“Sinarit” Modul Faydalı Yükə Malik Böyük Ölçülü İnsansız Sualtı Platformasının meydana çıxması əslində uzun illərə yayılan çətin inkişaf prosesinin nəticəsidir. Layihənin təməli 2012-ci ildə həmin dövrdə fəaliyyət göstərən Müdafiə Sənayesi Müsteşarlığına edilən ilk müraciətlərlə qoyulub. Həmin dövrdə kifayət qədər iddialı görünən “yerli mini sualtı qayıq” ideyası illər ərzində texniki təkmilləşdirmələr, layihə təsdiqləmələri və təhlükəsizlik sınaqları ilə formalaşdırılıb. Nəhayət, 2021-ci ildə layihənin rəsmi şəkildə təsdiq alması ilə işlər sürətlənib və Türkiyədə ilk dəfə tamamilə yerli layihəyə malik, xarici məsləhətçi dəstəyi olmadan hazırlanmış mini sualtı qayıq uğurla suya endirilib.
DATUM tərəfindən hazırlanmış bu platformanın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri yalnız gövdəsinin deyil, mühərrikindən idarəetmə sistemlərinə qədər demək olar ki, bütün komponentlərinin yerli istehsal olmasıdır. Şirkətin hazırladığı insanlı çoxməqsədli mini sualtı qayıq eyni zamanda “Sinarit” üçün texnologiya nümayiş platforması funksiyasını yerinə yetirib. Bu prosesdə “Türk Loydu” tərəfindən həyata keçirilən təsnifatlandırma və sertifikatlaşdırma fəaliyyətləri sayəsində Türkiyədə ilk dəfə mini sualtı qayığın layihə təsdiqlənməsi, təhlükəsizlik və dalış sınaqları yerli standartlarla tamamlanıb. Bunun gələcəkdə hazırlanması planlaşdırılan MİLDEN layihəsi baxımından da mühüm təcrübə yaratdığı bildirilir.
“Sinarit” insanlı mini sualtı qayıq platforması ilə eyni ölçülərdə hazırlansa da, daxilində heyət olmadığı üçün daha böyük faydalı yük tutumuna malik olacaq şəkildə layihələndirilib. İnsanların həyat təminatı sistemləri üçün ayrılmalı olan sahələrin aradan qaldırılması platformanın adeta “sualtı yük maşını” kimi istifadə edilməsinə imkan yaradır. Təxminən 3,8 metrlik gövdə həcmi müxtəlif tapşırıq modulları ilə doldurula biləcək şəkildə planlaşdırılıb. Bunun sayəsində zərbə dron sistemləri, mina daşınması, raket yerləşdirilməsi, elektron kəşfiyyat, sonar axtarışları, sualtı kəşfiyyat tapşırıqları və ya SAT komandoslarına dəstək kimi çox müxtəlif vəzifələr üçün fərdiləşdirilə bilir.
“Sinarit”in hazırlanmasındakı əsas məqsədlərdən biri su altında aşkarlanmadan hərəkət edə bilən aşağı izə malik platforma yaratmaqdır. Elektrik hərəkət sistemi sayəsində olduqca səssiz işləyən vasitə həm aktiv, həm də passiv sonar sistemlərinə qarşı aşağı radara görünmə təmin edəcək şəkildə layihələndirilib. Platformanın xarici səthində istifadə edilən xüsusi kompozit örtük sonar siqnallarını udaraq geri əks olunmasını azaldır. Bununla da düşmən sonar operatorlarının vasitəni aşkar etməsi son dərəcə çətinləşir. Xüsusilə müasir dəniz müharibələrində görünmədən hərəkət edə bilmək qabiliyyəti “Sinarit”i strateji baxımdan mühüm platformaya çevirir.
