1975-ci ildə yaradılan G7 rəsmi beynəlxalq təşkilat deyil, dünyanın ən inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarına malik ölkələrin liderlərini bir araya gətirən qeyri-rəsmi məsləhətləşmə mexanizmidir. Qlobal iqtisadi istehsalın və maliyyə potensialının mühüm hissəsini təmsil edən bu ölkələr beynəlxalq sistemin istiqamətlərinin müəyyən edilməsində hələ də ciddi təsirə malikdir.
G7-də nələr müzakirə olunub?
Bu ilki sammitin gündəliyinə nəzər saldıqda ənənəvi iqtisadi mövzulardan daha çox geosiyasi məsələlərin ön plana çıxdığı görünür. Xüsusilə ABŞ ilə İran arasında müharibənin başa çatdırılmasına yönəlmiş çərçivə sazişinin elan olunması sammitin ən diqqətçəkən gündəm mövzularından biri olub. Liderlər sazişin regional təsirlərini, İranın nüvə proqramının gələcəyini və Yaxın Şərqdə davamlı sabitliyin təmin olunması istiqamətində atıla biləcək addımları müzakirə ediblər. Bundan əlavə, Hörmüz boğazının beynəlxalq dəniz ticarəti üçün tam şəkildə açılması və enerji təchizatı təhlükəsizliyinin qorunması da müzakirələrin əsas mövzuları arasında yer alıb.
Bununla yanaşı, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, qlobal iqtisadi balanssızlıqlar, kritik mineralların təchizat təhlükəsizliyi və strateji texnologiyalar sahəsində rəqabət də sammitin əsas gündəm mövzularını təşkil edib. Xüsusilə kritik minerallar məsələsi enerji transformasiyası və yüksək texnologiya sektorlarının gələcəyi baxımından Qərb ölkələrinin ortaq prioritetləri sırasında yer alır.
Sammitin diqqətçəkən cəhətlərindən biri də son illərdə zaman-zaman gərginləşən ABŞ-Avropa münasibətlərinin yenidən ortaq məxrəcə gəlmək meyli nümayiş etdirməsi olub. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlı Vaşinqton və Avropalı müttəfiqlər arasında daha uyğunlaşdırılmış yanaşma ortaya çıxıb. G7 liderləri Ukraynaya hərbi və iqtisadi dəstəyin davam etdirilməsi məsələsində ortaq iradə nümayiş etdirərək Rusiya üzərində təzyiqin saxlanılmasının vacibliyini vurğulayıblar. Avropa İttifaqı üzvləri eyni zamanda Ukraynanın Avropaya inteqrasiya prosesinə dəstəklərini bir daha təsdiqləyiblər. Bu çərçivədə Ukrayna ilə Avropa İttifaqı arasında üzvlük danışıqlarının rəsmi şəkildə irəlilədilməsi və prosesin institusional təqvimə bağlanması istiqamətində siyasi iradə yenidən vurğulanıb.
Məhz bu səbəbdən iyunun 18-19-da Brüsseldə keçiriləcək Avropa İttifaqı Sammitində həm G7 toplantısından çıxan nəticələrin qiymətləndirilməsi, həm də Ukrayna və Moldovanın üzvlük danışıqları prosesinə dair yol xəritəsinin müzakirə olunması gözlənilir. Bu vəziyyət Ukrayna məsələsinin yalnız təhlükəsizlik aspekti ilə deyil, Avropanın gələcək siyasi arxitekturası baxımından da strateji əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Bununla yanaşı, avropalı liderlər ABŞ administrasiyasından Moskva üzərində daha güclü siyasi təzyiq qurmasını tələb edərkən, Vaşinqton da İranla əldə olunmuş razılaşmaya Qərb tərəfdaşlarının güclü dəstək verməsini istəyib. Bu vəziyyət tərəflər arasında qarşılıqlı maraqların nəzərə alındığı diplomatik balansı ortaya qoyur. Avropa Ukrayna məsələsində ABŞ dəstəyini qorumağa çalışarkən, ABŞ isə Yaxın Şərqdə formalaşdırılmağa çalışılan yeni təhlükəsizlik arxitekturasına Avropalı müttəfiqlərin töhfəsini əldə etməyə çalışır.
