Şimal sərhədinin müasir mühafizə tarixinin əsl başlanğıc nöqtəsi 16 iyun 1992-ci ilə təsadüf edir, çünki məhz həmin gün, hələ müstəqilliyin ən çətin və qeyri-müəyyən şəraitində, "Yalama Əlahiddə Buraxılış Məntəqəsi" adı altında bugünkü "Xudat" Sərhəd Dəstəsinin əsası qoyulub. Bu faktın xronoloji dəqiqliyi prinsipial əhəmiyyət daşıyır, çünki "Xudat" Sərhəd Dəstəsi Azərbaycanın müstəqillik dövründə yaradılmış ilk sərhəd dəstəsidir və bu birincilik ona təkcə təşkilati deyil, həm də mənəvi və tarixi bir status verir. Dəstənin məhz çətin və mürəkkəb bir şəraitdə, faktiki olaraq sıfırdan qurulması, şimal sərhədçilərinin sonrakı bütün nəsilləri üçün bir istinad nöqtəsi və qürur mənbəyi olub. Bu səbəbdən dəstənin müxtəlif ildönümləri (2022-ci ildə 30-cu, 2024-cü ildə 32-ci və nəhayət 2026-cı ildə 34-cü ildönümü) dövlət səviyyəsində, icra hakimiyyəti rəhbərlərinin və DSX rəhbərliyinin iştirakı ilə qeyd olunmaqdadır ki, bu da həmin tarixi başlanğıcın institusional yaddaşda nə qədər möhkəm kök saldığını göstərir.
Dəstənin yaranmasından sonra şimal sərhədinin müasirləşməsində növbəti mühüm mərhələ dövlət proqramları səviyyəsində formalaşıb. Bu istiqamətdə ilk irimiqyaslı və hüquqi baxımdan dəqiq sənəd Prezident İlham Əliyevin 27 dekabr 2005-ci il tarixli sərəncamı ilə təsdiqlənmiş "Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsi sisteminin 2006-2010-cu illərdə texniki inkişafına dair Dövlət Proqramı" olub. Bu proqramın mahiyyətini düzgün anlamaq vacibdir, çünki onun əsas diqqəti, geniş yayılmış təsəvvürün əksinə olaraq, şimalda kütləvi tikinti işlərinə deyil, daha çox texniki inkişafa – radiotezliklərin, rabitə şəbəkəsinin və naviqasiya-radar sistemlərinin qurulmasına yönəlmişdi. Bu dövrdə DSX-nin strateji prioritetləri arasında 2005-ci ildə Xəzər dənizində respublika maraqlarının qorunması üçün Sahil Mühafizəsinin yaradılması və 2007-ci ildə sərhədçi kadrların peşəkar hazırlanması üçün DSX Akademiyasının təsis edilməsi xüsusi yer tuturdu. Beləliklə, 2006-2010-cu illərin proqramı şimal istiqaməti üçün bilavasitə bina tikintisindən çox, gələcək quruculuğun texniki və kadr bünövrəsini hazırlayan bir hazırlıq mərhələsi rolunu oynayıb.
Şimal sərhədinin ən intensiv fiziki quruculuq dövrü isə məhz 2010-cu ildən başlayır və bu mərhələ, sıfırdan ən çox əsaslı obyektin tikildiyi əsas quruculuq dövrü kimi səciyyələndirilə bilər. Bu mərhələnin ilk böyük əlaməti 7 dekabr 2010-cu ildə "Zuxuloba" sərhəd zastavasının istifadəyə verilməsi oldu və bu obyekt yalnız bir zastava kimi deyil, həm də bir ənənənin başlanğıcı kimi əhəmiyyət daşıyır. Çünki "Zuxuloba" ilə birlikdə şimalda zabit ailələri üçün xüsusi yaşayış mənzillərinin tikilməsi praktikası əsaslı bir xarakter aldı ki, bu da sərhəd mühafizəsinə baxışda mühüm bir keyfiyyət dəyişikliyini göstərir: hərbçinin yalnız döyüş vahidi kimi deyil, ailəsi, məişəti və rifahı ilə birlikdə bütöv bir insan kimi nəzərə alınması. Bu ənənə təsadüfi bir detal deyil, çünki ailəsi yaxınında, layiqli şəraitdə yaşayan bir zabitin uzunmüddətli xidmət motivasiyası, psixoloji dayanıqlığı və əraziyə bağlılığı hər hansı texniki avadanlıqdan daha dərin və davamlı bir təhlükəsizlik amilidir.
