Hal-hazırda yüksək partlayıcılı döyüş başlığına, missiya zamanı istifadə edilmədiyi təqdirdə yanacaq doldurma və təkrar istifadə üçün geri qayıtma qabiliyyətinə malik, aşağı qiymətli, “gəzən” hava önləmə vasitəsi olaraq istifadə edilə bilən “Roadrunner-M” adlı versiya mövcuddur.

Bu, yüksək səs altı sürətə malik olan və şaquli olaraq qalxma-enmə icra edən bu iki reaktiv mühərrikli platforma üçün potensial tətbiqlərdən yalnız biridir. “Anduril” bu yaxınlarda “Roadrunner” və “Roadrunner-M”i rəsmi olaraq elan edib, lakin şirkətin qurucusu Palmer Lakki və baş strategiya mütəxəssisi Kriz Broz bu həftənin əvvəlində media görüşü zamanı “The War Zone”a və digər qurumlara hər ikisi haqqında geniş danışıb.

Bu yaxınlarda ortaya çıxsa da, salfet üzərində eskiz kimi başlayan “Roadrunner” dizaynı cəmi iki ildən az idi ki, inkişaf etdirilirdi. Tam ölçülü prototiplər qeyri-müəyyən ABŞ müştərisi üçün operativ şəkildə təmsil olunan nümayişlər də daxil olmaqla artıq geniş şəkildə uçuş sınaqlarından keçirilib.

Lakki “Roadrunner”i təqdim edərkən deyib: “Yenidən istifadə edilə bilən raketlə... tam miqyaslı avtonom təyyarə arasında bir yerdə. “Roadrunner” özü tamamilə təkrar istifadə edilə bilən bir təyyarədir və tamamilə təkrar istifadə edilə biləndirsə, ona çoxlu faydalı yüklər qoya bilərsiniz”.

Lakki və Broz yalnız “Roadrunner”in spesifik performans parametrləri və imkanları haqqında məhdud təfərrüatlar verə biliblər. Onlar “Roadrunner”in yüksək səs altı sürətlərə çata biləcəyini, Lakkinin “boyundan daha qısa olduğunu” və bir orta adamın hərəkət etdirə biləcəyi qədər kiçik olduğunu söyləyə biliblər.

Roadrunner” “Anduril” tərəfindən istehsal edilən bir cüt kiçik turboreaktivlə təchiz edilir, lakin onun nə qədər sürətlə, hansı hündürlükdə və nə qədər müddətə uça biləcəyi hələ açıqlanmayıb. “Roadrunner” şaquli olaraq buraxılarsa və bir sortidən (bir təyyarənin enişə keçdikdən sonra hər hansı bir səbəbdən enməkdən imtina edib yenidən havaya qalxması-red.) qayıdarsa, “SpaceX Falcon 9” kosmos buraxılış raketi gücləndiricisindən fərqli olaraq gövdəsinin altındakı dörd açılıb-bağlanan dayaq üzərinə şaquli şəkildə enir.

“Falcon 9” gücləndiricisindən fərqli olaraq, “Roadrunner” istənilərsə, tez yanacaqla doldurula və geri qaytarıla bilər. Lakki qeyd edib: “Mən “SpaceX”i sevirəm, lakin onların gördüyü iş hər raketin enişi və yenidən işə salınması arasında çoxlu yenidənqurma tələb edir... tam da həftələr və ya aylar çəkən işlər kimi. Bu, [Roadrunner] eniş edə, yanacaq doldurması icra edə və bir neçə dəqiqə ərzində havaya qalxa bilən bir şeydir”.

“Roadrunner”in buraxılış sistemi hazırda “yuva” olaraq da adlandırılan, qutuya bənzər “anqar”dır. Ətraflı məlumat verməsə də, Lakki bu anqarın “bütün sistemlərin davamlı izlənməsi - sağlamlıq izlənməsi, sağlamlıqla bağlı rəy - müxtəlif ... texniki xidmət funksiyaları və müxtəlif ətraf mühitə nəzarət funksiyaları” da daxil olmaqla, əhəmiyyətli miqdarda daxili funksionallığa malik olduğunu deyib.