Bu çərçivədə G7 Sammiti ABŞ ilə Avropa arasında son dövrdə ön plana çıxan fikir ayrılıqlarının tamamilə aradan qalxdığını göstərməsə də, tərəflərin ortaq təhdid qavrayışları ətrafında yenidən yaxınlaşdıqlarına işarə edir. Ticarət, müdafiə xərcləri və Çin siyasəti kimi məsələlərdə fikir ayrılıqları davam etsə də, Ukrayna və Yaxın Şərq mövzuları transatlantik həmrəyliyi gücləndirən amillər kimi ön plana çıxıb.
G7-nin gündəliyi Türkiyədən uzaq deyil
Türkiyə baxımından yanaşdıqda Ankara sammitdə birbaşa iştirak etməsə də, ortaya çıxan diplomatik mənzərədən kənarda deyil. Xüsusilə xarici işlər naziri Hakan Fidanın iyunun 16-17-də Moskvaya etdiyi səfər və keçirdiyi görüşlər regional diplomatiya baxımından diqqət çəkir. Fidan görüşlər zamanı ABŞ ilə İran arasında əldə olunmuş razılaşmanı regionda qarşıdurma mühitinin aradan qaldırılması baxımından mühüm diplomatik mərhələ kimi qiymətləndirdiklərini və bu inkişafı məmnuniyyətlə qarşıladıqlarını bildirib. Bununla yanaşı, Ankaranın gözləntisinin yalnız müvəqqəti sakitlik deyil, davamlı və əhatəli regional təhlükəsizlik arxitekturasının qurulması olduğu da vurğulanıb. Fidan həmçinin Türkiyənin daha geniş regional sülhün təmin olunmasına yönəlmiş səylərə töhfə verməyə davam edəcəyini qeyd edib. Bu yanaşma Türkiyənin son illərdə böhranların idarə olunması və vasitəçilik imkanlarını ön plana çıxaran xarici siyasət anlayışı ilə üst-üstə düşür.
Türkiyə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlanğıcından etibarən həyata keçirdiyi balanslaşdırılmış diplomatiya və vasitəçilik imkanları ilə beynəlxalq aktorların diqqət mərkəzindədir. Fidanın Moskvadakı görüşlərində də qeyd etdiyi kimi, Ankaranın əsas prioritetlərindən biri Rusiya ilə Ukraynanın yenidən diplomatik danışıqlar masasına qayıtmasıdır. Bu baxımdan Türkiyə həm Rusiya ilə dialoq kanallarını açıq saxlaya bilən, həm də NATO üzvü kimi Qərb müttəfiqləri ilə eyni vaxtda təmaslar həyata keçirə bilən nadir aktorlardan biri kimi ön plana çıxır. G7 Sammitində ortaya çıxan diplomatik mənzərə də Türkiyənin bu çoxşaxəli diplomatik rolunun əhəmiyyətini artırır.
Bundan əlavə, iyul ayında Ankarada keçiriləcək NATO Sammitinin əhəmiyyəti də bu hadisələr fonunda daha da artır. G7-də müzakirə olunan Ukrayna, Rusiya, Avropa təhlükəsizliyi və Yaxın Şərq mövzularının mühüm hissəsinin NATO-nun gündəliyinə daşınacağı gözlənilir. Bu isə Türkiyəyə həm Qərb alyansı daxilindəki mövqeyini gücləndirmək, həm də regional diplomatiyada fəal rol oynamaq imkanı yaradır.
Nəticə etibarilə, Evian-le-Ben şəhərində keçirilən G7 Sammiti nə yalnız birlik nümayişi, nə də tamamilə parçalanmanın göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. Sammit Qərb ölkələrinin ortaq təhlükəsizlik təhdidləri qarşısında koordinasiya axtarışını ortaya qoyarkən, tərəflər arasındakı struktur xarakterli fikir ayrılıqlarının davam etdiyini də nümayiş etdirib. Bununla belə, mövcud beynəlxalq şəraitdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr transatlantik münasibətlərdə ayrılıqdan daha çox əməkdaşlığı təşviq edən amillər kimi ön plana çıxır.
Bu baxımdan 2026-cı il G7 Sammiti Qərb dünyasının geosiyasi qeyri-müəyyənliklər qarşısında yenidən ortaq hərəkət etmək iradəsini əks etdirən mühüm diplomatik görüş kimi tarixə düşüb.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
