Lakin bu sənədin ən mühüm nəticələri yalnız müharibənin başa çatması ilə məhdudlaşmır. Onun təsiri regionun gələcək strateji arxitekturasına da uzanır. İndi əsas sual budur: Memorandum (İslamabad Memorandumu kimi də tanınır) Yaxın Şərq üçün yeni “Nikson dövrünün” başlanğıcını xəbər verirmi?
1969-cu ildə elan edilən orijinal Nikson Doktrinası “uzaqdan balanslaşdırma” strategiyası idi. ABŞ-nin dünyanın polisi rolunu daimi şəkildə yerinə yetirə bilməyəcəyini anlayan Prezident Riçard Nikson regional təhlükəsizlik üçün əsas məsuliyyəti yerli müttəfiqlərə həvalə etməyə çalışırdı.
Fars körfəzində bu siyasət “İki Sütun” strategiyası şəklində həyata keçirilirdi. Burada Səudiyyə Ərəbistanı və İran ABŞ maraqlarının və regional sabitliyin təminatçıları kimi nəzərdə tutulurdu. ABŞ dəstək göstərir, lakin nizam-intizamın qorunması yükü regional güclərin üzərinə düşürdü.
İslamabad Memorandumu və onun təmsil etdiyi diplomatik və ritorik dəyişiklik oxşar konseptual dönüşün baş verə biləcəyini göstərir. Lakin bu dəfə sistem tək bir müştəri dövlət və ya iki sütun üzərində deyil, regional güclərin konserti ətrafında formalaşır.
Memorandum ənənəvi mənada ikitərəfli ABŞ-İran razılaşması deyil. O, Pakistan və Qətərin vasitəçiliyi, həmçinin Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə, Misir və Omanın fəal dəstəyi ilə yaranmış çoxtərəfli diplomatiyanın məhsuludur. Buradakı əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, ABŞ artıq regional təhlükəsizliyin yeganə hakimi deyil, regional dövlətlər koalisiyasının tərəfdaşı kimi çıxış edir.
Pakistanın rolu xüsusilə diqqətəlayiqdir. İslamabad Vaşinqton və Tehran arasında etibarlı vasitəçi kimi özünü uğurla təsdiqləyib. Bu, sadəcə diplomatik nailiyyət deyil, bir zamanlar yalnız ABŞ-yə məxsus olan strateji məsuliyyətin üzərinə götürülməsidir. Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif razılaşmanı elan edərkən bu, “Pax Americana” dövrünün daha paylanmış təsir sisteminə yer verdiyinin açıq siqnalı idi.
ABŞ tərəfdaşlarından regional təhlükəsizlik üçün daha çox məsuliyyət daşımağı gözlədiyi halda, onların bu vəzifəni yerinə yetirməsinə mane ola biləcək təhlükələri də nəzərə ala bilər. Xüsusilə Pakistan məsələsində bu, ölkənin “Tehrik-e Taliban Pakistan” (TTP) və Bəlucistan Azadlıq Ordusu (BLA) kimi terror təşkilatları ilə mübarizəsinə dəstək verməyi əhatə edə bilər.
Xüsusilə BLA son illərdə Bəlucistanda infrastruktur layihələrini və strateji obyektləri hədəfə alıb, artan zorakılıq nəticəsində minlərlə insanın ölümünə səbəb olub. Niksonçu yanaşma çərçivəsində regional tərəfdaşlara dəstək vermək mütləq şəkildə ABŞ döyüş qüvvələrinin yerləşdirilməsini tələb etmir. Bu dəstək diplomatik və kəşfiyyat əməkdaşlığını, həmçinin BMT kimi beynəlxalq institutlar vasitəsilə zorakı aktorlara qarşı sanksiyaların tətbiqini əhatə edə bilər.
Belə yanaşma həm də ABŞ və Çinin maraqlarını yaxınlaşdıra bilər. Çünki hər iki tərəf regional sabitlikdə maraqlıdır. Bu isə Niksonun dövlətçilik anlayışına tam uyğun gəlir.
Səudiyyə Ərəbistanının bu “konsertdə” iştirakı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir zamanlar “İki Sütun” siyasətinin əsas dayaqlarından biri olan Səudiyyə Ərəbistanının regional sabitliyə və İranın iqtisadi inteqrasiyasına yönəlmiş çərçivədə iştirak etməsi regionda onilliklər boyu hökm sürən sıfır-cəm rəqabətindən ciddi uzaqlaşma deməkdir.
