmaqdır.


Qeyd olunan bütün məqamlar birlikdə nəzərdən keçirildikdə aydın olur ki, zavod məhsullarını ayrı-ayrı detallar kimi deyil, bütöv və işlək sistem konsepsiyası çərçivəsində təqdim edir. Tripodlu ağır silah kompleksləri (onun dayaqları, kilidləmə və tənzimləmə mexanizmləri) zavodun iri mexaniki qovşaqları dəqiqliklə istehsal və inteqrasiya etmək imkanlarını göstərir. Fərdi dəqiqlikli atəş üçün nəzərdə tutulmuş platforma isə yalnız texniki konstruksiya deyil, eyni zamanda düzgün yığım, tənzimləmə və konfiqurasiya idarəetməsinin vacibliyini ön plana çıxarır. Sursat və komponentlərin nümayiş olunduğu stend isə onu göstərir ki, ballistik zəncirin “istehlak hissəsi”nə ciddi nəzarət olmadan etibarlı və dəqiq silah sistemi qurmaq mümkün deyil. Analizdə qeyd olunan ballistik və resurs sınaq poliqonları bu mənzərəni tamamlayır. Çünki tripodlu sistemlərdə atəş zamanı dayaq mexanikasının sabitliyi, uzun atəş seriyalarında mexaniki boşluqların artmaması, fərdi silahlarda isə çirklənmə şəraitində etibarlılıq, kilidləmə səthlərinin aşınmaya davamlılığı və sursatın ölçü/kütlə sabitliyinin nəticəyə təsiri yalnız sınaq poliqonu və laboratoriya mühitində dəqiq şəkildə yoxlanıla bilər. Başqa sözlə, fotolarda yalnız məhsul deyil, məhsulun qəbul standartlarına uyğun hazırlanması, test olunması və sabit seriyalı istehsal imkanları nümayiş olunur. Yəni silahın və sursatın texniki keyfiyyəti sexdə formalaşır, laboratoriyada ölçülür, poliqonda sübut olunur və kütləvi istehsalda sabit saxlanılır.

Firuz Bağırov
Ordu.az