Bu təlimin ən diqqətəlayiq aspekti onun “yeni əməliyyat konsepsiyasına uyğun” keçirilməsidir. Bu ifadə ilk baxışda texniki termin kimi görünsə də, əslində Azərbaycan ordusunun döyüş doktrinasında fundamental dəyişikliyin baş verdiyini siqnallaşdırır. “Yeni əməliyyat konsepsiyası”, bu, ordunun döyüş meydanında necə hərəkət edəcəyini, qüvvələri necə yerləşdirəcəyini, komanda-idarəetmə zəncirini necə qurağacını və müxtəlif qüvvə növləri arasında qarşılıqlı əlaqəni necə təmin edəcəyini müəyyənləşdirən əsas çərçivə sənədidir. Hər hansı ordunun əməliyyat konsepsiyasını yeniləməsi həmin ordunun müharibə haqqında düşüncə tərzinin dəyişdiyini, yeni təhdid mühitinə və müasir döyüş meydanının tələblərinə adaptasiya olunduğunu göstərir. Azərbaycan kontekstində bu yeni konsepsiya, böyük ehtimalla, 2020-ci il Vətən Müharibəsinin təcrübələrindən çıxarılmış dərslərin, son illərdə müşahidə olunan regional və qlobal hərbi münaqişələrin, xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin analiz nəticələrinin və müasir texnoloji inkişafların hərbi planlaşdırmaya inteqrasiyasının məhsuludur.
Vətən Müharibəsi Azərbaycan ordusuna unikal döyüş təcrübəsi qazandırdı. Pilotsuz uçuş aparatlarının kütləvi tətbiqi, dəqiq yönləndirilən silahların effektiv istifadəsi, müxtəlif qüvvə növlərinin real vaxt rejimində koordinasiyası və sürətli manevr əməliyyatları bu müharibənin əsas xüsusiyyətləri idi. Lakin müharibə eyni zamanda təkmilləşdirilməli sahələri də aşkar etdi. İstənilən hərbi əməliyyat, nə qədər uğurlu olursa-olsun, müəyyən boşluqlar, gözlənilməz çətinliklər və optimallaşdırılmalı proseslər ortaya çıxarır. Yeni əməliyyat konsepsiyası məhz bu dərslərin həm müvəffəqiyyətlərin, həm də təkmilləşdirilməli sahələrin sistematik şəkildə doktrinaya transformasiya edilməsinin nəticəsidir. Döyüş atışlı taktiki təlimin bu yeni konsepsiyaya uyğun keçirilməsi isə nəzəri sənədin praktiki sınaqdan keçirilməsi, nəzəriyyə ilə təcrübə arasındakı məsafənin ölçülməsi və zəruri düzəlişlərin müəyyənləşdirilməsi prosesidir.
Təlimin məqsədləri arasında xüsusi olaraq vurğulanan “komandirlərin çevik qərar qəbuletmə qabiliyyətinin artırılması” müasir hərbi düşüncənin ən aktual mövzularından birinə – missiya tipli komandanlıq və ya mərkəzsizləşdirilmiş qərar qəbuletmə konsepsiyasına birbaşa istinad edir. Ənənəvi hərbi idarəetmə modeli aşağıdan yuxarıya məlumat axını və yuxarıdan aşağıya əmr axını prinsipinə əsaslanır, yəni alt səviyyədəki komandirlər vəziyyət haqqında məlumatı yuxarıya ötürür, yuxarı səviyyədəki komandir qərar qəbul edir və əmr şəklində aşağıya göndərir. Lakin müasir döyüş meydanının sürəti, mürəkkəbliyi və qeyri-müəyyənliyi bu klassik modelin effektivliyini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Döyüş meydanında vəziyyət saniyələr ərzində dəyişə bilər, rabitə kanalları kəsilə bilər, rəqib radioelektron mübarizə vasitələri ilə komanda-idarəetmə sistemlərini pozmağa çalışa bilər. Belə şəraitdə alt səviyyə komandirinin yuxarıdan əmr gözləmədən, ümumi niyyəti anlayaraq və yerli vəziyyəti qiymətləndirərək müstəqil qərar qəbul etmə qabiliyyəti həlledici əhəmiyyət daşıyır. “Çevik qərar qəbuletmə” ifadəsi məhz bunu, komandirin sürətlə dəyişən taktiki mühitdə adekvat, vaxtında və effektiv qərarlar qəbul edə bilməsini nəzərdə tutur.
