Xəbər verdiyimiz kimi, Azərbaycan Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev Pakistana səfəri çərçivəsində Pakistanın hazırladığı JF-17 “Blok 3” döyüş təyyarəsi ilə yaxından tanış olmuşdu. Azərbaycanın Pakistanla Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri (HHQ) üçün qeyri-müəyyən sayda JF-17C “Blok 3” çoxməqsədli döyüş təyyarələrinin alınması ilə bağlı 1,6 milyard dollarlıq müqavilə imzaladığı iddia edilirdi.
İddialara görə, müqaviləyə təyyarə, təlim, sursat daxildir və 8 döyüş təyyarəsinin ilk partiyası Pakistan 2024-cü ilə qədər öz HHQ-si üçün sifarişlərini tamamladıqdan sonra çatdırılacaqdı. Lakin artıq dünən İlham Əliyevə təyyarələr təqdim olundu və Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin arsenalına daxil edildi.
Ordu.az tərəfindən təqdim olunan rubrikada JF-17 “Thunder”in ilkin istehsal prosesindən tutmuş dizayn, avioniklər, mühərrik, yanacaq sistemi və silahlanmasınadək bütün inkişaflar işıqlandırılacaq. Rubrikanın üçüncü hissəsində döyüş təyyarəsinin istehsal prosesinə dair məlumatlar təqdim olunub.
2007-ci il martın 2-də iki kiçik partiyadan ibarət istehsaldan sonra təyyarənin ilk partiyası Pakistana göndərildi. Təyyarələr ilk dəfə 10 Mart 2007-ci ildə uçdular və 23 mart 2007-ci ildə Pakistan Günü paradında kütləvi hava nümayişində iştirak etdilər. Pakistan HHQ bütün “Chengdu F-7”, “Nanchang A-5” və “Dassault Mirage III” təyyarələrini əvəz etmək üçün 2015-ci ilədək 200 ədəd JF-17 hazırlamaq niyyətində idi. JF-17-lərin uçuş zamanı yanacaq doldurulmasına hazırlıq məqsədilə Pakistan HHQ təlim üçün bir neçə “Mirage III”ü IFR zondları ilə təkmilləşdirib. Cütoturacaqlı, döyüş qabiliyyətli təlim təyyarəsinin uçuş testinə 2006-cı ildə başlaması planlaşdırılırdı, 2009-cu ildə Pakistanın təlim modelini ixtisaslaşmış hücum variantına çevirmək qərarına gəldiyi bildirildi.
2007-ci ilin noyabr ayında Pakistan HHQ və PAC şirkəti Çinin Nanjinq Araşdırma Texnologiyaları İnstitutu tərəfindən hazırlanmış NRIET KLJ-10 radarının və LETRI SD-10 aktiv radarının quraşdırıldığı təyyarələrin uçuş qiymətləndirmələrini apardılar. 2005-ci ildə PAC şirkəti JF-17 komponentlərinin istehsalına başladı, montaj hissələrinin istehsalına 22 yanvar 2008-ci ildə başlanılıb. Pakistan HHQ 2005-ci ildə daha 6 təyyarə almalı idi. Təyyarələrin ilk əməliyyat qabiliyyəti 2008-ci ilin sonuna qədər əldə edilməli idi. JF-17-in Pakistandakı son montajı 30 iyun 2009-cu ildə başladı. PAC şirkətinin həmin il 4-6 təyyarə istehsalını tamamlaması gözlənilirdi. 2010-cu ildə 12 təyyarə və 2011-ci ildən etibarən ildə 15-16 təyyarə istehsal etməyi planlaşdırdılar, bu ildə 25 təyyarəyə qədər arta bilər. 29 dekabr 2015-ci ildə PAC şirkəti istehsal olunan təyyarələrin ümumi sayını 66-dan çox götürərək, 2015-ci təqvim ilində istehsal olunan 16-cı JF-17 “Thunder” döyüş təyyarəsinin satışa çıxarılacağını elan etdi. Daha sonra Pakistan HHQ təyyarə istehsalının genişləndirilməsinə qərar verildiyini bildirdi.
Rusiya JF-17 üçün 150 ədəd RD-93 mühərrikinin Çindən Pakistana yenidən ixracı üçün müqavilə imzaladı. 2008-ci ildə Pakistan HHQ RD-93 mühərrikindən tam razı qalmadığını və yalnız ilk 50 təyyarəni gücləndirəcəyini bildirdi, yeni bir mühərrik üçün tənzimləmələrin edildiyi iddia edildi. “MiQ” və “Suxoy” dizayn bürolarının rəhbəri Mixail Poğosyan, Rusiyanın “Rosoboronexport” müdafiə ixrac agentliyinin Çinə RD-93 mühərrik satışını ixrac rəqabətinin qarşısını almaq üçün tövsiyə etdi. 2010-cü ildə “Farnborough Airshow” sərgisində JF-17 ilk dəfə beynəlxalq səviyyədə nümayiş olundu, sərgidə hava nümayişləri nəzərdə tutulmuşdu, lakin gec iştirak etmə qərarı, lisenziya və sığorta xərcləri səbəbindən ləğv edildi.
