1501-ci ildə Təbrizdə oxunan o məşhur xütbədən livanlı alimlərin yazdığı fətvalara və Xomeyninin Nəcəfdə sürgündə olduğu illərdə keçdiyi dərslərə qədər uzanan çoxtəbəqəli bir proses... Bu gün İranda gördüyümüz sistem bir gecədə qurulmayıb.
İstiqaməti bir qədər şərqə, əslində bizə həm çox yaxın, həm də bir o qədər sirli olan həmin qədim coğrafiyaya çevirək. İran dedikdə çoxumuzun ağlına bu günün siyasi gündəmini təşkil edən xəbərlər gəlir. Ancaq məncə, İranı anlamaq üçün yalnız bugünkü xəbər bülletenlərinə baxmaq, nəhəng bir kitabxananın sadəcə qapı dəstəyinə toxunub içəri daxil olmamaq kimidir.
Sasani İmperiyasının süqutu ilə həmin kitabxanaya bir addım ataq. Təsəvvür edin, əsrlərə söykənən köklərə malik, güclü dövlət ənənəsi olan, oturuşmuş bürokratik quruluşu ilə seçilən bir sistem bir neçə onillik ərzində sanki tarix səhnəsindən çəkilib. Həzrət Ömərin dövründə yaşanan böyük dönüş nöqtəsi kənardan baxıldıqda sürətli və qəti sonluq kimi görünür. Lakin əslində baş verən hadisə tam mənası ilə bir son deyil. Bu hadisə, bu günün prizmasından baxdıqda, əsrlərlə davam edəcək bir gərginliyin başlanğıcıdır.
1951-ci ildə Əbdülhüseyn Zərrinkubun irəli sürdüyü məşhur “İki Əsrlik Sükut” tezisinə də toxunmaq faydalı olar. Zərrinkub Sasani dövlətinin süqutundan IX əsrə qədər olan dövrü sanki bir “itkinlik dövrü” kimi xarakterizə edir. Onun fikrincə, İran öz möhtəşəm günlərindən sonra tarix səhnəsindən silinmiş bir cəmiyyətə çevrilmişdi. Bu fikir ilk baxışda akademik iddia kimi ortaya çıxsa da, bununla məhdudlaşmadı. O, cəmiyyətə “Biz nə idik, nə olduq?” sualını verdirən güclü bir əks-sədaya çevrildi.
Bəs bu, həqiqətən sükut idimi?
Bu fikrə etiraz edənlər məsələyə tamamilə fərqli baxış bucağından yanaşır. Onların böyük hissəsi İranın yox olmadığını, əksinə, İslamla güclü qarşılıqlı təsirə girərək özünü yenidən qurduğunu müdafiə edir. Bəli, bir tərəfdə üsyanlar var idi, zərdüşti ənənələrini davam etdirən qruplar müqavimət göstərirdi. Digər tərəfdə isə tamamilə yeni bir kimlik formalaşırdı.
Bu yanaşmaya görə İran nə tamamilə yox oldu, nə də əvvəlki vəziyyətində qaldı. Dağıldı, lakin eyni zamanda öz daxilində yenidən dirçəlişin toxumlarını səpdi. Müqavimət göstərdi, amma bir tərəfdən də yeni nizama uyğunlaşdı və dəyişiklik keçirdi. Həmin dövrdə Sasani sistemi çökmüş, coğrafiya sanki “qış yuxusu”na getmiş kimi görünürdü. Lakin bu oyanışın ürəyi ironik şəkildə Bağdadda, Abbasilər Dövlətinin mərkəzində döyünürdü.
Mənbələrə görə, xüsusilə xəlifə Məmunun dövründə yaradılan Beytülhikmə bu coğrafiyanın intellektual damarlarını yenidən açdı. Yunan, süryani və pəhləvi dillərində olan əsərlər ərəb dilinə tərcümə edilməyə başlandı. Hətta bu proses zamanı özlərini gizlətmiş zərdüşti din xadimlərinin yenidən ortaya çıxaraq qədim mətnlərini qələmə aldığı da görünür. Buna görə də həmin “sükut” əslində yerin altında toplanan lava kimi idi, Abbasilərin tolerantlığı ilə birlikdə səthə çıxdı.
Ən diqqətçəkən inkişaf isə Bağdaddakı xəlifəyə bağlı görünsə də, öz kimliyini formalaşdıran yarımüstəqil sülalələrin meydana çıxması idi: Tahirilər, Səffarilər və Samanilər. Xüsusilə Samanilər dövründə hökmdarlardan birinin dini mətnlərin fars dilində yazılmasını istəməsi və “xalq başa düşsün, hər kəs oxusun” düşüncəsi ilə dili kütləvi ünsiyyət vasitəsinə çevirməsi diqqəti cəlb edir.
Fars ədəbiyyatının yaranması da məhz bu praktiki ehtiyacla toplanmış intellektual irsin birləşməsinin nəticəsi kimi meydana çıxdı. Ərəb poeziyası texniki baxımdan son dərəcə güclü idi. Lakin İran düşüncəsi həmin poeziyaya fəlsəfəni, metafizikanı və məşhur varlıq sorğulamasını əlavə edərək onu tamamilə başqa bir səviyyəyə yüksəltdi.