Yuva həmçinin komanda və idarəetmə şəbəkələri və sensorlar kimi əlaqəli qeyri-vasitə idarəetmə sistemləri ilə şəbəkələşdirilə bilər. Lakin bütün “Roadrunner” konsepsiyası tək bir şəxsə birdən çox vasitəni təkbaşına işə salmağa, idarə etməyə və bərpa etməyə imkan verməyə yönəlib.

Lakkinin sözlərinə görə, tək bir “Roadrunner”in cari qiyməti “aşağı yüz minlərlə dollardır” və istehsal artdıqca daha da aşağı düşəcəyi gözlənilir. “Anduril” adı açıqlanmayan ABŞ müştərisi ilə əldə etdiyi razılaşmanın bir hissəsi olaraq yüzlərlə hava vasitəsi olacaq “Roadrunner-M” versiyasının aşağı qiymətli istehsalına başlayacaq. Şirkət istehsalı tez bir zamanda minlərlə ədədə çatdırmağa ümid edir.

“Roadrunner” ilə bağlı bir “Anduril”in açıqlamasına görə, “Roadrunner-M”in yeniliklərinə daha sürətli işə salınma və qalxma vaxtı, üç dəfə daha çox döyüş başlığı daşıma qabiliyyəti, on dəfə daha çox birtərəfli təsir məsafəsi və bazardakı oxşar təkliflərlə müqayisədə G qüvvəsində üç dəfə daha çox manevr qabiliyyəti daxildir. Lakin müqayisə olaraq hansı sistemlərin istifadə edildiyi aydın deyil.

Əsasən Pilotsuz Uçuş Aparatlarını (PUA) tutmaq üçün nəzərdə tutulmuş reaktiv mühərrikli PUA kimi digər effektorlar da mövcuddur, lakin bütün göstəricilər “Roadrunner” ilə müqayisədə daha sadə və əməliyyat ölçüləri daha dar çərçivəyə yönəldilib. “Raytheon”un “Coyote Block 2”si hazırda ABŞ ordusunun xidmətində olan əsas nümunədir.

Başqa bir ümumi xərc müqayisəsi olaraq, çiyindən atılan və avtomobillərə quraşdırılmış buraxılış qurğularından əldə edilə bilən ən son nəsil “Stinger” qısa mənzilli “yer-hava” raketlərinin hər bir nümunəsinin qiyməti təxminən 400.000 dollardır. Təbii ki, “Stinger”dən atəş açdıqdan sonra onu yenidən istifadə etmək olmaz və coğrafi ərazidə uzun müddət hədəf axtararaq dolaşa bilməz.

“Anduril” “Roadrunner-M”i əsas sistemin bir variantı kimi təsvir etsə də, platformanın başda PUA-lar olmaqla müxtəlif hava təhdidlərini əngəlləmək üçün ucuz vasitə olaraq istifadə edilməsi ilk mərhələdə ortaya çıxmasına səbəb olub.

Baş strategiya mütəxəssisi Kriz Broz bildirib: “Düşünürəm ki, çoxlarınızın bildiyi kimi, ... “Anduril” təxminən beş ildir antidron və Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sahəsində işləyir. “Roadrunner” məhz bunun üçün doğuldu, ... texnologiya yerləşdirmələrimiz vasitəsilə qabaqcıl hava təhdidlərinin hara getdiyini həqiqətən gördüyümüz ilk səydir”.

Şirkətin qurucusu Lakki sözlərin belə davam edib:

“Daha dəqiq desək, biz “Sentry” qüllələrini ilk dəfə yerləşdirməyə başladığımız zaman ilkin antidron işlərimizdən bəzilərini həqiqətən yönləndirən şey insanların, müştərilərin “Ey, PUA-nı aşkar edə bilməyi sevirik, ancaq onlarla bağlı nəsə edə bilməliyik” demələri idi. Həllləriniz ya çox bahalı və çox məhdud jurnal dərinliyinə malik mövcud həllərlə təbəqəli hala gətirilir, ya da “Roadrunner” kimi bir şey qurub, boşluğu özünüz doldurursunuz”.