Bu mərhələnin sonrakı addımları şimal sərhədinin müxtəlif relyef tiplərini sistematik şəkildə əhatə etmə məntiqini ortaya qoyur. 8 avqust 2014-cü ildə Xaçmaz rayonu ərazisində sıfırdan inşa edilmiş "Xanoba" sərhəd zastavası kompleksinin – kazarma, idman meydançaları və zabit-gizir heyəti üçün xidməti yaşayış evləri ilə birlikdə istifadəyə verilməsi düzənlik və keçid zonasının möhkəmləndirilməsini təmin etdi. 2015-ci ildə Qusar rayonu ərazisində qərargah, təlim şəhərcikləri və irihəcmli anbarları özündə birləşdirən müasir "Samur" sərhəd zastavasının tikilməsi isə xidmət, təlim və logistik təminat funksiyalarını bir məkanda toplayan kompleks bir yanaşmanı nümayiş etdirdi. Nəhayət, 15 avqust 2018-ci ildə Qusarın yüksək dağlıq və çətin relyefli ərazisində "Yuxarı Tahircal" sərhəd zastavası kompleksinin tam avtonom infrastruktura malik şəkildə şəxsi heyətin xidmətinə verilməsi bu sistemli quruculuğun ən çətin coğrafi nöqtəni belə əhatə etdiyini göstərdi. Bu obyektlərin ardıcıllığına diqqət yetirdikdə aydın bir məntiq görünür: dövlət şimal sərhədini düzənlikdən başlayaraq mərhələli şəkildə yüksək dağlığa doğru, hər relyef tipini özünəməxsus tələblərinə uyğun infrastruktura ilə təmin edərək, bütöv bir zəncir halında bağlayırdı.
Şimal sərhədinin mühafizəsi yalnız mühafizə zastavaları ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda qanuni tranzit və keçid funksiyasını da əhatə edir və bu istiqamətdə ən mühüm layihə Samur çayı üzərində yeni avtomobil körpüsünün inşası olub. Bu layihənin hüquqi əsası 13 avqust 2013-cü il tarixində Azərbaycan və Rusiya hökumətləri arasında imzalanmış sazişlə qoyulmuş, körpünün inşasının təməli 2018-ci ildə atılmış və tikinti işləri sürətləndirilərək körpü 24 dekabr 2019-cu il tarixində rəsmən istifadəyə verilmişdi. Bu körpünün strateji əhəmiyyəti yalnız mühəndis tikilisi olmasında deyil, həm də sərhədin mühafizə ilə qanuni hərəkət arasındakı tarazlığını yeni bir səviyyəyə qaldırmasındadır. Məhz bu kontekstdə 17 aprel 2019-cu il tarixində DSX rəisi, general-polkovnik Elçin Quliyevin "Samur" dövlət sərhədindən buraxılış məntəqəsinə şəxsi yoxlama səfəri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu səfər çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin keçid prosedurlarının sadələşdirilməsi barədə tapşırıqlarının icrası qiymətləndirilmiş, sərhəddən keçən şəxslərlə birbaşa söhbətlər aparılmış və keçid müddətlərinin maksimal azaldılması məsələləri nəzərdən keçirilmişdi. Bu yanaşma sərhəd təhlükəsizliyini vətəndaş rahatlığının düşməni kimi deyil, onunla uzlaşan bir funksiya kimi formalaşdırmağa yönəlmişdi.
Şimal sərhədinin hüquqi cəhətdən möhkəmləndirilməsinin ayrılmaz hissəsi isə dövlət sərhədinin demarkasiyası prosesi olub və bu prosesin xronologiyasını dəqiq oxumaq vacibdir. 27-29 noyabr 2019-cu il tarixlərində Moskvada keçirilən Azərbaycan-Rusiya Birgə Demarkasiya Komissiyasının 8-ci iclasında tərəflər düzənlik və meşəlik ərazilərdə çöl-ölçmə işlərinin əsasən başa çatdığını, sərhəd nişanlarının böyük qisminin yerləşdirildiyini bəyan edib və 2020-ci il üçün son iş planını təsdiqləyiblər. Bu prosesin nəticələri rəsmi səviyyədə 3 fevral 2020-ci il tarixində Xarici İşlər nazirinin müavini, Prezidentin xüsusi nümayəndəsi Xələf Xələfovun bəyanatı ilə açıqlanıb və həmin bəyanatda 391 kilometrlik sərhəd xəttinin mürəkkəb dağlıq relyefi olmayan əsas hissələrində işlərin praktiki olaraq yekunlaşdığı bildirilib.