1979-cu il aprelin 1-də keçirilən referendumun nəticəsi ilə İran rəsmi olaraq İslam Respublikası oldu.
Bəs bu səhnədə biz türklər haradayıq?
İran tarixi deyildikdə adətən fars kimliyi yada düşür. Lakin X əsrdən XX əsrə qədər bu coğrafiyanın siyasi dayağını əsasən türk sülalələri təşkil edib. Tarix səhnəsinə çıxan ilk böyük fiqurlardan biri Qəznəli Mahmud idi. “Sultan” titulundan istifadə edən ilk hökmdarlardan biri olan Mahmud yalnız döyüşçü deyil, eyni zamanda fars ədəbiyyatının ən güclü himayədarlarından biri idi. Sarayında yüzlərlə şairə yer verən bu türk hökmdarı bu gün İran kimliyinin əsas dayaqları arasında göstərilən əsərlərin yaranmasına birbaşa töhfə verdi.
Qəznəvilərdən sonra gələn Böyük Səlcuqlu Dövləti isə prosesi daha irəli mərhələyə daşıdı. Səlcuqlular yalnız torpaqları idarə etməklə kifayətlənmirdi, eyni zamanda İslam dünyasını yenidən təşkil edirdi. Onların yaratdığı Nizamiyyə mədrəsələri sünni dünyanı institusional quruluşa qovuşdurdu. Bu dövrdə İran Səlcuqlu idarəçiliyi altında sanki “elm və nizam mərkəzi”nə çevrildi.
Lakin Monqol istilası ilə birlikdə tarazlıq dəyişməyə başladı. Təsəvvüf ilə şiəliyin yollarının kəsişdiyi bu qarışıq dövrdə tarixin axarını dəyişəcək böyük transformasiyanın toxumları səpildi.
İranın bu gününü müəyyən edən “şiə kimliyi” necə dövlət ideologiyasına çevrildi? Bu sualın cavabı 1501-ci ildə Səfəvi Dövlətinin tarix səhnəsinə çıxması ilə aydınlaşır.
Səfəvilər əvvəlcə sünni xarakterli təriqət kimi meydana çıxmışdı. Lakin zaman keçdikcə bu quruluş köklü dəyişiklik keçirdi. Hələ gənc yaşlarında tarix səhnəsinə çıxan Şah İsmayıl Təbrizdə taxta oturduqdan sonra şiəliyi rəsmi məzhəb elan etdi və İslam dünyasında dərin parçalanmanın qapısını açdı.
Lakin həmin dövrdə Təbrizdə şiəliyi sistemli şəkildə izah edəcək mənbələrin belə olmadığı bilinirdi. Buna görə də Səfəvi hakimiyyəti Livan, İraq və Bəhreyn kimi bölgələrdən şiə alimlərini İrana dəvət etdi. Beləliklə, bu gün İranla eyniləşdirilən dini-bürokratik quruluş böyük ölçüdə xaricdən gələn alimlərin töhfəsi və Səfəvi hakimiyyətinin hərbi gücü hesabına formalaşan institusional sistem kimi meydana gəldi.
Bu prosesdə qarşımıza bir sıra mühüm anlayışlar çıxır. Bunlardan biri “naiblik”, yəni ümumi vəkillik anlayışıdır. Şiə inancına görə həqiqi hakimiyyət sahibi olan 12-ci İmam “qeybət”dədir, yəni gizlilik vəziyyətindədir. Buna görə də onun yoxluğunda cümə namazını qıldırmaq və ya vergi toplamaq kimi səlahiyyətlər din alimlərinə verilib. Səfəvi Dövləti dövründə formalaşmağa başlayan bu yanaşma üləmanın iqtisadi və ictimai baxımdan dövlətdən müstəqil gücə çevrilməsinə şərait yaratdı.
Xüsusilə Qacarlar sülaləsi dövründə cəmiyyət nəzərində şahlar daha çox dünyəvi “Allahın kölgəsi” kimi qəbul edilirdi, mənəvi hakimiyyət isə tamamilə Mərceyi-Təqlid adlandırılan böyük alimlərin əlində cəmlənmişdi.
XX əsrə gəldikdə isə Ruhullah Xomeyni bu anlayışları köklü şəkildə dəyişdirdi. Həmin günə qədər siyasətdən uzaq duran ənənəvi şiə üləmasından fərqli olaraq, Xomeyni “Vilayəti-Fəqih” doktrinasını irəli sürərək fəqihlərin yalnız dini deyil, eyni zamanda siyasi hakimiyyəti də birbaşa öz üzərinə götürməli olduğunu müdafiə edirdi. Onun fikrincə, elm və ədalət sahibi olan bir alim cəmiyyətin idarə edilməsində də hakimiyyət sahibi olmalı idi.