Bu həftənin əvvəlində keçirdiyi mətbuat konfransında Broz dəfələrlə vurğulayıb ki, “Roadrunner” ABŞ-nin “Patriot” “yer-hava” raket sistemi kimi yüksək səviyyəli HHM vasitələrini əvəz etmək niyyətində deyil. “Patriot” son illərdə adi HHM vasitələrinin daha aşağı səviyyəli təhdidlərə, xüsusən də PUA-lara qarşı istifadə edilməsinin gətirdiyi yüksək xərclərə nümunə olaraq tez-tez istifadə olunub.

ABŞ ordusunun 2024-cü Maliyyə İli büdcə tələbinə əsasən, “Patriot” üçün mövcud olan ən müasir tutucu olan PAC-3 Raket Seqmenti İnkişaf Etdirmə (MSE) tutucusunun vahid dəyəri təxminən 5,2 milyon dollardır.

Broz qeyd edib: “Biz “Patriot” raketləri kimi çox qabiliyyətli, lakin çox bahalı sistemlər gördük. Bunları çox aşağı qiymətli təhdid PUA-larına və aşağı qiymətli qanadlı raketlərə qarşı istifadə etmək istəmirsiniz. Bu resursları onların arxasınca getməli olduqları daha elit təhlükələr üçün istifadə etmək istəyirsiniz. Təhdidin uçan olmaları, daha avtonom missiyalar və s. səbəbi ilə ənənəvi RF [radiotezlik] pozucu tipli həllərin [məsələn, radioelektron mübarizə pozucularının] qarşı çıxa biləcəyindən kənara çıxdığını gördük. Açığını deyim ki, istiqamətləndirilmiş enerji kimi şeylərlə, məncə, həqiqətən əməliyyat baxımından faydalı bir qabiliyyət olması üçün hələ çox iş görülməlidir və bu kimi sistemlərə qarşı dura biləcəyimiz çoxlu təhlükələr var”.

Bununla belə, xüsusilə lazerlərin bir çatışmazlığı eyni anda yalnız bir təhlükəni hədəf ala bilmələridir. Onlar həmçinin hava, tüstü və döyüş meydanında tapılan digər qaranlıq maddələrdən mənfi təsirlənirlər. Yüksək güclü mikrodalğalı enerji silahları daha böyük həcmli hədəfləri cəlb etmək vasitəsi kimi təqdim edilib. Yenə də mənzil də daxil olmaqla bütün bu sistemlərin əhəmiyyətli mənfi və müsbət tərəfləri var.

Böyük dalğalar şəklində buraxıla bilən və hətta bir araya toplaşa bilən qanadlı raketlər və müxtəlif PUA-ların yaratdığı təhlükə son illərdə ABŞ ordusu və dünyanın digər silahlı qüvvələri üçün artan narahatlığa çevrilib. Ukraynadakı münaqişə bu qorxuları daha da artırıb.

Rusiya Ukraynanın dərinliklərinə hücumlarında əsasən qanadlı raketlərə və İran istehsalı olan kamikadze PUA-larına arxalanır. Rusiya qüvvələri həmçinin cəbhə xəttinə daha yaxın olan yüksək dəyərli aktivləri hədəf almaq üçün “ZALA Aero Group” tərəfindən istehsal olunan “Lancet” ailəsinin üzvləri kimi aşağı səviyyəli kamikadze PUA-larından geniş istifadə edir.

Lakki vurğulayıb: “Rusiyanın PUA istehsalçısı ZALA-ya baxmalısınız. Ukraynada hamı başına gələn hər şeyi ZALA adlandırır. Bunlar insanların qorxduğu kateqoriyadakı şeylərdir”.

“Roadrunner-M” yüksək həcmli qanadlı raketlər, PUA-lar və digər hava təhdidlərindən müdafiə xərcləri problemini missiya zamanı həqiqətən hədəfi təqib etmədikdə yenidən işə salına bilən nisbətən ucuz effektorlardan istifadə etməklə həll etməyi təklif edir.

