Bu hadisələr Avropa İttifaqı ilə Rusiya arasında diplomatik gərginliyi daha da artırsa da, sonrakı araşdırmalar pilotsuz uçuş aparatlarının Ukraynaya qarşı hücum zamanı “təsadüfən” marşrutdan çıxdığını göstərdiyi üçün vəziyyət daha ciddi eskalasiyaya səbəb olmadı. Polşa, Moldova və Rumıniya bu cür hadisələrlə tez-tez qarşılaşdığı halda, Baltik ölkələri yalnız ara-sıra baş verən insidentlərlə üzləşirdi. Məsələn, 2024-cü ilin sentyabrında Latviyada “Shahed” pilotsuz uçuş aparatı qəzaya uğramış, 2025-ci ilin yayında isə Litvada Rusiya istehsalı olan “Gerbera” pilotsuz uçuş aparatı yerə düşmüşdü. Polşa və Rumıniyada olduğu kimi, bu hadisələr də diplomatik gərginlikdən kənara çıxmadı.

Daha əvvəl yazdığım kimi, Litva 2025-ci ilin sonlarında Belarusdan göndərilən qaçaqmalçı hava şarları ilə bağlı ciddi böhran yaşamışdı. Bu şarlar mülki hava nəqliyyatının fəaliyyətini pozmuş, Litva ilə Belarus arasında ciddi diplomatik böhran yaratmış və ucuz, kütləvi istehsal olunan hava təhdidlərinə qarşı mübarizənin nə qədər çətin olduğunu ortaya qoymuşdu. Həmin böhran müəyyən qədər səngisə də (qismən qaçaqmalçılıq şəbəkələrinə qarşı genişmiqyaslı polis əməliyyatları nəticəsində), 2026-cı ilin yazında Baltik ölkələri əvvəllər görünməmiş pilotsuz uçuş aparatı pozuntuları dalğası ilə üzləşdi.

Martın 22-də Litvada bir pilotsuz uçuş aparatı qəzaya uğradı, martın 25-də isə başqa biri Estoniyada elektrik stansiyasının boru xəttinə dəydi, lakin ciddi zərər vurmadı. Mayın 7-də isə bir pilotsuz uçuş aparatı Latviyaya daxil olaraq neft anbarının çənlərinə ziyan vurdu. Bu hadisə Latviya hökumətinin istefasına səbəb oldu, çünki ictimaiyyət hökumətin reaksiyasını “yetərli deyil” kimi qiymətləndirdi.

Mayın 19-da başqa bir pilotsuz uçuş aparatı Estoniyanın hava məkanına daxil oldu və Baltik hava patrulu missiyasında iştirak edən Rumıniyanın F-16 qırıcıları döyüş tapşırığına cəlb edildi. Baltik hava patrulu tarixində ilk dəfə idi ki, başqa bir hava hədəfinə qarşı real silah tətbiq olunurdu. “Carpathian Vipers” eskadrilyasına məxsus F-16 qırıcısı pilotsuz uçuş aparatını “hava-hava” raketi ilə vurdu.

Bir neçə gün sonra, mayın 21-də Latviya və Litva öz vətəndaşlarına hava həyəcanı siqnalları göndərərək sığınacaqlara çəkilmələri barədə xəbərdarlıq etdi. Çünki yenidən bir neçə pilotsuz uçuş aparatı onların hava məkanına daxil olmuşdu. Sosial şəbəkələrdə Litva vətəndaşlarının yeraltı dayanacaqlarda və qarajlarda sığınacaq axtarmasını əks etdirən görüntülər yayılmışdı. Bu mənzərələr Ukraynada müşahidə olunan səhnələri xatırladırdı.

Kiyev yenidən marşrutdan çıxmış pilotsuz uçuş aparatlarına görə üzrxahlıq etsə də, Litva kəşfiyyat xidmətləri onların Rusiyanın radioelektron mübarizə vasitələrinin təsiri nəticəsində istiqamətini itirdiyini bildirdi. Bu cür hadisələr əvvəllər də baş versə də, hava məkanının pozulmasının intensivliyi, daxildə yaranan xaos (Latviya hökumətinin süqutu və ümumilikdə qeyri-kafi reaksiya) və Rusiyanın bunun ətrafında formalaşdırdığı informasiya narrativi uzunmüddətli nəticələr doğura biləcək təhlükəli vəziyyət yaradıb və bu vəziyyət ciddi şəkildə təhlil olunmalıdır.

