İran ötən gün “Fəttah 1” adlı hipersəs raketlərini İsrailə atdığını iddia etdi. Lakin bu raketlərin həqiqətən hipersəs olub-olmadığı mübahisə mövzusudur.
Hipersəs raketi nədir?
Sadə desək, hipersəs silahları səs sürətini beş dəfə keçən, yəni “Mach 5”dən yüksək sürətlə hərəkət edən istənilən raketə deyilir. Yüksək hündürlükdə və ya Yer atmosferindən kənarda buraxılan ballistik raketlər adətən bu sürətə çatır.
Lakin müasir döyüş şəraitində ekspertlər bildirir ki, hipersəs raketləri təkcə sürətli deyil, həm də inkişaf etmiş naviqasiya sistemləri ilə təchiz olunmalıdır, bu isə onları çevik edir və trayektoriyalarını dəyişdirməyə imkan verir. Bu xüsusiyyətlər Britaniyadakı Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun aparıcı əməkdaşı Cek Uatlinqin dediyinə görə, ənənəvi müdafiə sistemləri üçün ciddi çağırış yaradır.
Ənənəvi ballistik raketlər elə bir trayektoriya ilə uçur ki, ABŞ istehsalı olan “Patriot” kimi sistemlər onların istiqamətini əvvəlcədən təxmin edə bilir. Lakin yerə yaxın uçan qanadlı raketlər, ya da alçaq trayektoriya ilə buraxılan hipersəs raketləri daha az proqnozlaşdırıla bilir və onları vurmaq çətindir.
Uatlinq qeyd edir: “Radar ballistik trayektoriya üzrə uçan raketi görə bilir, çünki bu raket radar üfüqünün yuxarısındadır. Lakin əgər bu, hipersəs sürətli raket olarsa, daha alçaqdan uçar və təpələr, dağlar onun qarşısını kəsə bilər. Bu isə raketi görmək və reaksiya vermək üçün zaman pəncərəsini daha da daraldır, raket qəfildən peyda olur və artıq keçmiş olur”.
Kimlər bu texnologiyanı işləyib hazırlayıb?
Ekspertlərə görə, Birləşmiş Ştatlar və Çin bu günə qədər yeni nəsil hipersəs raketlərini işləyib hazırlaya bilən yeganə ölkələrdir, lakin bu raketlər hələ döyüşlərdə istifadə olunmayıb. Rusiya, Şimali Koreya və Pakistan kimi ölkələr isə hipersəsə yaxın, lakin daha az inkişaf etmiş texnologiyalarla raketlər sınaqdan keçirib və ya istifadə edib.
Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) 2022-ci il hesabatında deyilirdi: “Hazırda “hipersəs” anlayışı tez-tez anlamını itirib, lakin texnologiyaya sahib olma qorxusu və rəqabət mühiti yaradır”.
ABŞ hipersəs raketlərini “stealth” qırıcılarına yerləşdirmək üzərində işləyir və digər proqramlar da hazırlanır və sınaqdan keçirilir.
Çin ilk hipersəs raketini 2017-ci ildə sınaqdan keçirib və sonradan ABŞ Müdafiə Nazirliyinin bildirdiyinə görə, Havay, Alyaska və ABŞ-nin materik hissəsini təhdid edə biləcək silahlar inkişaf etdirib.
ABŞ müdafiə naziri Pit Heqset bildirib ki, Çin hərbi texnologiyalara, o cümlədən hipersəs silahlarına böyük sərmayə yatırır.
İran nə edə bilər?
Uatlinqin sözlərinə görə, əksər ölkələr bu qədər yüksək sürətli raketlərin istiyə və sürətə qarşı davamlı korpuslarını hazırlaya bilmir. Bu çox mürəkkəb bir prosesdir. O deyir: “İranın bu cür raketləri istehsal etmək qabiliyyəti yoxdur.”
İsrailli ekspert INSS (Milli Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutu) əməkdaşı və keçmiş hərbi sənaye mütəxəssisi Yehoşua Kaliski isə bildirir: “İranın İsrailə qarşı istifadə etdiyi raketlərin çoxu hipersəs sürətlə hərəkət etsə də, demək olar ki, manevr edə bilmirlər – bu səbəbdən onlar əsl hipersəs raketi sayılmır”.
İranın atdığı “Fəttah 1” raketi də məhdud uğur əldə edib. İsrailin məlumatına görə, İran 400-dən çox raket atıb və onlardan 40-dan çoxu zərər və ya itkilərə səbəb olub.
Kaliski deyir: İsrail bu raketlərin 95 faizindən çoxunu məhv edə bilib, çünki təkcə sürət kifayət etmir. Əsas məsələ raketin manevr qabiliyyətidir, bu isə İranın istifadə etdiyi raketlərdə məhduddur.
O əlavə edib ki, İranın daha sürətli və çevik iki raketi var: “Xorrəmşəhr” və “Fəttah-2”. Bunlar daha çətin hədəflər hesab olunur, lakin hələlik istifadə edilməyiblər.
Rusiyanın təcrübəsi nədir?
Rusiya Ukrayna müharibəsində hipersəs raketləri istifadə etdiyini iddia edib. Lakin ekspertlərə görə, bu raketlər sürətli olsa da, çox az manevr edə bildikləri üçün əsl hipersəs silahı sayılmırlar.
Prezident Vladimir Putin “Oreşnik” adlı raketin istifadə edildiyini açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, bu raket səsdən 10 dəfə sürətlə hərəkət edir, “meteorit kimi uçar” və heç bir hava hücumundan müdafiə sistemi onu vura bilməz. Ukrayna isə bildirib ki, raket “Mach 11” sürətinə çatıb.
Pentaqon 2023-cü ilin dekabrında bəyan edib ki, atılan “Oreşnik” əslində yalnız eksperimental orta mənzilli ballistik raket olub.
Rusiya eyni zamanda “Kinzhal” raketini də hipersəs silahı kimi təqdim edir, lakin Ukrayna bu raketlərin ABŞ istehsalı “Patriot” sistemi ilə vurulduğunu bildirib.
Digər ölkələrdə vəziyyət necədir?
Hindistan və Pakistan arasında Kəşmir bölgəsində baş verən son toqquşmalar zamanı Pakistan Rusiyaya məxsus S-400 hava hücumundan müdafiə sistemini hipersəs raketləri ilə məhv etdiyini iddia edib.
Braziliya, Avstraliya, Birləşmiş Krallıq, Fransa, Almaniya, İran, Yaponiya, Cənubi Koreya və Şimali Koreya öz hipersəs silah proqramları üzərində işləyir. Avropa İttifaqı isə hipersəs raketlərinə qarşı yeni ələkeçirici sistemləri hazırlamağı planlaşdırır və Rusiyanın yaratdığı təhdidlərə qarşı müdafiəyə milyardlarla avro ayırır.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