“Anduril” həmçinin qeyd edir ki, bu konsepsiya yüksək dərəcədə əməliyyat çevikliyi təklif edir, çünki bu hava vasitələri qəzanın ilk əlamətində təyin olunmuş əraziyə yerləşdirilə və yanlış siqnal olduğu ortaya çıxarsa, təkrar istifadə üçün geri qaytarıla bilər.

Onlar hətta təyin olunmuş ərazidə potensial təhlükələri izləmək üçün fəal şəkildə yerləşdirilə və vəziyyət zəruri etdikdə başqa yerə yönəldilə bilər.

Broz deyib: “Roadrunner”ın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onu peşman olmadan işə sala bilərsiniz. Bir sensor təhdid ola biləcəyini düşündüyünüz bir şeyi aşkar etdiyi anda, bir operator bu cür ümumi təhdid mühitinə getmək, əlavə kəşfiyyat, müşahidə, aşkarlama, hədəfləmə həyata keçirmək və həqiqətən bir məğlubiyyət həlli üçün istifadə etmək istəməyiniz halında, bunu da yerinə yetirmək üçün bir “Roadrunner” yerləşdirməyə qərar verə bilər. Əgər bunu istəmədiyiniz ortaya çıxarsa və ya o təhdidin bir təhdid olmadığı anlaşılarsa, onu geri çağıra, xilas edə edə və yenidən istifadə edə bilərsiniz”. O qeyd edib ki, bu, artıq sınaqda nümayiş etdirilmiş bir qabiliyyətdir.

“Anduril” tərəfindən verilən açıqlamada aşağıdakı ifadələr yer alıb:

“Gələn hava təhdidlərini çəkindirmək və ortadan qaldırmaq üçün bahalı və hava məkanından asılı olan reaktivləri qarışdırmaq kimi ənənəvi yanaşmalara bənzər şəkildə “Roadrunner-M” ilk təhlükə anında havaya qalxa, izləyə və uzaqdakı hədəflərə müdaxilə edə bilər, beləliklə operatorlara hədəfi və nişanlanma qaydalarını qiymətləndirmək üçün daha çox məlumat və vaxt təmin edir. Düşüncələrdəki bu köklü dəyişiklik olduqca aşağı xərclə genişmiqyaslı müdafiə məqsədli buraxılışlara imkan verir, daha yüksək ölümcüllük ehtimalı üçün ehtiyatı artırır və eyni vaxtda birdən çox hədəfi vurma qabiliyyətini yaxşılaşdırır”.

“Roadrunner-M”in hədəfə doğru necə istiqamətləndiyi və ya başqa yolla onu axtardığı, hədəf haqqında məlumat toplamaq və ya daha geniş desək, kəşfiyyat, müşahidə və aşkarlama missiyalarını həyata keçirmək üçün hansı xüsusi imkanlara malik olduğu məlum deyil.

Yüksək dərəcədə avtonomluğa sahib olduğu və bütün sistemin müxtəlif mövcud və gələcək HHM şəbəkə arxitekturalarına qoşula bilmək üçün nəzərdə tutulduğu başa düşülür.

“Anduril”in qurucusu Lakki bildirib: “Roadrunner”da hədəfləri tapmağa, optimal önləmə yolunu hesablamağa və sonra həmin hədəfi aradan qaldırmağa imkan verən daxili emal sensorları var. Bununla belə, o öz sifarişli atəşə nəzarət sisteminə və ya radar sisteminə bağlı deyil. Bir ipucu almaq üçün onu inteqrasiya etmək istədiyiniz hər hansı digər sistemlə inteqrasiya edə bilərsiniz. Süni Zəka (SZ) mühərrikimiz “Lattice”i bir çox fərqli HHM sistemiylə, bir çox fərqli radar sistemiylə inteqrasiya etdik”.

O, şirkətin keçmişdə gördüyü digər əlaqəli işlərə misal olaraq SZ-yə əsaslanan missiya komandanlıq sistemini göstərib. “Bu ehtiyacları qarşılamaq üçün öz sensor və atəşə nəzarət variantlarımızı da istehsal edirik”, - deyə Lakki qeyd edib.

