Atəşkəs elanı, Livanın müvəqqəti hökumətinin Baş naziri Nəcib Mikati və parlamentin sədri Nebih Berrinin livanlıların öz evlərinə qayıda biləcəkləri ilə bağlı zəfərli bəyanatları sosial reaksiya ilə qarşılansa da, problemlər tam aradan qalxmayıb. Əslində İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun verdiyi açıqlamalarda atəşkəsin müharibənin dayandığı anlamına gəlmədiyi vurğulanır və Livanın cənubunun “reabilitasiya” edilmək istənildiyi bildirilir. Bu istək cənubda bufer zonanın yaradılmasını, yaşayış olmayan ərazinin formalaşdırılmasını ehtiva edir və İsrailin Livandakı hədəflərinin bitmədiyini göstərir.
Digər tərəfdən, atəşkəsdən bu yana bombardmanların davam etdiyi Beyrut səmasında pilotsuz uçuş aparatlarının müşahidəsini davam etdirdiyi və atəşkəs davam edərkən, İsrailin hərbi əməliyyatları nəticəsində Livan ordusuna mənsub əmrə tabe olmayan hərbi qulluqçular da daxil olmaqla, Livan tərəfində can itkisinin artdığı müşahidə edilir. Bu reallıq qarşısında İsrail-Livan xəttində yeni böhranların yaranacağı və qarşıdurmaların davam edəcəyi sualları artır.
Atəşkəsi sürətləndirən səbəblər
Noyabrın 26-da axşam saatlarında qəbul edilən razılaşmadan sonra müharibənin dayandığı anı nəzərə alsaq, əvvəlcə atəşkəsin İsrail tərəfində nə demək olduğuna baxmaq lazımdır. Bu anda Netanyahunun Livan cəbhəsindən əl çəkmədiyini göstərmək üçün hərbi əməliyyatları davam etdirməsi bu atəşkəsin daha çox ABŞ-ni “inandırmaq” üçün edildiyini göstərir. Əslində atəşkəsdən bu yana İsrailin əməliyyatları nəticəsində 14 livanlı həlak olsa da, Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının strateji kommunikasiyalar üzrə koordinatoru Con Kirbinin hərbi əməliyyatlara məhəl qoymayaraq, atəşkəsin davam etdiyinə dair açıqlamalar verməsi diqqət çəkib.
Kirbinin “Ümumi mənada atəşkəs var” sözləri ABŞ-nin Livanla bağlı öz həllinə nail olduğunu göstərir. Ona görə də atəşkəs elan edilməsi ABŞ-ni qane etməklə yanaşı, İsrailin də ABŞ-nin tələblərinə əməl etdiyini göstərmək üçün pəncərə açır. Bununla belə, Netanyahunun atəşkəsi qəbul etməsi ilə bağlı müzakirələrdə İsrailin öz daxili siyasi gündəmindəki inkişaflara diqqət çəkmək lazımdır. Əslində Netanyahunun Livanda əməliyyatların noyabrın 27-nə qədər şiddətli olmasa da, davam etdirilməsini əmr etməsinin, eyni zamanda atəşkəsi pozmadığını deməsinin bəzi əsas səbəbləri var.
Əvvəla, Netanyahunun son çıxışında etdiyi vurğu çərçivəsində belə görünür ki, atəşkəs qismən də olsa, İsrailə bərpa dövrü imkanı verir. Bu mərhələdə Livandan atılan raketlərin sayının azalmasının “Dəmir Günbəz” xərclərini də azaltması İsraili bir müddət iqtisadi cəhətdən rahatlaşdıracaq bir addım kimi qiymətləndirilir. Digər tərəfdən, Livandakı əməliyyatlara qarşı İsrail cəmiyyətində artan gərginliyin azaldılması, Netanyahunun öz cəmiyyətinin tələblərini yerinə yetirdiyini göstərməsi baxımından diqqət çəkir.
Ona görə də atəşkəsi imzalamaqla, Netanyahu qaydalara əməl etdiyini göstərir, eyni zamanda İrana, “Hizbullah”a və Livana açıq şəkildə mesaj verir ki, Livandan əl çəkməyib.
Atəşkəsin son günlər Suriyada “Heyət Təhrir əş-Şam”ın (HTŞ) başlatdığı müqavimətlə əlaqəli olduğu və Netanyahunun Suriyadakı əməliyyatla bağlı əvvəlcədən xəbərdar edərək, atəşkəsi sürətləndirdiyi iddialarının Livanda qarşılığı yoxdur. Əslində “Hizbullah”ın Suriyaya qoşun yeritməyəcəyi ilə bağlı açıqlamalarına və bazar ertəsi İsrail tərəfinə etdiyi hücuma nəzər salsaq, görünür ki, təşkilat Livanda mövcudluğunun izlərinin hələ də güclü olduğunu göstərməyə çalışır.
Bu mərhələdə unudulmamalıdır ki, İsrail Livandan Suriyaya qədər uzanan “Hizbullah” xəttini kəsmək istəsə belə, prioritet Livan daxilindəki hədəflərdir. Əslində İsrail hərbi qulluqçularının hələ də geri çəkilməməsi bu prioritetdən xəbər verir.
Atəşkəsin pozulması Livana və daimi sülh prosesinə necə təsir edir?
Hazırda atəşkəsin 100 dəfədən çox pozulması Livan siyasətində yeni böhranların yaranmasına səbəb olur. Əslində, Livanda həyatın normala dönməsi üçün edilən səylərin başında turizmin canlandırılması durur. Bu səbəbdən, aviaşirkətlər üçün Livana uçuşların yenidən açılması prioritetdir. Bu nöqtədə xüsusilə Yeni il şənlikləri üçün turizmi canlandırmaq cəhdi Livan iqtisadiyyatı üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Lakin İsrailin hərbi əməliyyatları davam etdiyi üçün hələ də Livan tərəfindən ciddi addımlar atılmayıb. Livan davamlı olaraq İsrailin pozuntuları barədə məlumat versə belə, pozuntuların davam etməsi planların çox dəyişmədiyini göstərir.
Digər tərəfdən, cənubdan köçən livanlıların öz evlərinə qayıtmaq motivasiyasının azalması Livan hökuməti üçün başqa bir problemdir. Atəşkəsin ilk dəqiqələrindən evlərinə dönməyə başlayan Livan xalqının son hücumlarla yenidən yerlərini tərk etməyə başlaması böhranın ortaya çıxmasına səbəb olan amillərdən biri kimi önə çıxır. Bu vəziyyət ölkədə sosial tarazlığın bərpasının ləngiməsi baxımından diqqət çəkir. Livan hökuməti ordunu gücləndirmək üçün hazırlıqlarını davam etdirsə də, pozuntular artdığı müddətcə, ordunun cənubu qorumaq üçün ehtiyac duyduğu vaxt da uzanır.
Atəşkəsdən sonrakı qısa müddət ərzində baş verənləri nəzərə alsaq, Livan ilə İsrail arasında atəşkəsin hər an pozulma ehtimalı günbəgün artır. 60 günlük atəşkəs dövründə hər iki tərəfdə sakitliyin hökm sürəcəyi gözlənildiyi halda, əksinə, gərginliyin artdığı müşahidə edilir. Bu səbəbdən bölgədə daim dəyişən döyüş xəttində Livan cəbhəsinin bağlanmadığını nəzərə alsaq, tərəflərin addımlarını izləməyə davam etmək lazımdır.
Asif Cəfərov
Ordu.az
