Ankarada keçiriləcək NATO Zirvəsi ərəfəsində bu sual yalnız Avropanın deyil, transatlantik alyansın gələcəyini də müəyyən edəcək əsas məsələlərdən biridir. Çünki bu gün Avropanın qarşılaşdığı əsas problem Rusiya deyil, təhlükəsizlik asılılığı ilə strateji məsuliyyət arasındakı balanssızlıqdır.
Strateji muxtariyyət müzakirələrinin transformasiyası
Avropa səviyyəsində strateji muxtariyyət ilk dəfə 1998-ci il dekabrın 4-də qəbul edilən Sen-Malo Fransa-Böyük Britaniya Bəyannaməsində səsləndirildi. Lakin “strateji muxtariyyət” termini rəsmi şəkildə Avropa İttifaqının lüğətinə 2013-cü il dekabrın 19-20-də keçirilən Avropa Şurasının iclasından sonra daxil oldu. 2016-cı ilin iyun ayında Avropa İttifaqının qlobal strategiyası “Avropa İttifaqını strateji muxtariyyətlə təmin etmək” məqsədini açıq şəkildə ortaya qoydu. Bu istiqamət daha sonra 2022-ci ildə qəbul edilən və Avropa müdafiəsinə dair Avropa İttifaqının Strateji Kompası adlanan sənəddə də təsdiqləndi.
Avropanın “strateji muxtariyyət” müzakirələri əksər hallarda NATO-ya alternativ Avropa müdafiə sistemi yaratmaq təşəbbüsü kimi qəbul olunurdu. Halbuki bu anlayışın əsas məqsədi NATO-dan ayrılmaq deyil, Avropanın öz təhlükəsizliyi ilə bağlı daha çox imkan və qərarvermə qabiliyyəti əldə etməsidir.
Bu məqamda əsas sual ondan ibarətdir ki, Avropa İttifaqının NATO-nun strateji çərçivəsinə daha dərindən inteqrasiya olunduğu bir “NATO-laşma” prosesi yaşanacaq, yoxsa NATO-nun Avropanın təhlükəsizlik prioritetlərinə uyğun şəkildə yenidən formalaşdığı bir “avropalaşma” prosesi meydana çıxacaq?
Avropa İttifaqı daxilində strateji muxtariyyətin əsas tərəfdarı hesab olunan Fransa bu anlayışı irəli sürən aktor kimi tanınır. Emmanuel Makron prezidentliyinin ilk dövrlərində, 2017-ci ilin sentyabrında Sorbonnada etdiyi çıxışda “ortaq strateji mədəniyyətin” inkişaf etdirilməsi zərurətini vurğulamışdı. Bu anlayış həmin dövrdə daha çox atlantikçi mövqe sərgiləyən Almaniya ilə Paris arasında mübahisə mövzusuna çevrildi. Lakin Makronun bu çıxışından təxminən altı il sonra Almaniya NATO-nun mərkəzi roluna sadiq qalmaq şərti ilə Avropanın imkanlarının gücləndirilməsini dəstəkləməyə başladı.
İtaliya kimi bəzi ölkələr daha ehtiyatlı mövqe nümayiş etdirərkən, Şərqi Avropa ölkələri ABŞ-nin təhlükəsizlik təminatına sadiqliklərini güclü şəkildə qoruyur. Bununla yanaşı, İspaniya ilə ABŞ arasındakı münasibətlər son dövrlərdə NATO daxilində bu ayrışma ehtimalını açıq şəkildə ortaya qoydu. Pedro Sançes hökuməti ortaq müdafiəyə Avropanın töhfəsini gücləndirmək öhdəliyini bir daha təsdiqlədi, lakin artan hərbi xərclərlə bağlı bəzi Amerika tələblərinə qarşı ehtiyatlı mövqe tutdu.
Bununla belə, Avropanın təhlükəsizlik reallığı ilə bu siyasi yanaşma arasında hələ də ciddi məsafə mövcuddur.
Bu gün Avropa ölkələri müdafiə xərclərini artırıb, ortaq sursat istehsalı proqramları hazırlayıb və müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığı genişləndirib. Bu inkişafın ilk sütunu Avropa üçün Təhlükəsizlik Fəaliyyət Planı (SAFE) olan “2030 Avropanın Yenidən Silahlandırılması” proqramıdır. 2021-2027-ci illər dövrü üçün başladılan Avropa Müdafiə Fondu üzv dövlətlər arasında ortaq hərbi imkanların araşdırılması və inkişafının maliyyələşdirilməsini hədəfləyən, misli görünməmiş büdcəyə malik proqramdır. Bundan əlavə, 2021-ci ildə yaradılan Avropa Sülh Fondu Avropa İttifaqının xarici hərbi fəaliyyətlərini maliyyələşdirir.
NATO-nun avropalaşması mümkündürmü?