Bu vasitənin təmin edəcəyi ən böyük üstünlüklərdən biri radar və ya peyk sistemləri tərəfindən izlənilmədən kritik bölgələrdə fəaliyyət göstərə bilməsidir. Hava vasitələri radar riski daşıdığı halda, suüstü platformalar həm radar, həm də optik sistemlərlə izlənilə bilir. Lakin “Sinarit” kimi kiçik və səssiz insansız sualtı qayıq su altında irəlilədikdə onun aşkarlanma ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Bu xüsusiyyət xüsusilə boğazlarda, liman girişlərində, enerji xətlərində və mühüm dəniz ticarət marşrutlarında böyük üstünlük təmin edə bilər.
Platformanın daşıya biləcəyi faydalı yük seçimləri olduqca diqqətçəkəndir. Bildirilir ki, “Sinarit” müxtəlif kombinasiyalarla ümumilikdə 12 mina daşıya bilir. Bundan əlavə, ASELSAN tərəfindən hazırlanmış “Mercan” sistemi kimi su səthinə çıxa bilən kəşfiyyat avadanlıqlarını da daşıya bilir. Bununla yanaşı, “Meteksan Savunma” tərəfindən hazırlanmış sintetik aperturalı sonar sistemləri ilə dəniz dibinin skan edilməsi, mina aşkarlanması və batimetrik tədqiqatlar aparıla bilər. Zəruri hallarda su altına buraxılan ROV sistemləri vasitəsilə mina məhv etmə və ya ətraflı araşdırma tapşırıqları da yerinə yetirilə bilər.
Faydalı Yük Konfiqurasiyaları
2 ədəd idarəolunan sursat
12 ədəd mina
40 ədəd FPV tipli pilotsuz uçuş aparatı
40 ədəd sabit qanadlı “gəzən sursat”
30 mm çaplı avtomatik top və 250 ədəd yüksək partlayış qabiliyyətli döyüş sursatı
Elektro-optik ISR sensor paketi
SAS + ROV mina əleyhinə müharibə sistemi
Qanadlı raket
Hava hücumundan müdafiə raketi
11,5 metrlik “Sinarit” yalnız əməliyyat platforması kimi deyil, həm də sınaq və təsdiqləmə vasitəsi kimi istifadə olunacaq. Türkiyənin hazırladığı yeni nəsil sualtı qayıq sistemlərinin hazırda aktiv xidmətdə olan sualtı qayıq parkını məşğul etmədən real dəniz şəraitində sınaqdan keçirilməsi üçün uyğun infrastruktur təmin edəcək. Bu yanaşma həm xərcləri azaldır, həm də yeni texnologiyaların daha sürətli şəkildə təsdiqlənməsinə imkan yaradır.
İlk sınaq mərhələlərində təhlükəsizlik səbəbindən vasitədən insansız rejimdə istifadə olunub. Sualtı qayıq üzən kranın köməyi ilə idarə olunan şəkildə su altına endirilərək sistem sınaqlarından keçirilib. Bu mərhələdə sükanlar, pərlər və sızdırmazlıq sistemləri yoxlanılıb, insan həyatı ilə bağlı heç bir riskə yol verilməyib. Eyni zamanda bu proses “Sinarit”in avtonom və uzaqdan idarəetmə proqram təminatının inkişafı baxımından da mühüm təcrübə qazandırıb.