Bu hava həyəcanları zamanı sosial şəbəkələrdə ən çox verilən sual belə idi: niyə bu pilotsuz uçuş aparatlarının sərbəst uçmasına imkan verilir?

Bu sualın cavabı sərt səslənə bilər, lakin reallıq ondan ibarətdir ki, Baltik ölkələrinin bu pilotsuz uçuş aparatlarını asanlıqla izləmək, hətta məhv etmək üçün kifayət qədər imkanları yoxdur. Üstəlik, bu problemlə üzləşən yalnız Baltik ölkələri deyil. ABŞ ilə İran arasında baş vermiş müharibə göstərdi ki, hətta nəhəng müdafiə büdcələrinə malik ölkələr belə ucuz və kütləvi istehsal olunan pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı effektiv mübarizə aparmaqda çətinlik çəkirlər.

ABŞ və onun müttəfiqləri ucuz pilotsuz uçuş aparatlarını vurmaq üçün bahalı MIM-104 “Patriot” hava hücumundan müdafiə raketlərindən istifadə etməyə məcbur qaldılar ki, bu da hərbi ehtiyatların sürətlə azalmasına səbəb oldu. Hava hücumundan müdafiə sahəsi onilliklər ərzində diqqətdən kənarda qalmışdı və yalnız Ukraynadakı müharibə, eləcə də ölkənin hər gün məruz qaldığı sistemli bombardman NATO-nu müdafiə strategiyasına yenidən baxmağa vadar etdi.

Hazırda Baltik ölkələri əsasən orta mənzilli NASAMS 3 və IRIS-T hava hücumundan müdafiə sistemlərinə, qısa mənzilli portativ hava hücumundan müdafiə sistemlərinə (MANPADS), eləcə də müəyyən sayda pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı istifadə olunan ələkeçirmə sistemlərinə malikdir. Məsələn, Litva yaxın zamanda az sayda MEROPS sistemi sifariş edib.

Baltik ölkələrinin istifadə etdiyi radiolokasiya sistemləri belə kiçik radara görünmə sahəsinə malik pilotsuz uçuş aparatlarını deyil, əsasən ənənəvi hava vasitələrini izləmək üçün nəzərdə tutulub və sərhədlərin tam əhatəsini təmin etmir. Baltik ölkələrinin heç birinin öz döyüş təyyarələri olmadığı üçün hava örtüyü NATO-nun Baltik hava patrulu missiyası tərəfindən təmin edilir.

Lakin Litvadakı hava şarı böhranı göstərdi ki, bu kifayət deyil. Pilotsuz uçuş aparatları təhlükəsinə qarşı mübarizə kompleks, çoxqatlı hava hücumundan müdafiə sistemi, təcrübə və ən əsası xərc baxımından səmərəli həllər tələb edir. Çünki bahalı zenit və ya “hava-hava” raketlərinin istifadəsi iqtisadi baxımdan davamlı deyil. Baltik ölkələri hazırda əlavə silah sistemləri və radiolokasiya vasitələri əldə etməyə çalışsalar da, bu proses bir sıra amillərlə məhdudlaşır.

Birincisi, mürəkkəb və uzunmüddətli dövlət satınalma prosedurlarının yaratdığı geniş bürokratik maneələrdir. Belə sistem şəffaflığı, ədalətli rəqabəti, səmərəliliyi və korrupsiyanın qarşısının alınmasını təmin etməyə xidmət etsə də, çox vaxt gecikmələrə, çeviklik çatışmazlığına və uzun satınalma müddətlərinə səbəb olur. Litvanın MEROPS sistemlərinin alınması prosedurlarını sadələşdirməsi kimi addımlar atılsa da, bürokratiya müdafiə satınalmaları üçün ciddi maneə olaraq qalır.