Bu qabiliyyətin inkişaf etdirilməsi təkcə fərdi komandirin intellektual hazırlığı ilə deyil, həm də ordunun ümumi komanda mədəniyyəti ilə bağlıdır. Çevik qərar qəbuletmə üçün ilk növbədə komandirlərin təşəbbüskarlığının təşviq olunduğu, səhvlərə konstruktiv yanaşıldığı və alt struktur rəhbərlərinin müstəqilliyinə imkan verildiyi institusional mühit lazımdır. Sovet hərbi ənənəsindən (mərkəzləşdirilmiş komandanlıq modelinə əsaslanırdı) bu cür çevik, mərkəzsizləşdirilmiş modelə keçid fundamental mədəni transformasiya tələb edir. Azərbaycan ordusunun yeni əməliyyat konsepsiyasında çevik qərar qəbuletmənin prioritet kimi müəyyən edilməsi bu transformasiyanın aktiv şəkildə həyata keçirildiyini göstərir. Taktiki təlimlər isə bu yeni mədəniyyətin təcrübədə sınaqdan keçirildiyi, komandirlərin real vaxt rejimində qərar qəbuletmə bacarıqlarının inkişaf etdirildiyi və yeni komandanlıq modelinin əməliyyat effektivliyinin qiymətləndirildiyi ən effektiv vasitədir.
Təlimin digər vurğulanan məqsədi – “qarşılıqlı uzlaşma şəraitində bölmələrin idarə edilməsi” – müasir döyüş meydanının ən mürəkkəb tələblərindən birinə cavab verir. Müasir hərbi əməliyyatlar tək bir qüvvə növünün istər piyada, istər zirehli texnika, istərsə də artilleriya olsun, müstəqil hərəkəti ilə uğurla nəticələnə bilmir. Effektiv döyüş əməliyyatı müxtəlif bölmələrin (piyada, zirehli, artilleriya, mühəndis, hava dəstəyi, kəşfiyyat, rabitə və logistika bölmələrinin) vahid plan çərçivəsində, real vaxt rejimində bir-biri ilə koordinasiya olunaraq hərəkət etməsini tələb edir. “Qarşılıqlı uzlaşma” ifadəsi bu çoxtərəfli koordinasiyanı (ingilis dilində “combined arms” və ya “joint operations” olaraq tanınan konsepsiyanı - red.) ifadə edir. Hər bir bölmənin öz taktiki tapşırığı var, lakin bu tapşırıqlar bir-biri ilə uzlaşmalı, bir bölmənin hərəkəti digərinin hərəkətini dəstəkləməli və tamamlamalıdır. Məsələn, artilleriya atəşi piyada hücumunun yolunu açmalı, zirehli texnika piyadanın irəliləməsini dəstəkləməli, kəşfiyyat bölməsi real vaxt rejimində rəqib mövqeləri barədə məlumat verməli, rabitə bölməsi bütün bu axınları fasiləsiz olaraq təmin etməlidir. Bu uzlaşmanın həm üfüqi (eyni səviyyədəki bölmələr arasında), həm də şaquli (müxtəlif komandanlıq səviyyələri arasında) ölçüsü var və hər ikisinin eyni vaxtda effektiv işləməsi asan deyil.