Texniki Xüsusiyyətləri
Uzunluğu: 11,5 metr
Eni: 2,18 metr
Hündürlüyü: 2,21 metr
Subasımı qabiliyyəti: 18 metrik ton
Dalış dərinliyi: >100 metr (2000 metr istəyə bağlı)
Hərəkət sürəti: 4 düyün
Şnorkel sürəti: 8 düyün
Maksimum sürət: 12 düyün
Mənzil: 400 dəniz mili (şnorkel opsional)
Heyət: Yoxdur
Rabitə: VHF, HF, SATCOM
Naviqasiya: GNSS, INS + DVL
Hərəkət sistemi: 30 kVt elektrik hərəkət sistemi
Enerji mənbəyi: “LiFePO” batareya
Ümumi Xüsusiyyətləri
Tam elektrikli hərəkət sistemi
Aşağı akustik iz qabiliyyəti
Aktiv və passiv sonar sistemlərinə qarşı aşağı radara görünmə
Kompozit sonaruducu xarici örtük
Modul faydalı yük daşıma infrastrukturu
Uzaqdan idarəetmə və avtonom tapşırıq qabiliyyəti
Su altında mina daşıma və yerləşdirmə qabiliyyəti
Sonar, kəşfiyyat və məlumat toplama sistemlərinin inteqrasiyası
ROV dəstəkli mina məhvetmə əməliyyatları üçün uyğun quruluş
SAT tapşırıqlarına dəstək verə biləcək əməliyyat çevikliyi
Tamamilə yerli və milli layihələndirmə anlayışı ilə hazırlanıb
Mühərrik və əsas sistemləri yerli istehsaldır
Türkiyənin ilk yerli mini sualtı qayıq təsnifatlandırma təcrübələrindən biridir
Çoxməqsədli tapşırıq konsepsiyası ilə layihələndirilib
Sınaq platforması və əməliyyat platforması kimi ikili istifadə məqsədi daşıyır
Asimmetrik dəniz müharibəsi tapşırıqlarına uyğun quruluş təqdim edir
Aşağı xərc və sürətli istehsal oluna bilən konsepsiya hədəflənir
Daşına bilən və mobil istifadə yanaşması ilə hazırlanır
Müxtəlif tapşırıq paketləri ilə yenidən konfiqurasiya edilə bilir
DATUM-un hazırlamağı planlaşdırdığı digər platformalar arasında yer alan GURNARD, “Trança” və “Datum DCS” mini sualtı qayıqları Türkiyənin yalnız klassik sualtı qayıq konsepsiyalarına deyil, həm də yeni nəsil asimmetrik dəniz müharibəsi anlayışına hazırlaşdığını göstərən layihələr sırasında qiymətləndirilir. Xüsusilə dəniz dibi müharibəsi, sabotaj əməliyyatları, xüsusi təyinatlı qüvvələrin köçürülməsi və kritik infrastrukturun mühafizəsi kimi sahələrdə ortaya çıxan yeni təhdidlər bu tip kompakt və aşağı radara görünmə qabiliyyətli platformaların əhəmiyyətini ciddi şəkildə artırıb.
Təxminən 9 metr uzunluğunda hazırlanan GURNARD Dərin Dəniz Dibi Müharibəsi Sualtı Qayığı adını dəniz dibində hərəkət edən kırlanqıc balığından götürür. Vasitə xüsusilə sualtı kabellər, enerji xətləri və kritik dəniz infrastrukturları üzərində fəaliyyət göstərmək məqsədilə hazırlanmış xüsusi platforma kimi ön plana çıxır. “Şimal Axını” boru kəmərinə qarşı həyata keçirilən sabotajdan sonra dəniz dibi əməliyyatlarının strateji əhəmiyyəti dünya miqyasında daha çox gündəmə gəldiyi halda, GURNARD tipli vasitələrin gələcəyin hibrid müharibə konsepsiyalarında mühüm rol oynaya biləcəyi qiymətləndirilir.
Platformanın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri standart SAT köçürmə vasitələrindən fərqli olaraq xarici təzyiqə davamlı konstruksiyaya malik olmasıdır. Bunun sayəsində vasitənin daxilindəki heyət böyük dərinliklərdə birbaşa xarici təzyiqə məruz qalmadan əməliyyat həyata keçirə bilir. Sualtı qayıqlardan ayrılaraq çox dayaz və ya çox dərin bölgələrə irəliləyə bilən vasitə klassik sualtı qayıqların çata bilmədiyi ərazilərdə fəaliyyət göstərə biləcək şəkildə hazırlanır. GURNARD-ın təxminən 1000 metr dərinliyə qədər əməliyyat icra edə bilməsi hədəflənir. Bu imkan onu yalnız hərbi tapşırıqlar üçün deyil, həm də sualtı araşdırma, xilasetmə, texniki müdaxilə və kritik infrastrukturun yoxlanılması baxımından diqqətçəkən edir.