İkincisi, qlobal çatışmazlıq problemidir. Ukrayna və Yaxın Şərqdəki müharibələr səbəbindən hava hücumundan müdafiə sistemlərinə tələbat son dərəcə yüksəkdir və silah sənayesi bu tələbi tam qarşılaya bilmir. Nəticədə hava məkanını qorumaq istəyən ölkələr uzun gözləmə müddətləri ilə üzləşirlər. Güclü sənaye bazasına malik böyük dövlətlər üçün bu problem nisbətən az hiss olunsa da, Baltik ölkələri kimi kiçik alıcılar istehsalçıların prioritet siyahısında aşağı yerlərdə qalırlar.

Üçüncüsü isə texnologiyaların sürətli inkişafıdır. Pilotsuz uçuş aparatı və raket texnologiyaları sürətlə dəyişdiyi üçün hava hücumundan müdafiə sistemləri də buna uyğun inkişaf etməlidir. Nəticədə beş il əvvəl sifariş edilmiş ən müasir sistem belə istifadəyə verilən zaman artıq köhnəlmiş hesab oluna bilər. Bu xüsusilə pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı ələkeçirmə sistemləri üçün aktualdır.

Bütün bunlar göstərir ki, hətta kifayət qədər maliyyə və siyasi iradə olduğu halda belə, vacib müdafiə sistemlərinin əldə olunmasına hələ illər qalır və Baltik ölkələri öz hava məkanlarını məhdud imkanlarla qorumağa məcburdurlar. Bununla belə, Baltik ölkələrinin pilotsuz uçuş aparatı problemini həll etmək üçün müxtəlif variantları mövcuddur. Bunlara alternativ silah sistemləri və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmləri daxildir.

İlk növbədə, pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı mübarizənin ən ucuz üsullarından biri, ələkeçirici pilotsuz uçuş aparatları ilə yanaşı, top əsaslı hava hücumundan müdafiə sistemləridir. Hazırda Baltik ölkələrinin heç birində özüyeriyən zenit-top sistemləri yoxdur. Ukraynadakı müharibə göstərdi ki, bir vaxtlar “Soyuq müharibə qalığı” hesab edilən Almaniyanın “Gepard” sistemi pilotsuz uçuş aparatları sürülərinə və hətta qanadlı raketlərə qarşı son dərəcə effektiv və daha da vacibi, ucuz vasitədir.

Pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı xüsusi döyüş sursatları və müasir radiolokasiya sistemləri ilə təchiz edilmiş Almaniya-İsveçrə istehsalı olan “Skyranger 30/35” kimi müasir sistemlər bu vəzifəni daha uğurla yerinə yetirə bilər. Bu sistemlər ənənəvi raket əsaslı hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə müqayisədə daha ucuz, texniki xidmət baxımından daha sadə və daha mobildir.

Hətta Ukrayna modelinə uyğun olaraq yüngül avtomobillərə və ya yük maşınlarına quraşdırılmış iriçaplı pulemyotlar, xüsusilə uzaqdan idarəetmə imkanına malik olduqda, müvəqqəti həll kimi effektiv ola bilər. ABŞ ordusu son vaxtlar CROWS uzaqdan idarə olunan silah sistemləri və M2 “Browning” iriçaplı pulemyotları ilə təchiz edilmiş modernləşdirilmiş “Humvee” avtomobillərinin pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı istifadəsini məşq edib.

Litva daha əvvəl qeyd olunan “Skyranger” kimi özüyeriyən zenit-top sistemlərinin alınmasını nəzərdən keçirsə də, layihə qiymətləndirmə mərhələsindən irəli keçə bilmədi. Bu isə Baltik ölkələrini raket əsaslı olmayan, əlçatan qiymətə malik çox qısa mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemlərindən məhrum edir. Bu məqalənin yazıldığı vaxt özüyeriyən zenit-top sistemlərinin satın alınması ilə bağlı heç bir xəbər yox idi, lakin ümid etmək olar ki, bu yalnız zaman məsələsidir. Baltik regionunun uzunmüddətli təhlükəsizliyinə töhfə verə biləcək digər, daha cəsarətli həll isə turboprop təyyarələrin alınmasıdır.