Türkiyənin iştirakı da eyni istiqamətə işarə edir. Böyük hərbi güc və getdikcə daha müstəqil xarici siyasət yürüdən NATO üzvü kimi Ankara həm strateji çəkisini, həm də diplomatik çevikliyini ortaya qoyur. Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə birlikdə regional güclər konserti üçün vacib olan bir çox xüsusiyyətlərə malikdirlər: diplomatik təsir imkanları, hərbi güc, iqtisadi nüfuz və rəqabət aparan bloklarla münasibətlər.
Formalaşmaqda olan bu sistem bir mühüm məqamda orijinal Nikson Doktrinasından fərqlənir. Niksonun regional nizamı ABŞ-yə yaxın məhdud sayda dayaqlara əsaslanırdı. Yeni sistem isə daha az iyerarxik və daha çox plüralist görünür.
Vaşinqton artıq müştəri dövlətlər vasitəsilə deyil, maraqları ABŞ ilə üst-üstə düşən, lakin həmişə tam uyğun olmayan müstəqil regional güclərlə işləməyə üstünlük verə bilər. Bu dəyişimin ən aydın sübutlarından biri Memorandumun elan edilməsindən sonra Vaşinqtonun İsrailə münasibətdə sərgilədiyi ritorik mövqedir.
İsrailin ifrat sağçı qüvvələri razılaşmaya qəzəblə reaksiya verərək onu Tehrana güzəşt kimi təqdim etdilər. Lakin Tramp administrasiyası müttəfiqlərinin tənqidlərinə uyğun mövqeyini dəyişmək əvəzinə razılaşmanı açıq şəkildə müdafiə etdi və gərginliyin azaldılması siyasətini davam etdirmək niyyətini nümayiş etdirdi.
Danışıqlarda mühüm rol oynayan vitse-prezident Cey Di Vens ABŞ-İsrail münasibətlərinin əsaslarını xatırladan sərt bəyanatla çıxış etdi.
O, İsrail rəhbərliyinə müraciətlə dedi: “Əgər mən İsrail hökumətinin kabinetində olsaydım, dünyada qalan yeganə güclü müttəfiqimə hücum etməzdim”.
Vens daha sonra İsrailə xatırladıb ki, ölkənin müdafiəsini təmin edən silahların üçdə ikisi “amerikalıların əlləri ilə hazırlanıb və Amerika vergi ödəyicilərinin vəsaiti hesabına maliyyələşdirilib”.
Mesaj tam aydın idi: ABŞ-nin daha geniş strateji məqsədləri regional tərəfdaşların istəklərinə tabe edilməyəcək.
Nikson Doktrinası da məhz uzaq regionların birbaşa hərbi idarə edilməsinin ABŞ üçün uzunmüddətli dövrdə davam etdirilə bilməyəcək xərclər yaratdığını qəbul etməklə formalaşmışdı.
İslamabad Memorandumu da oxşar anlayışın nəticəsi ola bilər. İranla bahalı və özünün yaratdığı qarşıdurmadan sonra Vaşinqton daha davamlı və ABŞ müdaxiləsindən daha az asılı regional sistem qurmaqda maraqlı görünür. Memorandumun uzunömürlü olub-olmayacağı hələ məlum deyil. O, yeni geosiyasi arxitekturanın təməli deyil, sadəcə müvəqqəti atəşkəs kimi də tarixə düşə bilər.
Lakin razılaşma artıq mühüm tendensiyanı üzə çıxarıb. ABŞ görünür ki, yenidən ənənəvi “uzaqdan balanslaşdırıcı” roluna qayıdır, regional gücləri nizamın qorunmasına görə daha böyük məsuliyyət daşımağa təşviq edir, özü isə uzaqdan diplomatik, iqtisadi və hərbi dəstək verir.
Əgər bu tendensiya davam etsə, tarixçilər gələcəkdə İslamabad Memorandumunu sadəcə bir müharibəni başa çatdıran sənəd kimi deyil, Yaxın Şərqin ABŞ üstünlüyü dövründən regional güclərin konsertinə keçidinin başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirə bilərlər.
Adlar dəyişib, aktorların sayı Nikson dövrü ilə müqayisədə artıb. Lakin əsas məntiq, yəni sabitliyin birbaşa Amerika idarəçiliyi ilə deyil, ilk növbədə regional dövlətlər tərəfindən qorunması Nikson Doktrinasının müəlliflərinə dərhal tanış gələrdi.
Eldar Məmmədov
Ordu.az
