Peyk və kosmos texnologiyaları sahəsində mövcud bilik və infrastrukturu məhdud olan və bu sahəyə nisbətən gec daxil olan Türkiyənin ilk növbədə milli təhlükəsizliyini və elmi araşdırma ehtiyaclarını qarşılayacaq unikal kosmik sistemlər inkişaf etdirərkən, eyni zamanda məhdud maliyyə resurslarını nəzərə alaraq, effektiv həllər istehsal edə bilməsinin yollarından biri bu layihələri ən yüksək təkrar emal sürətini yaradan şəkildə dizayn edərək, milli kapitalın və insan resurslarının ölkə daxilində ən yüksək səviyyədə qalmasını təmin etməkdir.

Başda Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi olmaqla qurum və təşkilatların vizyonunda olan “sistemlərin yerli olaraq ölkə daxilində inkişaf etdirilməsi” vizyonuna uyğun olaraq, ilk növbədə daxili imkanlarla peyk və kosmik sistemlərin kritik infrastrukturlarının və proqram təminatının inkişaf etdirilməsi müharibə vəziyyətlərində istifadə edilən sistemlərə bütün nəzarətin Ankarada olmasını da təmin edir.

Bu sistemlərin Türkiyədə hazırlanması və xaricə satılması yüksək əlavə dəyərli ixrac məhsulu kimi ölkə üçün prestij mənbəyidir. Daxili resurslarla inkişaf həm də güclü insan resursları infrastrukturuna malik yerli kosmik sənaye yaratmağa imkan verir.

Türkiyədə Kosmik Texnologiyalar

Türkiyə dünya miqyasında baxdıqda kosmik texnologiyalar sahəsində “inkişaf edən” ölkədir. 1980-ci illərdə satın alma üsulu ilə əldə etdiyi və istifadə etməyə başladığı kosmik texnologiyaları 2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən milli olaraq inkişaf etdirməyə başlayıb. Ölkədə kosmik texnologiyaların imkanları görüntüləmə, rabitə, əşyaların interneti və gəmi izləmə məqsədləri üçün peyklərin layihələndirilməsi, istehsalı, sınaqdan keçirilməsi və inteqrasiyası, o cümlədən bu peyklərin istismarı, kosmosdan alınan məlumatların qiymətləndirilməsi və istifadəsi səviyyəsindədir.

Ancaq dünyanın bir neçə ölkəsində mövcud olan imkanlar, məsələn, peyk buraxma qabiliyyəti, Ay missiyası və elmi tədqiqat missiyaları dövlət və özəl sektorlar tərəfindən toplanır.

Türkiyədə kosmik texnologiyalar sahəsində inkişaf etdirilən bəzi alt sistemlər beynəlxalq səviyyədə tələbat görməyə başlayıb. Bu sahədə qabiliyyətləri inkişaf etdirən bir çox qurum və təşkilatlar kosmik texnologiyalar sahəsində daha çox təcrübə qazandıqları və əldə etdikləri bacarıqları nümayiş etdirdikləri üçün Türkiyə qədər bacarığı olmayan ölkələrə məhsul təqdim etmək iqtidarındadır. Bu məqsədlə həm milli infrastrukturumuzu, həm də insan resurslarımızı inkişaf etdirmək üçün qızğın şəkildə çalışır və beynəlxalq kosmik sənayeyə məhsul və xidmətlər təqdim edərək, axtarılan ölkə olmaq üçün lazımi addımları atmağa doğru irəliləyirik.

“Ar-Ge” araşdırmalarından əldə edilən təcrübə bu sahədə uğur qazanmağın vacib amillərindən biridir. Bu səbəbdən universitetlərdə, institutlarda və sənayedə mümkün qədər çox eksperimental peyk və peyk alt sisteminin inkişaf etdirilməsi layihələrinin həyata keçirilməsi, uzunmüddətli perspektivdə dövlət resursları ilə lazımi maliyyələşdirmənin təmin edilməsi həm lazımi insan resurslarının hazırlanması, həm də eksperimental avadanlıqların kosmosda sınaqdan keçirilərək etibarlılığının təmin edilməsi və son nəticədə kosmik texnologiyalar məsələsində xaricdən asılılığın azaldılması istiqamətində atılması lazım olan addımlardan biridir.