Tam hüquqlu reaktiv qırıcı parkının yaradılması, ən azı yaxın perspektivdə, çətin görünür. Lakin daha ucuz və istismarı asan olan turboprop təyyarə parkı əlçatmaz deyil. Ukraynadakı müharibə bir daha göstərdi ki, belə təyyarələr yavaş hərəkət edən pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı ələkeçirici kimi istifadə oluna bilər. Ukrayna hazırda bu məqsədlə uyğunlaşdırılmış köhnə Yak-52 və An-28 təyyarələrindən istifadə edir. Lakin Braziliyanın “Embraer EMB 314 Super Tucano” və ya NATO standartlarına daha uyğun ABŞ istehsalı olan “L3Harris OA-1K Skyraider II” kimi xüsusi hazırlanmış turboprop döyüş təyyarələri pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı effektiv vasitə ola bilər.

Bu təyyarələrin alınması, saxlanılması və istismarı ənənəvi reaktiv qırıcılardan daha ucuzdur. Bundan əlavə, onlar hədəfləri toplarla məhv edə bilər və gələcəkdə qanadaltı asqılarda APKWS (Advanced Precision Kill Weapon System) idarəolunan raketlərinin və ya pilotsuz uçuş aparatı ələkeçiricilərinin inteqrasiyası mümkündür. Bu yanaşma NATO-nun Baltik hava patrulu missiyası üçün də faydalı ola bilər. Çünki reaktiv qırıcıların tez-tez döyüş uçuşlarına cəlb edilməsi bahalıdır və təyyarələrin konstruksiyasının resursunu azaldır.

Əgər Baltik ölkələri gələcəkdə öz reaktiv qırıcı parklarını yaratmaq qərarına gəlsələr, bu təyyarələr təlim məqsədləri üçün də istifadə edilə bilər. Hazırda isə Baltik ölkələrinin öz hərbi hava qüvvələrini inkişaf etdirməyə maraq göstərmədiyi görünür. Çünki əsas maliyyə vəsaiti quru qoşunlarının və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsinə yönəldilir. Lakin Baltik ölkələri nəzərə almalıdır ki, effektiv qırıcı aviasiya hər hansı hava hücumundan müdafiə şəbəkəsinin vacib elementidir.

Alternativ olaraq, yeni silah sistemləri almaqla yanaşı, Baltik ölkələri NATO müttəfiqlərindən Baltik regionunun hava müdafiəsinə daha böyük töhfə vermələrini tələb edə bilərlər. Hazırda NATO hava patrulu missiyası ilə yanaşı, növbəli əsasda yerüstü hava hücumundan müdafiə sistemləri də təmin edir. Məsələn, 2024-cü ildə Niderland Litvaya öz MIM-104 “Patriot” batareyasını göndərmişdi. 2025-ci ildə isə İtaliya eyni addımı SAMP-T sistemləri ilə atmışdı.

Lakin bu model də bir sıra problemlər yaradır. İlk növbədə, ucuz hava təhdidlərinə qarşı bahalı və mürəkkəb uzaqmənzilli raketlərdən istifadə uzunmüddətli perspektivdə davamlı deyil. Bu həm çox xərc tələb edir, həm də raket ehtiyatlarının sürətlə tükənməsinə səbəb ola bilər. ABŞ-nin İranla müharibəsi bunu bir daha nümayiş etdirdi. İkincisi, Yaxın Şərqdə gərginlik hələ də davam etdiyi üçün NATO artıq müəyyən dərəcədə hava hücumundan müdafiə imkanlarını yükləyib. Buna misal olaraq MIM-104 “Patriot” batareyalarının Türkiyəyə və Fransa helikopterlərinin Fars körfəzinə yerləşdirilməsini göstərmək olar.

Bununla belə, Baltik ölkələri öz şimal qonşularına müraciət edə bilərlər. Litva daha əvvəl İsveçdən NATO-nun növbəli hava müdafiəsi modelinə qoşulmasını xahiş etmişdi, lakin hələlik bu məsələ ilə bağlı yeni məlumat yoxdur.