Lakki sözlərinə davam edərək deyib: “Anduril”in əsas dəyər təkliflərindən biri odur ki, biz bu inteqrasiya edilmiş HHM həllini təkcə “Roadrunner” üçün deyil, həm də kiçik PUA-lardan tutmuş tam ölçülü təyyarələrə qədər digər PUA-lar üçün təklif edirik. Buna görə də hər kəsə tam bir HHM sistemi satmaqdan məmnun olaram, habelə bunu başqa bir quyruq sisteminə bağlamaq istəsələr, bunu da etməkdən məmnun olaram”.

Yuvalar həmçinin müxtəlif sərt ekoloji şəraitə tab gətirmək üçün nəzərdə tutulub və heç bir şəxsi baxım və ya nəzarətə ehtiyac olmadan aylarca işlək qalır. Bu yolla, onlar yüksək paylanmış şəkildə yerləşdirilə və uzaqdan da aktivləşdirilə bilər.

Anqarlar quru platformalarına, dəniz daşıyıcılarına və ya digər mobil platformalara yükləmək üçün kifayət qədər kiçikdir ki, bu da ümumi sistemin çevikliyini daha da artırır. “Roadrunner-M” gəmi tətbiqlərində xüsusilə faydalı ola bilər və müəyyən edilmiş təchizat xətlərindən uzaqda ola bilən əməliyyatlar zamanı effektivliyi maksimum dərəcədə artırmağa kömək edə bilər.

Maraqlıdır ki, “gəzən” bir hava önləmə sistemi ideyası əvvəllər sadəcə olaraq 358 kimi tanınan maraqlı bir İran dizaynı ilə ortaya çıxıb.

Bu silahın versiyaları Yəməndə İranın dəstəklədiyi Husi qiyamçıları tərəfindən istifadə edilib və bu qiyamçıların Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə məxsus PUA-ları vurmaq üçün bu silahlardan istifadə etdiyi iddia edilib. Raketə bənzər 358 bütün xüsusiyyətlərinə görə “Roadrunner-M”dən daha az inkişaf etmiş sistemdir və təkrar istifadə üçün bərpa edilə bilməz, lakin o, eyni ümumi əməliyyat konsepsiyalarının bir çoxunun potensial faydasını artıq vurğulayıb.

Bundan əlavə, “Anduril”in “Roadrunner” ilə əsas diqqəti hava və raketdən müdafiə aktivi kimi M versiyasına yönəldilsə də, şirkət platformanın modulyar olduğunu, digər rollara və missiyalara asanlıqla uyğunlaşmaq üçün nəzərdə tutulduğunu bildirir. Buraya kamikadze rejimində havadan yerə hücumlar həyata keçirmək üçün yüksək partlayıcı döyüş başlıqları olan versiyalardan istifadə daxil ola bilər. Sistem sırf qeyri-döyüş missiyaları üçün də istifadə edilə bilər.

“Anduril”dən Lakki və Broz “Roadrunner”in başqa hansı tapşırıqlar üçün istifadə oluna biləcəyi barədə çox spekulyasiya etmək istəməsələr də, platformanın bir versiyasının hazırda “XPRIZE Wildfire” yarışmasında meşə yanğınlarını tez aşkar etmək, qiymətləndirmək və söndürməyə kömək etmək üçün potensial vasitə kimi yarışdığını açıqlayıblar.

Bu yarışma, öz saytına görə, “hər kəs üçün bol və ədalətli gələcəyi sürətləndirən irəliləyişlərə nail olmaq məqsədilə bəşəriyyəti ruhlandırmaq və gücləndirmək üçün” çalışan, Kaliforniyada yerləşən, qeyri-kommersiya təşkilatı olan XPRIZE Fondu tərəfindən həyata keçirilir.

Xüsusi imkanlarından əlavə, “Roadrunner” həmçinin “Anduril”in ABŞ ordusunun gələcəkdə uğur qazanması lazım olan sistem növləri və onları faydalı miqdarda istehsal etmək üçün tələb olunan inkişaf və istehsal prosesləri haqqında daha geniş baxışını təsvir edir.