Bütün bu xronologiyanın geosiyasi məntiqini anlamaq üçün vacib bir suala cavab vermək lazımdır: nə üçün əsaslı tikinti işlərinin böyük əksəriyyəti 2010-2019-cu illər aralığına cəmləşmişdi? Bunun cavabı dövlət strategiyasının dövrü prioritetlərində gizlidir, çünki həmin illərdə şimal istiqaməti dövlət sərhədlərinin müasir formada təşkili strategiyasında əsas prioritetlərdən biri idi. 2020-ci ildən sonra isə geosiyasi mənzərə köklü şəkildə dəyişdi və dövlətin tikinti, mühəndis qüvvələrinin böyük hissəsi təbii olaraq işğaldan azad edilmiş cənub-qərb sərhədlərinə (Qarabağ və Şərqi Zəngəzur istiqamətinə) yönəldildi. Bu, şimalın diqqətdən kənarda qalması demək deyildi, əksinə, məntiqli bir resurs bölgüsü idi: artıq möhkəm bazası qurulmuş şimal istiqaməti yeni və təcili tələblər doğuran cənub-qərb istiqamətinə öncəlik verilməsinə imkan yaratdı. Məhz bu kontekstdə cari dövrdə, yəni 2025-2026-cı illərdə şimalda gördüyümüz işlərin əsl mahiyyəti aydınlaşır: bu, sıfırdan yeni quruculuq deyil, 2010-2019-cu illərdə qurulmuş nəhəng bazanın cari dövrün standartlarına uyğun əsaslı təmir və modernləşdirilməsi mərhələsidir.
Bu məntiqi izlədikdə, iyunun 16-da "Samur" sərhəd komendantlığının açılışı öz əsl yerini və mənasını tapır. Bu açılış, dəstənin yaradılmasının 34-cü ildönümünə təsadüf etməklə həm rəmzi, həm də praktik bir əhəmiyyət daşıyır, çünki o, 34 illik quruculuq və mühafizə ənənəsinin müasir mərhələdə davam etdiyini təsdiqləyir. Əsaslı təmir olunmuş komendantlıq kompleksi tamamilə yenidən qurularaq şəxsi heyətin istifadəsinə verilib, burada yenilənmiş qərargah, əsgər kazarması, yeməkxana və xidməti mənzillər müasir standartlara uyğun şəkildə təqdim olunub. Rəsmi mənbələrin təsdiqlədiyi bu elementlər təsadüfi seçilməyib, çünki onlar birlikdə bir sərhəd vahidinin tam funksional dövriyyəsini əhatə edir: idarəetmə (qərargah), yaşayış və döyüş hazırlığı (kazarma), gündəlik təminat (yeməkxana) və sosial dayanıqlıq (xidməti mənzillər). Bu dörd elementin eyni anda yenilənməsi, modernləşmənin parçalı deyil, bütöv və sistemli xarakter daşıdığını ortaya qoyur.
Açılış mərasiminin insani və mənəvi ölçüsü də ən az infrastruktur qədər diqqətə layiqdir. DSX rəisi, general-polkovnik Elçin Quliyevin mərasimdə şəxsən iştirakı və veteran sərhədçilərin xüsusi olaraq dəvət edilməsi bu hadisəni sırf texniki bir açılışdan çıxarıb dərin simvolik məna daşıyan bir mərasimə çevirir. Veteranların iştirakı və onların gənc nəsil sərhədçilərlə bir araya gəlməsi institusional yaddaşın və xidmət ənənələrinin canlı şəkildə ötürülməsinin ifadəsidir, çünki sərhəd qoşunlarında ən qiymətli sərvət təkcə bina və ya avadanlıq deyil, illərlə formalaşmış təcrübə, ərazi bilgisi və mənəvi dözümdür ki, bunlar da yalnız nəsildən-nəslə bilavasitə ötürülmə yolu ilə qorunur. Xüsusilə nəzərə alsaq ki, dəstə məhz 1992-ci ildə, ən çətin şəraitdə yaradılıb, bu veteranların bir qismi həmin ilk günlərin canlı şahidləridir və onların gənc əsgərlərlə görüşü hər bir yeni sərhədçiyə onun 34 illik şərəfli bir tarixin davamçısı olduğunu hiss etdirir. Mərasim çərçivəsində xidmətdə fərqlənən bir qrup hərbi qulluqçunun təltif edilməsi isə bu mənəvi ölçünü tamamlayır.