Döyüş atışlı taktiki təlimin bu kontekstdə xüsusi dəyəri ondadır ki, o, bu uzlaşmanı real döyüş şəraitinə maksimum yaxın mühitdə sınaqdan keçirir. “Döyüş atışlı” ifadəsi təlimin imitasiya vasitələri ilə deyil, real silah-sursat ilə keçirildiyini bildirir. Bu, təlimin reallıq səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə artırır, hərbi qulluqçular real mərmilərin uçuş səsini eşidir, real partlayışların təsirini hiss edir, real atəş altında manevretmə və qərar qəbuletmə bacarıqlarını sınaqdan keçirir. Döyüş atışlı təlimlər, həmçinin təhlükəsizlik protokollarının, atəşi idarəetmə prosedurlarının və bölmələrarası koordinasiyanın etibarlılığını yoxlamaq üçün ən effektiv vasitədir. Əgər uzlaşmada problem varsa, döyüş atışlı təlim bu problemi dərhal aşkar edir, çünki real sursat ilə işləyərkən koordinasiya xətası son dərəcə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Müdafiə naziri Zakir Həsənovun təlimə birbaşa nəzarət etməsi və xəritə üzərində təlimin mövzusu, mərhələləri və icra ardıcıllığı barədə ətraflı məruzə dinləməsi bir neçə mühüm mesaj daşıyır. Birincisi, bu, Azərbaycan ordusunda “yuxarıdan nəzarət” mədəniyyətinin güclü olduğunu göstərir, yəni ən yüksək komandanlıq səviyyəsi döyüş hazırlığı prosesini uzaqdan deyil, birbaşa və müntəzəm olaraq izləyir. İkincisi, xəritə üzərində məruzə dinləmək nazirin təlimin planlaşdırma mərhələsi, yəni nəzəri əsası ilə maraqlandığını göstərir. Döyüş atışlı taktiki təlim iki əsas komponentdən ibarətdir: planlaşdırma (xəritə üzərində qərar qəbuletmə, əmrlərin hazırlanması, uzlaşma prosedurları) və icra (real ərazidə manevretmə, atəş açma, mövqe tutma). Nazirin hər iki komponentlə həm planlaşdırma məruzəsi, həm də icranın müşahidəsi ilə maraqlanması onun təlimin yalnız nəticəsi ilə deyil, həm də prosesi ilə maraqlandığı, planlaşdırma keyfiyyətini qiymətləndirdiyi və nəzəriyyə ilə təcrübə arasındakı uyğunluğu yoxladığı anlamına gəlir. Üçüncüsü, nazirin rəhbər heyəti ilə birlikdə gəlməsi bu yoxlamanın fərdi deyil, institusional xarakter daşıdığını göstərir, yəni Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi kollektiv şəkildə döyüş hazırlığı prosesini qiymətləndirir.
Məruzənin xəritə üzərində keçirilməsi detalı ayrıca diqqətə layiqdir, çünki o, hərbi planlaşdırma mədəniyyətinin göstəricisidir. Hərbi xəritə sadəcə coğrafi təsvir deyil, o, əməliyyat mühitinin vizuallaşdırılması, qüvvələrin yerləşdirilməsinin sxematik göstərilməsi, hücum və müdafiə istiqamətlərinin işarələnməsi, atəş zonalarının müəyyənləşdirilməsi və zamanlama cədvəllərinin əks olunması vasitəsidir. Xəritə üzərində məruzə komandirin vəziyyəti necə qiymətləndirdiyini, qərarını hansı məntiqə əsasən qəbul etdiyini və əməliyyatın icrasını necə planlaşdırdığını göstərir. Nazirin bu məruzəni dinləməsi, əslində, komandirin strateji düşüncə qabiliyyətini, analitik bacarığını və planlaşdırma keyfiyyətini qiymətləndirmə prosesidir.
Təlimin “cari ilin hazırlıq planına uyğun” keçirilməsinin vurğulanması isə Azərbaycan ordusunda döyüş hazırlığının spontan deyil, planlaşdırılmış, sistematik və ardıcıl proses olduğunu göstərir. İllik hazırlıq planı, bu, bütün il ərzində hansı təlimlərin, hansı ardıcıllıqla, hansı mövzularda və hansı intensivlikdə keçiriləcəyini müəyyən edən əsas sənəddir. Bu planın mövcudluğu döyüş hazırlığının improvizasiyaya deyil, sistemli yanaşmaya əsaslandığını, hər bir təlimin əvvəlki təlimlərin nəticələri üzərində qurulduğunu və bütün hazırlıq dövrünün vahid məqsədə – ordunun döyüş qabiliyyətinin maksimum səviyyəyə çatdırılmasına xidmət etdiyini göstərir. Müasir döyüş üsullarının nəzərə alınması isə bu planın statik sənəd olmadığını, əksinə, qlobal hərbi tendensiyalara, regional təhlükəsizlik mühitindəki dəyişikliklərə və texnoloji inkişaflara uyğun olaraq daim yenilənən dinamik çərçivə olduğunu göstərir.
Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyinin bölmələrin taktiki fəaliyyətlərini və şəxsi heyətin döyüş hazırlığını yüksək qiymətləndirməsi isə həm pozitiv dəyərləndirmə, həm də strateji kommunikasiya funksiyasını yerinə yetirir. Pozitiv qiymətləndirmə şəxsi heyətin motivasiyasını artırır, komandir korpusunun peşəkarlığını tanıyır və hazırlıq prosesinin düzgün istiqamətdə getdiyini təsdiqləyir. Strateji kommunikasiya baxımından isə bu qiymətləndirmə həm daxili (ordunun bütün bölmələrinə), həm də xarici auditoriyaya (regiondakı dövlətlərə və potensial rəqiblərə) ünvanlanmış mesajdır: Azərbaycan ordusu döyüşə hazırdır, yeni əməliyyat konsepsiyası effektiv işləyir, komandanlıq səviyyəsi döyüş hazırlığından məmnundur. Bu mesaj çəkindirmə nəzəriyyəsinin əsas prinsiplərindən birinə – potensial rəqibin hərbi müdaxilənin uğursuzluqla nəticələnəcəyinə inanmasını təmin etmək prinsipinə xidmət edir.
Daha geniş perspektivdən baxdıqda, bu təlim Azərbaycan ordusunun Vətən Müharibəsindən sonrakı transformasiya prosesinin mühüm göstəricisidir. Müharibə qələbəsi ilə nəticələnsə də, müasir hərbi düşüncədə “qələbədən sonra dayanmaq” ən böyük strateji xəta hesab olunur. Müharibənin dərsləri öyrənilməli, doktrina yenilənməli, yeni təhdid mühitinə uyğun hazırlıq aparılmalı və texnoloji inkişaflar hərbi planlaşdırmaya inteqrasiya olunmalıdır. Rusiya-Ukrayna və İsrail/ABŞ-İran müharibəsi pilotsuz sistemlərin kütləvi tətbiqinin, radioelektron mübarizənin, dərin zərbə qabiliyyətinin və uzun müddətli müharibə şəraitində davamlılığın vacibliyini bir daha vurğulayır. Livan və Qəzzadakı münaqişələr isə şəhər mühitində döyüşün, tunel müharibəsinin və mülki əhali ilə döyüşçülərin bir-birinə qarışdığı mühitdə əməliyyatların mürəkkəbliyini ortaya qoyur. Azərbaycan ordusunun yeni əməliyyat konsepsiyası, ehtimal ki, bütün bu müasir təcrübələri nəzərə alır və taktiki təlimlər bu konsepsiyanın real şəraitdə sınaqdan keçirilməsinin əsas vasitəsidir.
Bütün bunları nəzərə aldıqda, Müdafiə Nazirliyinin rəhbər heyətinin döyüş atışlı taktiki təlimin gedişatını yerində yoxlaması sadəcə adi nəzarət fəaliyyəti deyil, Azərbaycan ordusunun yeni əməliyyat konsepsiyasının praktiki sınağı, komandir korpusunun çevik qərar qəbuletmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi, bölmələrarası uzlaşmanın real döyüş şəraitinə yaxın mühitdə yoxlanması və ən yüksək komandanlıq səviyyəsinin döyüş hazırlığı prosesinə birbaşa cəlb olunmasının nümayişidir. Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən hərbi islahatların nəticələrinin döyüş atışlı taktiki təlimdə öz əksini tapması bu islahatların kağız üzərində qalmadığını, real döyüş qabiliyyətinə çevrildiyini göstərir. Yeni əməliyyat konsepsiyasının tətbiqi, çevik qərar qəbuletmə mədəniyyətinin formalaşdırılması və bölmələrarası uzlaşmanın təkmilləşdirilməsi Azərbaycan ordusunun müasir döyüş meydanının tələblərinə cavab verən, texnoloji cəhətdən təchiz olunmuş, doktrina baxımından yenilənmiş və kadr potensialı daim artırılan hərbi qüvvə kimi inkişafını davam etdirdiyinin ən bariz sübutudur.
Firuz Bağırov
Ordu.az