16-21 Noyabr 2005-ci il tarixlərində Juahidə keçirilən “Airshow China 2010” sərgisində “Rosoboronexport” rəsmisinə görə, Rusiya və Çin 100 ədəd RD-93 mühərriki üçün 238 milyon dollar dəyərində müqavilə imzalayıb, FC-1 üçün hazırlanmış 400 mühərrik üçün seçimlər ediblər.
Medianın verdiyi məlumata görə, Pakistan 2016-cı ildə JF-17 təyyarələrinin istehsalını 25% artırmağı planlaşdırırdı.
Əlavə inkişaflar
Pakistan JF-17 təyyarələrinin inkişafı üçün avionik və radarlar mövzusunda Britaniya və İtaliyanın müdafiə şirkətləri ilə danışıqlar aparırdı. Radar seçimləri arasında İtaliyanın “Galileo Avionica” şirkətinin “Grifo S7”, Fransanın “Thomson-CSF” şirkətinin RC400 (RDY-2'nin bir variantı) və Britaniyanın SELEX şirkətinin “Vixen 500E” aktiv elektron skanerli (AESA) radarı var. 2010-cu ildə Pakistan HHQ-nin “Astrac”, “Finmeccanica” və “Thales-Sagem” ortaq şirkətinin rəqib təklifləri üzərində Fransa istehsalı olan aviasiya və silah sistemlərini birləşdirmək üçün “ATE Aerospace Group”u seçdiyi bildirildi. 1,36 milyard ABŞ dollarına başa gələn 50 ədəd JF-17 təyyarəsi 2013-cü ildən etibarən yenilənməli idi. RC-400 radarının, MICA “hava-hava” raketlərinin və bir neçə “hava-yer” silahlarının müqavilədə olduğu bildirilirdi. Pakistan HHQ “Denel A-darter” şirkətinin “hava-hava” raketləri üçün Cənubi Afrika ilə də danışıqlar aparıb.
2010-cu ilin aprelində 18 aylıq danışıqlardan sonra müqavilənin dayandırıldığı bildirildi, xəbərlərdə Pakistanın maliyyə vəziyyəti, Fransanın həssas texnologiyasının qorunması və bir çox Fransa istehsalı olan təyyarələri idarə edən Hindistan lobbiçiliyi ilə əlaqədar narahatlıqlarına istinad edildi. Fransa Pakistan HHQ-yə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hava Qüvvələrindən təkmilləşdirilmiş JF-17 ilə üst-üstə düşəcək bir neçə “Mirage 2000-9” döyüş təyyarəsi almasını istədi. 2010-cu ilin iyul ayında Pakistan HHQ-nin Hava Qərargahının rəisi Rao Qamar Suleman bu cür xəbərlərin yalan olduğunu bildirərək bunları dedi: “Məni öz hökumətlərinin mövqeyi olmadığına inandıran Fransa hökumət rəsmiləri ilə müzakirələr aparmışam, kimsə fitnə-fəsad törətməyə, istədiyimiz avionikanı təmin etməməsi üçün Fransaya təzyiq göstərməyə çalışırdı”.
18 dekabr 2013-cü ildə PAC şirkətinin Kamra müəssisəsində JF-17-lərin “Blok 2” növlərinin istehsalına başlandı. Bunlar havadan havaya yanacaq doldurma qabiliyyətinə, inkişaf etmiş avionikaya, inkişaf etmiş yük daşımaq qabiliyyətinə, məlumat bağlantısına və radioelektron döyüş qabiliyyətinə malikdir. “Blok 2” istehsalının 2016-cı ilə qədər davam etdirilməsi, bundan sonra daha da inkişaf etdirilən “Blok 3” təyyarələrinin istehsalı planlaşdırılırdı. 2015-ci ilin dekabrında 16-cı “Blok 2” təyyarəsinin təhvil verildiyi açıqlandı.
17 iyun 2015-ci ildə “Jane's” nəşri bildirdi ki, JF-17 təyyarələrinin “Blok 3” variantı AESA radarına, dəbilqəyə bərkidilmiş displeyə (HMD) və bəlkə də daxili infraqırmızı axtarış və izləmə (IRST) sisteminə sahib olacaq. “Blok 3”ün iki nəfərlik versiyasının da istehsal edildiyi bildirildi. Təsdiqlənməmiş xəbərlərdə “Blok 3”ün daha yaxşı uçuş idarəetmə sisteminə sahib olacağı bildirilirdi. “Selex ES” yeni nəsil kokpitini JF-17 “Blok3”ün mümkün yeniləməsi kimi təqdim etdi, bu kokpitdə yeni bir missiya kompüteri, inkişaf etmiş əsas ekran və müasir çoxfunksiyalı ekranlar mövcuddur.
(Ardı var)
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