“Bir şirkət olaraq bizim əsas motivasiyalarımızdan biri həmişə “sübut etmək” olub... Biz kifayət qədər böyük deyilik. Çıxıb “LinkedIn”də özümüzü tərifləyəcək və mövcud olmayan şeylərin parlaq görüntülərini göstərəcək qədər böyük deyilik. Diqqətimiz daha çox pulumuzu ağzımızın olduğu yerə qoymaq, inandığımız yerə söykənmək, mümkün olduğuna inandığımız, cari və gələcək ehtiyacları yeni şəkildə qarşılayan həllər yaratmaqdır”, - deyə baş strategiya mütəxəssisi Broz bildirib.

“Anduril”in qurucusu Lakki vurğulayıb: “Biz özümüzü müdafiə podratçısı deyil, müdafiə məhsulları şirkəti kimi görürük. Biz öz pulumuzdan istifadə edirik və nəyi inşa edəcəyimizə, onu necə inşa edəcəyimizə, nə vaxt bitəcəyinə qərar veririk və sonra müştəriyə iş texnologiyasını çatdırmağa çalışırıq”.

“Roadrunner”in dizaynı geniş miqyasda istehsal oluna bilməyə və miqyas iqtisadiyyatlarından əhəmiyyətli dərəcədə faydalanmağa diqqət yetirən bu baxışı əks etdirir.

Lakki qeyd edib: “Minlərlə və ya bir milyon ədəd istehsal edərək, daha ucuz əldə edə bilməyəcəyiniz bəzi şeylər var idi. “Roadrunner”də bahalı olan hər şey çoxlu sayda etdiyinizdə ucuzlaşan şeylərdir. Onu bu qədər bahalaşdıran heç bir əsas element yoxdur”.

“Andurilin”i “Roadrunner” üçün xüsusi mühərriklər hazırlamağa vadar edən də bu olub.

“Buna görə də biz öz turboreaktiv mühərriklərimizin yaradılmasına sərmayə qoyuruq. Mənim bildiyimə görə, bunlar indiyə qədər yaradılmış ən güclü turboreaktiv mühərriklərdir. Bunlar indiyə qədər hazırlanmış istənilən ölçüdə ən sürətli işləyən reaktiv mühərriklərdən bəziləridir. Biz bunları qurduğumuz üçün biz performansa nəzarət edə bilirik, lakin daha da əhəmiyyətlisi xərcləri idarə edirik”, - deyə Lakki bildirib.

“Roadrunner”in ictimaiyyətə təqdim edilməsi eyni zamanda ABŞ ordusu daxilində PUA sistemlərinin və SZ ilə idarə olunan sistemlər də daxil olmaqla digər dəstəkləyici texnologiyaların necə tədarük ediləcəyi və sahəyə təqdim ediləcəyi məsələsində açıq bir mədəniyyət dəyişikliyi təşəbbüsü fonunda reallaşıb.

Bu ilin əvvəlində Pentaqon, indiyə qədər müəyyən edildiyi kimi, ilk növbədə minlərlə aşağı səviyyəli ekipajsız platformaların inkişafı və əldə edilməsi üçün əlavə sürət təmin etmək məqsədi daşıyan “Replicator” təşəbbüsünün işə salındığını elan edib.

Lakki qeyd edib: “Roadrunner” bizim qurduğumuz bəzi digər şeylərlə birlikdə “Replicator” düşüncəsinə birbaşa aiddir, yəni avtonom sistemləri sözügedən miqyasda qura və onları əhəmiyyətli miqyasda çox tez sahəyə təqdim edə bilərik. “Roadrunner” və “Anduril”in qurduğu, bəziləri xalqa açıq olan, bəziləri açıq olmayan digər bir neçə şey “Replicator”un etməyə çalışdığı şeyə yönəlib”.

Yekun olaraq, aydındır ki, “Roadrunner” və “Roadrunner-M”, habelə onların imkanları haqqında hələ çox şey öyrənilməlidir.

Ümid edirik ki, bu çox maraqlı platforma və onun ABŞ müştərisi haqqında daha çox təfərrüatlar ortaya çıxmağa başlayacaq.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az