Burada metodoloji baxımdan vacib bir məqamı dürüstlüklə qeyd etmək lazımdır. Şimal sərhədinin müasir mühafizə sistemləri, sözsüz ki, müasir texnologiyalardan istifadə edir, lakin bu sistemlərin dəqiq texniki xarakteristikaları, konkret iş prinsipləri, avadanlıq markaları və taktiki detalları dövlət və hərbi sirr kateqoriyasına aiddir və rəsmi hesabatlarda açıqlanmır. Buna görə də bu analizdə spesifik və təsdiqlənməyən texniki iddialardan (konkret sensor növləri, rəqəmsal sistemlərin işləmə prinsipləri, texnika modelləri və ya logistik rəqəmlər kimi) şüurlu şəkildə uzaq duracağıq, çünki belə detalların uydurulması həm faktiki dəqiqliyə zərbə vurar, həm də mövzunun ciddiliyinə xələl gətirərdi. Biz yalnız ümumi və təsdiqlənmiş çərçivəni təqdim edəcəyik: xidməti-döyüş fəaliyyətinin səmərəli təşkili üçün ərazinin müasir texniki avadanlıqlar və rabitə vasitələri ilə təchiz edilməsi, infrastruktur obyektlərinin əsaslı təmiri və döyüş hazırlığının yüksək səviyyədə saxlanılması üçün silah, sursat və xüsusi nəqliyyat vasitələri parkının tam hazır vəziyyətə gətirilməsi. Bu ümumi çərçivə dəqiq detalları açıqlamadan da, modernləşmənin əhatə dairəsini və ciddiliyini kifayət qədər aydın şəkildə ortaya qoyur.
Bütün bu 34 illik mənzərəni vahid bir analitik çərçivədə cəmlədikdə, Azərbaycanın şimal istiqamətdəki yanaşmasının üç bir-birinə hörülmüş ox üzərində qurulduğu aydın olur. Birinci ox fiziki-infrastruktur oxu kimi 1992-ci ildə qoyulan bünövrədən başlayaraq, 2010-cu ildən intensivləşən daimi zastavaların, komplekslərin, körpülərin və komendantlıqların qurulmasını əhatə edən maddi bazanı təşkil edir ki, bu da sistemin görünən bədənidir. İkinci ox texniki-funksional ox kimi ərazinin müasir avadanlıq, rabitə vasitələri və xüsusi nəqliyyat parkı ilə təchiz edilərək daim hazır vəziyyətdə saxlanılmasını, eləcə də sərhəd xəttinin hüquqi cəhətdən demarkasiya ilə dəqiqləşdirilməsini əhatə edir ki, bu da sistemin işlək qabiliyyətini və hüquqi möhkəmliyini təmin edir. Üçüncü ox isə sosial-mənəvi ox kimi zabit ailələri üçün mənzillərin tikilməsindən tutmuş veteran ənənələrinin qorunmasına və xidmət motivasiyasının yüksək saxlanılmasına qədər uzanan insani ölçünü təşkil edir ki, bu da sistemin ruhu və davamlılığının təminatçısıdır. Bu üç oxun ən güclü tərəfi onların ayrılıqda deyil, sinxron və bir-birini tamamlayan şəkildə inkişaf etdirilməsidir, çünki yalnız betona güvənən bir sistem ruhsuz, yalnız texnikaya bel bağlayan bir sistem insansız, yalnız insana arxalanan bir sistem isə müasirlikdən məhrum olardı. Həqiqi və davamlı təhlükəsizlik isə yalnız bu üç oxu vahid bir perimetr daxilində birləşdirən yanaşmadan doğur.
Yekun olaraq, 1992-ci ildən 2026-cı ilə qədər uzanan bu mənzərə bizə göstərir ki, Azərbaycan-Rusiya şimal sərhədi heç vaxt birdəfəlik tamamlanmış, sonra tərk edilmiş bir layihə deyil, əksinə daim inkişaf edən, dövrün tələblərinə uyğun yenilənən və nəsillər arasında ötürülən canlı bir prosesdir. 1992-ci ilin çətin şəraitdə qoyulmuş bünövrəsi başlanğıc nöqtəsini müəyyənləşdirdi, 2006-2010-cu illərin dövlət proqramı texniki və kadr bazasını hazırladı, 2010-2019-cu illərin intensiv quruculuğu fiziki bədəni yaratdı, demarkasiya prosesi hüquqi çərçivəni möhkəmləndirdi, 2020-ci ildən sonrakı dövr isə bu bütöv bazanı qoruyaraq müasir standartlara çatdırdı. İyunun 16-da "Samur" komendantlığının açılışı isə bu uzun yolun növbəti, lakin son olmayan mərhələsi kimi həm keçmişin əməyinə hörmət, həm də gələcəyə hesablanmış davamlılığın təsdiqi kimi Azərbaycanın sərhəd təhlükəsizliyi salnaməsinə yazılır. Çünki üç oxun birləşdiyi bu bütöv perimetr, ən ucqar dağ zastavasından mərkəzi komendantlığa qədər, dövlətin öz şimal hüdudlarına müstəqilliyin ilk günündən bəri verdiyi daimi və sistemli dəyərin maddi və mənəvi təcəssümüdür.
Firuz Bağırov
Ordu.az