Texniki Xüsusiyyətləri
Uzunluğu: 9 metr
Eni: 1,8 metr
Hündürlüyü: 2,2 metr
Subasımı qabiliyyəti: 12 metrik ton
Köçürmə: Yaş və quru
Yaş köçürmə dərinliyi: >50 metr
Dalış dərinliyi: >1000 metr
Hərəkət sürəti: 4 düyün
Maksimum sürət: 6 düyün
Mənzil: 100 dəniz mili
Heyət: 2 operator (SAT personalı)
Hərəkət sistemi: 2 x 12 kVt elektrikli hərəkət sistemi
Döyüş sursatı: 2 ədəd mina
Sensorlar: Yan baxış sonar sistemi, ön baxış sonar sistemi
DATUM-un üzərində işlədiyi digər diqqətçəkən platforma isə təxminən 20 metr uzunluğa malik “Trança” Çoxməqsədli Mini Hücum Sualtı Qayığıdır. Şirkətin “flaqman platforması” kimi xarakterizə etdiyi bu vasitə kompakt ölçülərinə baxmayaraq olduqca yüksək əməliyyat qabiliyyəti təqdim edəcək şəkildə layihələndirilir. Ənənəvi böyük sualtı qayıqlardan fərqli olaraq mobil istifadə anlayışı ilə hazırlanan “Trança”nın yük avtomobilləri ilə daşına biləcək və ya anqar tipli obyektlərdə saxlanıla biləcək ölçülərdə olması hədəflənir. Bu yanaşma xüsusilə müasir müharibə şəraitində daimi limanların və gəmiqayırma zavodlarının raket hücumları nəticəsində asan hədəfə çevrilməsi səbəbindən strateji əhəmiyyət daşıyır.
“Trança”nın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri ağır silah daşıma qabiliyyətidir. Platformada iki ədəd ağır tip torpedo aparatı yerləşdirilməsi planlaşdırılır. Bu aparatlardan yerli istehsal AKYA torpedolarının və ya AKATA kapsullarının istifadə edilə biləcəyi bildirilir. Bundan əlavə, ümumilikdə 10 ədəd mina daşıma qabiliyyətinə malik olması nəzərdə tutulur. Bu xüsusiyyət platformanı yalnız kəşfiyyat və ya xüsusi təyinatlı qüvvələr üçün vasitə olmaqdan çıxararaq birbaşa hücum tapşırıqlarında istifadə oluna biləcək silahlı mini sualtı qayığa çevirir.
Vasitə eyni zamanda SAT komandoları üçün quru tip köçürmə sistemi ilə də diqqət çəkir. Gövdənin daxilində yerləşən xüsusi bölmə sayəsində altı SAT personalının təxminən 400 mil məsafəyə qədər quru və istirahət etmiş vəziyyətdə daşına biləcəyi bildirilir. Əməliyyat bölgəsinə çatdıqdan sonra komandoların sualtı qayığı tərk edərək tapşırığı icra etməsi planlaşdırılır. Bu quruluş “Trança”nı klassik mini sualtı qayıqlardan fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyətlərdən biri hesab olunur.
Texniki Xüsusiyyətləri
Uzunluğu: 20 metr
Eni: 2,8 metr
Hündürlüyü: 3,6 metr
Subasımı qabiliyyəti: 60 metrik ton
Dalış dərinliyi: >250 metr
Hərəkət sürəti: 4 düyün
Şnorkel sürəti: 8 düyün
Maksimum sürət: 12 düyün
Batareya ilə mənzil: 400 dəniz mili
Şnorkel ilə mənzil: 2000 dəniz miliHeyət: 4 operator + 6 SAT personalı
SAT köçürməsi: Quru köçürməsi, koferdamdan çıxış
Rabitə: VHF, HF, SATCOM
Naviqasiya: GNSS, INS + DVL
Hərəkət sistemi: 50 kVt elektrikli hərəkət sistemi
Enerji mənbəyi: 400 kVt dizel generator və LTO batareya
Döyüş sursatı: 2 ədəd torpedo/idarəolunan sursat və ya 10 ədəd dib minası/4 dalğıc vasitəsi
DATUM DCS (Dry Combat Submersible) Quru Köçürməsi Döyüş Sualtı Qayığı xüsusilə SAT komandolarının gizli köçürmə tapşırıqları üçün layihələndirilən 11,5 metrlik xüsusi mini sualtı qayıq konsepsiyası kimi ön plana çıxır. “Quru köçürməsi” ifadəsi personalın tapşırıq bölgəsinə çatana qədər su ilə təmas etmədən, qapalı və təzyiqə nəzarət olunan bölmə daxilində daşınmasını ifadə edir. Bunun sayəsində komandolar uzunməsafəli əməliyyatlarda yorğunluq, hipotermiya və ya fiziki performans itkisi yaşamadan tapşırıq bölgəsinə çata bilirlər.