Bu səbəbdən Türkiyənin prioritet ehtiyaclarının uzunmüddətli əsasda müəyyən edilməsi, lazımi planların yaradılması və reallaşmaların izlənilməsi, lazımi infrastruktur/insan resursları sərmayələrinin qoyulması və qurumlararası koordinasiyanın qurulması formal əsasda aparılmalıdır. “İnkişaf etmiş” kateqoriyasına daxil olan ölkələrin illər əvvəl hərbi məqsədlər üçün başladığı və bu gün mülki məqsədləri də ön plana çıxarılaraq yeni nəsil tətbiqlərin inkişaf etdirildiyi kosmik texnologiya layihələri bu sahənin sənayeyə çevrilməsi ilə həm ölkə üçün prestij mənbəyi, həm də iqtisadi, strateji və siyasi genişlənmələri ilə güc multiplikatorudur

Öz peyklərini istehsal edən və istifadə edən ölkələrdə bu cür xidmətlərdə xaricdən asılılıq ortadan qalxır, bu da məxfilik, məlumat əldə etmək asanlığı və təhlükəsizlik baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bununla da ölkəmizdə dayanıqlı kosmik sənaye qurmaq və kosmik texnologiyadan əldə edilən sosial və iqtisadi faydaları cəmiyyətə yaymaqla davamlı inkişafa töhfə vermək mümkün olacaq.

Ölkələrin öz peyklərini yaratmaq istəyi təkcə təhlükəsizlik istəkləri və ya strateji qərarlar deyil, həm də iqtisadi addımdır. Bu sayədə dizayn, inkişaf və istehsal zamanı bu sahəni dəstəkləyən digər sahələrdə inkişaf mümkündür və bu yolla əldə edilən xidmət, texnologiya və məhsullar cəmiyyətə yayılır. Bu yayılma təkcə qurumların əsasında təsir yaratmır, potensial yaradılarsa, ölkə daxilində həm dövlət, həm də özəl sektorun marağını artırır. Müvafiq sahədə fəaliyyət göstərən təşkilatların artması ilə ixtisaslı işçi qüvvəsi və infrastruktur imkanlarında təkmilləşmələr olacaq və beyin axınının aradan qaldırılması mümkün olacaq.

Peyk texnologiyaları tərəfindən təmin edilən xidmətlərin asanlıqla əldə edilə bilən olması kənd təsərrüfatı, təhsil, rabitə və təhlükəsizlikdən başlayaraq bir çox sahədə rahatlıq təmin edir və son istifadəçilər inkişaf edən texnologiyanın nemətlərindən faydalanır. Bu sıçrayışın ilk addımları uzun illər əvvəl Türkiyədə başlayıb, bütün bunlarla yanaşı, öz tələbləri öz imkanları hesabına qarşılanıb və dünyada söz sahibi olmaq istiqamətində mühüm addımlar atılıb.

Ankaranın başa çatmış və həyata keçirilən layihələrdən əldə etdiyi bilik və təcrübə yeni kosmik texnologiyalara əsaslanan layihələrə gətirib çıxarır.

Nəticə

Türkiyənin kosmik texnologiya sahəsində ehtiyacı həm mövcud, həm də yeni peyk sistemlərinin inkişafı üçün çox vacibdir. Bu ehtiyac lazımi insan resurslarının hazırlanması və ixtisaslı layihələrlə beyin axınının yavaşladılması ilə qarşılanır. Gələcək nəsil peyk sistemlərində istifadə edilməsi planlaşdırılan yeni alt sistemlərin sınaqdan keçirilməsi də bu layihələr üçün vacibdir.

Kosmik texnologiya ilə əlaqəli sahələri dəstəkləmək üçün müxtəlif sahələrdə inkişaf etdirilməsi lazım olan bacarıqların dövlət və özəl sektor imkanları ilə dəstəklənməsi və Türkiyənin bu sahədəki ehtiyaclarının dövlət və özəl sektorlarla əməkdaşlıq edərək qarşılanması, etiyac duyulan laboratoriya, sınaq imkanı və bir çox oxşar infrastrukturların yaradılaraq istismara verilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Ölkədə kosmik texnologiya sahəsində aparılan araşdırmalar əhəmiyyətli əlavə dəyər və insan kapitalı təmin edir və bu işlər Türkiyənin milli təhlükəsizliyi və elmi araşdırma ehtiyaclarını qarşılamaqla yanaşı, dolayısı ilə iqtisadiyyata əhəmiyyətli töhfə verir. Kosmos texnologiyası sahəsindəki işlərini davam etdirən Türkiyə orta və uzunmüddətli perspektivdə regional güc mərkəzi olma yolundadır.

“Ar-Ge” və elmi tədqiqat layihələri çərçivəsində ortaya çıxan texnologiyaların məhsula çevrilməsi və bu məhsulların beynəlxalq peyk texnologiyası layihələrinə təchizat kimi təqdim edilməsi həm Türkiyənin kosmik texnologiya ixracatçısı kimi yerini gücləndirməsinə şərait yaradacaq, həm də bu sahədə işləyəcək insan resursları və yeni “Ar-Ge” layihələrinin maliyyələşdirilməsində istifadə edilə bilər.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az