Nəticə etibarilə, Baltik ölkələri orta mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemlərini, pilotsuz uçuş aparatı ələkeçirici parklarını və radiolokasiya şəbəkələrini inkişaf etdirməklə yanaşı, ənənəvi raket əsaslı hava hücumundan müdafiəyə alternativ silah sistemlərini də ciddi şəkildə nəzərdən keçirməlidirlər. Eyni zamanda, Baltik hava məkanının müdafiəsi üçün NATO-nun daha böyük üzv dövlətlərinin dəstəyini almağa çalışmalıdırlar.

Pilotsuz uçuş aparatlarının hava məkanına daxil olması Baltik ölkələri vətəndaşlarının təhlükəsizliyi üçün şübhəsiz ki, birbaşa təhdid yaradır və hava hücumundan müdafiə strategiyasına yenidən baxılmasını tələb edir. Lakin Rusiyanın reaksiyasını nəzərə aldıqda, bu hadisələr daha təhlükəli siyasi presedent də formalaşdırır. Baltik ölkələri üzərində uçan pilotsuz uçuş aparatları formal olaraq Ukraynaya məxsus olduğuna görə Rusiya Baltik ölkələrini, xüsusilə Latviyanı, Ukraynaya öz ərazilərindən Rusiya ərazisinə zərbələr endirməyə imkan verməkdə ittiham edib.

Bu ittihamlar açıq şəkildə həqiqətə uyğun olmasa da, onsuz da gərgin olan vəziyyəti daha da kəskinləşdirir. Bu hadisələr həmçinin Baltik ölkələrinə qarşı aparılan aqressiv dezinformasiya kampaniyası və Rusiyanın Baltik ölkələrini “rusların hüquqlarını sistemli şəkildə pozmaqda” ittiham edərək Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində iddia qaldırmaq planları ilə eyni vaxta təsadüf edir.

Bu addımlar əsasən üç məqsəd daşıyır. Birinci və qısamüddətli məqsəd avropalıları Ukraynanın gələcək pilotsuz uçuş aparatı hücumlarının regionun təhlükəsizliyini təhdid edəcəyinə inandırmaqdır. Heç kimə sirr deyil ki, Vladimir Putinin rejiminin əsas gəlir mənbəyi olan Rusiya neft sənayesi Ukraynanın uzaqmənzilli pilotsuz uçuş aparatları ilə endirdiyi zərbələr nəticəsində ciddi ziyan görüb.

Nəzəri olaraq Avropa Ukraynaya təzyiq göstərərək Rusiyanın dərinliklərinə endirilən zərbələri müvəqqəti dayandırmağa və ya azaltmağa nail ola bilərdi. Bu isə Rusiyanın neft və digər hərbi baxımdan vacib sənaye sahələrinə müəyyən nəfəs alma imkanı verərdi. Lakin belə ssenari çox az ehtimallıdır. Ukraynalılar anlayırlar ki, Rusiyanı zəiflətməyin və müharibənin gedişatını dəyişməyin yeganə yolu onun əsas gəlir mənbələrini sistemli şəkildə məhv etməkdir.

Neft gəlirlərinin azalması cəbhədə daha az əsgər və texnika, Rusiyada isə daha dərin iqtisadi böhran və artan sosial narazılıq deməkdir. İkinci məqsəd Ukraynaya dəstəyi azaltmaqdır. Daha əvvəl qeyd olunduğu kimi, Baltik ölkələrinin kəşfiyyat xidmətləri Rusiyanın GPS siqnallarına və digər radioelektron mübarizə vasitələrinə müdaxilə etməklə Ukrayna pilotsuz uçuş aparatlarını Baltik ölkələrinin üzərinə yönləndirdiyini bildiriblər və bunun Ukraynanın günahı olmadığını vurğulayıblar.