Platformanın əsas məqsədi xüsusi təyinatlı qüvvə elementlərini düşmənin radarlarına, sonarlarına və ya peyk sistemlərinə yaxalanmadan kritik bölgələrə çatdırmaqdır. Kiçik ölçülü, aşağı akustik izə malik və yüksək hərəkət qabiliyyəti ilə seçilməsi planlaşdırılan DCS konsepsiyası liman basqınları, sabotaj tapşırıqları, sahil kəşfiyyatı, sualtı infiltrasiya və strateji obyekt əməliyyatları üçün hazırlanır. Vasitə eyni zamanda mövcud sualtı qayıqlarla inteqrasiya edilmiş şəkildə fəaliyyət göstərə biləcək formada nəzərdə tutulur. Bununla əsas sualtı qayıq su səthinə çıxmadan SAT qrupları gizli şəkildə tapşırıq bölgəsinə çatdırıla bilir.
DATUMun hazırladığı digər mini sualtı qayıq layihələrində olduğu kimi, DCS konsepsiyasında da aşağı radara görünmə və mobil istifadə ön planda saxlanılır. Elektrik hərəkət sistemi, səssiz seyr qabiliyyəti və xüsusi kompozit örtük texnologiyaları sayəsində aktiv və passiv sonar sistemlərinə qarşı aşağı iz buraxması hədəflənir. Bu yanaşma müasir dəniz müharibəsi konsepsiyalarında getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanan asimmetrik əməliyyat ehtiyaclarına birbaşa cavab verən quruluş təqdim edir.
Texniki Xüsusiyyətləri
Uzunluğu: 11 metr
Eni: 1,8 metr
Hündürlüyü: 2,2 metr
Subasımı qabiliyyəti: 21 metrik ton
Dalış dərinliyi: >100 metr
Hərəkət sürəti: 4 düyün
Maksimum sürət: 15 düyün
Mənzil: 200 dəniz mili
Heyət: 2 operator + 6 SAT personalı
Rabitə: VHF, HF, SATCOM
Naviqasiya: GNSS, INS + DVL
Hərəkət sistemi: 20 kVt elektrikli hərəkət sistemi
Enerji mənbəyi: LTO batareya
Faydalı yük: 2 ədəd dalğıc vasitəsi
Sensorlar: Yan baxış sonar sistemi, ön baxış sonar sistemi
Logistika: 40 futluq konteyner, A400M nəqliyyat təyyarəsi, hovuzlu gəmi
Hazırlanan mini sualtı qayıqlar Türkiyənin müdafiə sənayesində yalnız quru, hava və pilotsuz uçuş aparatı sahələrində deyil, həm də sualtı qayıq texnologiyalarında müstəqil fəaliyyət göstərə biləcək səviyyəyə çatmaq hədəfinin mühüm nümunələrindən biri hesab olunur. Səssiz hərəkət qabiliyyəti, modul quruluşu və aşağı radara görünmə xüsusiyyətləri ilə gələcəyin dəniz müharibəsi konsepsiyalarında mühüm rollar oynaya biləcək bu platformalar eyni zamanda Türkiyənin sualtı mühəndisliyi sahəsində əldə etdiyi yeni bilik və təcrübənin konkret məhsulları kimi qiymətləndirilir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