Bütün bunlara baxmayaraq, qitə hələ də ABŞ-nin strateji nəqliyyat imkanlarından, kəşfiyyat şəbəkələrindən, raketdən müdafiə sistemlərindən, nüvə çəkindirməsindən və qabaqcıl texnoloji sistemlərindən böyük ölçüdə asılıdır. Buna görə də Avropanın yaxın gələcəkdə NATO-nu əvəz edə biləcək müstəqil təhlükəsizlik arxitekturası yaratmasındansa, NATO-nun getdikcə daha çox avropalaşması daha real görünür.
Əslində son bir neçə ildə baş verən dəyişiklik məhz budur. Avropa ölkələri müdafiə xərclərini artırdıqca, NATO daha çox Avropa liderliyi və məsuliyyəti tələb etməyə başlayıb. Xüsusilə Vaşinqtonda getdikcə güclənən yanaşma Avropanın öz ətrafındakı təhdidlərin xərcini daha çox üzərinə götürməli olduğu fikridir.
Avropanın yenidən silahlanma proqramları ilə NATO daxilində yük bölgüsü müzakirələrinin eyni vaxtda irəliləməsi də təsadüfi deyil. Məsələn, yaradıldığı gündən etibarən amerikalı komandirlər tərəfindən idarə olunan Norfolk Birgə Qüvvələr Komandanlığı (JFC) britaniyalılara, Neapol JFC italiyalılara, Brunssum JFC isə Almaniya və Polşanın ortaq komandanlığına verildi.
Son araşdırmalar da göstərir ki, NATO-nun institusional strukturu daxilində Avropanın strateji muxtariyyəti ilə NATO əməkdaşlığı bir-birini istisna edən deyil, getdikcə bir-birini tamamlayan proseslərə çevrilir.
Bu səbəbdən Ankara Zirvəsində müzakirə olunmalı əsas məsələ Avropanın NATO-dan nə qədər müstəqilləşəcəyi deyil, NATO-nun nə dərəcədə avropalaşacağıdır. Bu nöqtədə daha güclü Avropa düzgün şəkildə formalaşdırıldığı təqdirdə NATO-nu gücləndirir. Tarixi baxımdan NATO-nun ən böyük problemi Avropanın zəifliyi deyil, yük bölgüsündəki balanssızlıq olub.
Daha çox müdafiə xərci ayıran, daha inteqrasiya olunmuş müdafiə sənayesinə malik və böhranların idarə olunması imkanları inkişaf etmiş Avropa nəzəri olaraq ABŞ-nin üzərindəki yükü azaldarkən, alyansın çəkindirmə qabiliyyətini artırır. Avropanın strateji potensialının inkişafı NATO-ya alternativ yaratmır, NATO-nun davamlılığını dəstəkləyir.
Lakin bunun baş verməsi üçün Avropanın müdafiə təşəbbüsləri Avropa İttifaqı üzvlərinin bir-biri ilə və NATO ilə rəqabət aparan deyil, NATO-nu tamamlayan məntiq üzərində qurulmalıdır. Bunun üçün taktiki addımlardan əvvəl Avropanın strategiyası və yalnız müdafiə siyasəti deyil, bu sahəyə təsir edən ikinci dərəcəli amillər də uyğun şəkildə formalaşdırılmalıdır.
Sənayedən insan resurslarına, büdcələşdirmədən xarici siyasətə qədər bir çox sahə ortaq müdafiə siyasətinə uyğun vəziyyətə gətirilməlidir. Bundan əlavə, Avropanın müdafiəsini gücləndirə bilməsi üçün Avropa İttifaqı öz institusional quruluşundan qaynaqlanan tıxanmaları aradan qaldırmaq bacarığını da nümayiş etdirməlidir.
Türkiyənin yüksələn strateji rolu
Avropa İttifaqına üzv olmayan strateji ölkələr bu sahədə yenidən qiymətləndirilməlidir. Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası yalnız “Avropa İttifaqı və NATO” oxunda müzakirə edilə bilməz. Ankara Zirvəsinin ortaya qoya biləcəyi ən mühüm töhfə Avropa təhlükəsizliyinin daha əhatəli çərçivədə yenidən müəyyənləşdirilməsi ola bilər.
Bu yenidən müəyyənləşdirmə prosesində Türkiyə ilə əməkdaşlıq da Avropa təhlükəsizliyi üçün nəzərdən qaçırıla bilməyəcək amil kimi qiymətləndirilir.
Türkiyə malik olduğu hərbi imkan və potensialla yanaşı, mühüm çəkindirmə elementi hesab olunan diplomatik uğurları sayəsində Avropanın müdafiəsinə yönəlmiş strategiyalar hazırlaya bilən, təcrübə paylaşa bilən və uzunmüddətli əməkdaşlıq təklif edən tərəfdaş kimi ön plana çıxır.
Bu baxımdan NATO-nun transformasiya prosesində tarixi əhəmiyyət daşıması gözlənilən Ankara Zirvəsində Alyansın bu istiqamətdə yeni strateji anlayışa yönələcəyi ehtimal edilir. Nəticə etibarilə, Avropanın gələcəyi strateji muxtariyyətdən daha çox strateji məsuliyyətdədir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