Buna baxmayaraq, artıq bəzi insanlar baş verənlərə görə Ukraynanı günahlandırırlar. Bu yanaşmanın mahiyyəti belədir: “Biz Ukraynaya kömək edirik, bəs onlar niyə bunu bizə edirlər?”. Bu düşüncə əsasən əvvəldən Ukraynaya yardımların əleyhinə olan şəxslər arasında yayılıb. Lakin Ukrayna hakimiyyəti Avropaya dost ölkələrin üzərinə qəsdən pilotsuz uçuş aparatları göndərmədiyini sübut etməklə bu fikirlərin qarşısını almalıdır. Əks halda, Rusiya bundan Ukraynanın nüfuzuna zərbə vurmaq və müttəfiqlər arasında parçalanma yaratmaq üçün istifadə edəcək.

Üçüncü məqsəd isə ən təhlükəlisidir. Daha əvvəl qeyd olunduğu kimi, pilotsuz uçuş aparatlarının Baltik ölkələrinin hava məkanına daxil olması Rusiyanın Baltik dövlətlərinə qarşı apardığı aqressiv dezinformasiya və təbliğat kampaniyası, eləcə də Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsindəki qarayaxma kampaniyası ilə üst-üstə düşür. Bu addımlara əsasən belə görünür ki, Rusiya gələcəkdə Baltik ölkələrinə qarşı mümkün hərəkətlər üçün zəmin hazırlayır. Eynilə Ukraynaya qarşı işğaldan əvvəl təxminən on il ərzində etdiyi kimi.

Rusiyanın “rusofobiya” və ya “Baltik ölkələrində Ukrayna qoşunları” narrativlərini NATO ilə müharibə üçün yeganə bəhanə kimi istifadə etməsi ehtimalı azdır. Lakin Rusiya rəhbərliyi ilk növbədə daxili auditoriya üçün mümkün gələcək münaqişəni əsaslandıracaq ideoloji baza formalaşdırmağa çalışır. Hazırda Rusiyanın genişmiqyaslı işğal üçün kifayət qədər resursları yoxdur, xüsusilə də Ukraynadakı irəliləyişinin yavaşladığı bir vaxtda. Buna baxmayaraq, Moskva NATO-nun dayanıqlığını yoxlamaq üçün alternativ addımlar ata bilər.

Məsələn, Latviyada yerləşən “ukraynalılara” qarşı raket və ya pilotsuz uçuş aparatı zərbəsi NATO-nun 5-ci maddəsini işə salarmı? Yaxud təsadüfi pilotsuz uçuş aparatı zərbəsi nəticəsində mülki şəxslər həlak olsa nə baş verər? Geosiyasi vəziyyətin getdikcə pisləşdiyini nəzərə alsaq, bu ssenarilər tamamilə qeyri-real görünmür. Xüsusilə də Ukraynadakı artan itkilər səbəbindən Rusiyanın daha ümidsiz vəziyyətə düşdüyünü nəzərə alsaq.

Nəticə olaraq, son pilotsuz uçuş aparatı insidentləri, Litvadakı hava şarı böhranı kimi, Avropa ölkələrinin qeyri-ənənəvi hava təhdidlərinə qarşı nə qədər hazırlıqsız olduğunu üzə çıxardı. Mülki müdafiə hazırlığının qeyri-kafi səviyyəsindən tutmuş silah sistemləri və radiolokasiya vasitələrinin çatışmazlığına qədər hər şey göstərdi ki, biz yeni və daha təhlükəli reallıqda yaşayırıq. Bu reallıq hətta sülh dövründə belə hava məkanımızı davamlı və effektiv şəkildə necə qoruya biləcəyimizi yenidən düşünməyi, həmçinin əhalini özünü müdafiəyə hazırlamağı tələb edir.

Bu proses beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində də həyata keçirilməlidir. Xüsusilə də Ukrayna ilə həyata keçirilməlidir. Çünki pilotsuz uçuş aparatları və raket hücumlarına qarşı mübarizədə heç bir ölkənin Ukrayna qədər təcrübəsi yoxdur. Eyni zamanda Baltik ölkələri Rusiyanın pilotsuz uçuş aparatları zərbələri, informasiya müharibəsi və ya hətta birbaşa hərbi qarşıdurma vasitəsilə NATO-nun qətiyyətini sınaqdan keçirmək cəhdlərinə qarşı ayıq-sayıq olmalıdırlar. Çünki Rusiya bunun üçün ideoloji zəmin yaratmağa davam edir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az