1979-cu il İran İnqilabı ilə birlikdə bu nəzəriyyə konstitusiya müstəvisinə daşındı və bu gün İranda hətta seçilmiş qurumların da üzərində yer alan “Rəhbərlik” məqamı məhz bu anlayış əsasında formalaşdı. İran deyildikdə insanların çoxunun ağlına Tehran, siyasi böhranlar və ya dini liderlər gəlir. Halbuki bu ölkənin dini və intellektual nəbzi Tehranın cənubunda, səhranın kənarında yerləşən Qum şəhərində döyünür. Qum xüsusilə son yüz ildə İrandakı dini düşüncənin mərkəzinə çevrilən özünəməxsus quruluşa malikdir.
Bu şəhəri xüsusi edən əsas amil onun köklü mədrəsə ənənəsidir. Daha diqqətçəkən məqam isə Qumdakı üləmanın əsrlər ərzində dövlətdən müstəqil iqtisadi və sosial sistem yaratmasıdır. Onlar öz vergilərini (xüms) toplayır, öz təhsil və səhiyyə müəssisələrini yaradırlar.
Bu müstəqillik özünəməxsus iyerarxiyanı da meydana gətirir. Tez-tez eşidilən “Ayətullah” və “Höccətülislam” kimi titullar düşünüldüyünün əksinə olaraq rəsmi qurumlar tərəfindən verilmir. Bunlar cəmiyyətin bir alimin elmi dərinliyinə verdiyi qəbul statuslarıdır. Bir alim əsas dini məsələlər üzrə fətva verə biləcək səviyyəyə çatdıqda “Höccətülislam”, daha yüksək elmi nüfuza sahib olduqda isə “Ayətullah” adlandırılır.
Bu anlayışlar arasında bəlkə də ən mühümü “Mərceyi-Təqlid”dir. Şiə dünyasında insanlar dini həyatlarını formalaşdırarkən yaşayan bir dini nüfuzu təqib etmək məcburiyyətindədir. Yəni yalnız mətnlərə baxmaq kifayət hesab edilmir, dövrün şərtlərini şərh edə bilən bir müctəhidin fətvasına ehtiyac duyulur. Nəticə etibarilə Qum yalnız dinin tədris edildiyi mərkəz deyil, eyni zamanda gücün, hakimiyyətin və itaətin hər gün yenidən müəyyənləşdirildiyi bir “laboratoriya” funksiyasını yerinə yetirir.
İran, Persiya, Fars...
Tarix boyu adları və kimlikləri arasında gedib-gələn bir yaddaş... Qərb dünyası əsrlər boyu bu ölkəni “Persia” kimi tanıyırdı. Lakin Rza Şah Pəhləvinin 1935-ci ildə etdiyi çağırış köklərini İslamdan əvvəlki Ari irsinə bağlamaq istəyən millətçi kimlik quruculuğunun elanına çevrildi.
Bəs bu ad dəyişikliyi ölkə daxilində nəyi dəyişdirdi?
Bu gün İran adlandırdığımız həmin nəhəng coğrafiya əslində yalnız farslardan ibarət deyil. Ölkə daxilində Azərbaycan türklərindən kürdlərə, bəluclardan ərəblərə və türkmənlərə qədər uzanan geniş etnik mozaika mövcuddur. Pəhləvi dövrü bu çoxsəsliliyi vahid qəlibdə əritməyə çalışsa da, tətbiq edilən kimlik siyasəti ictimai gərginlikləri də özü ilə gətirdi. Xüsusilə qadınların örtünməsini qadağan edən “Kəşfi-Hicab” kimi sərt islahatlar cəmiyyətin bir hissəsində modernləşmədən daha çox dərin mədəni qırılma yaratdı.
Və bu qırılma 1979-cu ildə Xomeyninin rəhbərliyi altında tamamilə fərqli istiqamət aldı.
İranı, orada yaşayan və bu tarixi proseslərə şahidlik edən xalqın ruhunu nəzərə almadan şərh etmək olmaz. Burada siyasi sxemlər təkbaşına kifayət etməyə bilər. Bu gün baş verən hadisələrə baxdıqda küçədəki iranlı üçün rəhbərinin və ya bir liderin ölümü siyasi itkidən daha artıq məna daşıyır, Həzrət Əlinin Zülfiqarı ilə ədalət axtarışına və ya Həzrət Hüseynin məşhur susuzluğuna edilən mənəvi istinad kimi daha da dərinləşir. Bu bağ görünən odur ki, İrandakı sistemin böhran anlarında hansı reaksiyanı göstərəcəyini müəyyən edən ən əsas kodlardan birini təşkil edir.
Bugünkü müharibə şəraitində İranı anlamaq yalnız manşetlərə baxmaqla mümkün deyil. Türk sülalələrinin qurduğu siyasi dayağı, Qumun mədrəsələrində aparılan müzakirələri və Tehranın küçələrində bitməyən kimlik axtarışını vahid mənzərə kimi görə bilsək, bəlkə də ölkənin gələcəyi ilə bağlı proqnozlarımız da daha mənalı olar.
Sözün qısası, dünyanın hər yerində müharibələrin sona çatdığı, uşaqların gülüşlərinin bütün coşqusu ilə yüksəldiyi, sülh dolu günlərə oyanmaq arzusu ilə...
Jurnalist-yazar Dilarə Sayan
Ordu.az
