Brüsseldə keçirilən müzakirələr əslində son illərdə NATO daxilində getdikcə daha çox müzakirə edilən transformasiya prosesinin əks-sədası idi. Xüsusilə ABŞ-nin Avropa təhlükəsizliyindəki rolunun yenidən müəyyənləşdirilməsi və müdafiə yükünün daha böyük hissəsinin Avropalı müttəfiqlər tərəfindən üzərinə götürülməsi məsələsi toplantının mərkəzində yer alıb. ABŞ müharibə naziri Pit Heqsetin ABŞ Konqresi ilə aparılacaq məsləhətləşmələrdən sonra qarşıdakı altı ay ərzində Avropadakı Amerika hərbi mövcudluğunun yenidən nəzərdən keçiriləcəyini açıqlaması da bu transformasiyanın ən konkret göstəricilərindən biri olub.
Toplantıda “NATO 3.0” yanaşmasının əksi
Bu çərçivədə ənənəvi müdafiə potensialının gücləndirilməsi ön plana çıxarkən, NATO-nun yenidən güclü hərbi alyans kimliyinə qovuşmasının üzv ölkələrin müdafiə büdcələrini artırmasından asılı olduğu vurğulanıb. Son dövrlərdə tez-tez səsləndirilən NATO 3.0 yanaşması da məhz bu anlayışa əsaslanır. Soyuq müharibədən sonra formalaşan və NATO 2.0 kimi xarakterizə olunan dövrdə alyans böhranların idarə olunması, sabitləşdirmə əməliyyatları və tərəfdaşlıq siyasətlərinə üstünlük verən, daha çox münaqişələrin nəzarət altına alınması və müxtəlif coğrafiyalarda təhlükəsizlik böhranlarına müdaxilə edilməsinə yönəlmiş struktura çevrilmişdi. Lakin hazırda bu mərhələdən sonra yenidən sərt gücə və çəkindirməyə əsaslanan modelə qayıdılmasının vacibliyi müdafiə olunur.
Müdafiə xərclərinin artırılması və yük bölgüsü məsələsi daha əvvəl Haaqa Zirvəsində də gündəmə gətirilmişdi. Brüsseldə keçirilən Müdafiə Nazirləri Toplantısında isə bu sahədə əldə edilən irəliləyişlər qiymətləndirilib. NATO-nun yeni müdafiə hədəflərinə uyğun olaraq üzvlərin hərbi imkanlarını artırmalı və daha çox məsuliyyət götürməli olduğu barədə ümumi razılıq diqqət çəkib.
Toplantının ön plana çıxan digər mövzusu nüvə çəkindirməsi olub. Müdafiə Nazirləri Toplantısı NATO Nüvə Planlaşdırma Qrupunun iclası ilə başlayıb. İclasın yekununda yayımlanan bəyanatda alyansın strateji nüvə qüvvələrinin müttəfiqlərin təhlükəsizliyinin əsas dayağı olaraq qalmağa davam etdiyi və NATO-nun genişləndirilmiş çəkindirmə arxitekturasının təməlini təşkil etdiyi vurğulanıb. Nazirlər həmçinin NATO-nun nüvə planlaşdırma potensialının gücləndirilməsi, alyans daxilində uyğunluğun artırılması və nüvə çəkindirməsi missiyasının inkişaf etdirilməsi istiqamətində ortaq iradə nümayiş etdiriblər. Bəyanatda sülhün qorunması, təzyiqin qarşısının alınması və təcavüzün çəkindirilməsi məqsədilə təhlükəsiz, effektiv və etibarlı nüvə mövqeyinin saxlanılmasının vacibliyi xüsusi qeyd olunub.
Brüsseldə Rusiya-Ukrayna müharibəsi də gündəliyin yuxarı sıralarında yer alıb. Bu çərçivədə Almaniya və Böyük Britaniyanın həmsədrliyi ilə Ukrayna Müdafiə Təmas Qrupunun toplantısı keçirilib. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin də qatıldığı toplantıda Kiyevə veriləcək hərbi yardımın koordinasiyası və Ukraynanın müdafiə potensialının necə dəstəklənəcəyi müzakirə olunub. Bu vəziyyət NATO üzvlərinin Ukraynaya dəstəyini davam etdirmək məsələsində qətiyyətli mövqeyini qoruduğunu göstərib.
Toplantı çərçivəsində diqqət çəkən digər hadisə isə Avropa Uzaqmənzilli Zərbə Yanaşması (ELSA) sazişinin imzalanması olub. Fransa, Almaniya, İtaliya, Polşa, İsveç və Böyük Britaniya tərəfindən imzalanan saziş iki il əvvəl qəbul edilən siyasi qərarın rəsmiləşdirilməsini təmin edib. ELSA təşəbbüsü Avropanın uzaqmənzilli ənənəvi hücum imkanlarının inkişaf etdirilməsini hədəfləyir. Bu addım Avropanın təhlükəsizlik sahəsində daha çox məsuliyyət götürmək iradəsinin və strateji muxtariyyət axtarışının konkret göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Əslində bütün bu hadisələr eyni istiqamətə işarə edir. ABŞ NATO qarşısındakı öhdəliklərini davam etdirərkən, alyansa verdiyi töhfələri yenidən strukturlaşdırır. Avropalı müttəfiqlər və Kanada isə daha çox məsuliyyət götürməyə hazırlaşır. Məqsəd hərbi baxımdan daha güclü, daha sürətli qərar qəbul edə bilən və yüksək hazırlıq səviyyəsinə malik NATO yaratmaqdır. Bu yanaşma NATO-nun Baş katibi Mark Ruttenin də tez-tez vurğuladığı kimi, daha güclü Avropanın daha güclü NATO demək olduğu düşüncəsinə əsaslanır. NATO 3.0 kimi xarakterizə edilən bu yeni dövrün mahiyyəti də alyansın kollektiv müdafiə və çəkindirmə potensialının artırılması ilə izah edilə bilər.
Ankara Zirvəsinə doğru: Türkiyənin bu transformasiyadakı yeri
Brüsseldə keçirilən toplantıda Türkiyənin milli müdafiə naziri Yaşar Gülər iyulun 7-8-də Ankarada keçiriləcək NATO Zirvəsi öncəsində Türkiyənin hazırlıqlarını və gözləntilərini müttəfiqlərlə bölüşmək imkanı əldə edib. Gülərin açıqlamaları Türkiyənin NATO daxilindəki mövqeyini və qarşıdakı dövr üzrə strateji prioritetlərini ortaya qoyması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyıb.
Türkiyənin NATO-ya qüvvə töhfəsi verən ölkələr arasında daim ilk sıralarda yer aldığını xatırladan Gülər ölkənin alyansın müdafiə və çəkindirmə potensialına verdiyi töhfələri vurğulayıb. Gülərin Türkiyənin yeni müəyyən edilən 5 faizlik müdafiə xərci hədəfinə doğru sürətlə irəlilədiyini bildirməsi Ankaranın müdafiə potensialını artırmaq istiqamətindəki qətiyyətini nümayiş etdirməsi baxımından əhəmiyyətli olub. Bu vəziyyət eyni zamanda Türkiyənin son illərdə müdafiə sənayesində əldə etdiyi yerliləşdirmə və texnologiya inkişafı uğurları ilə də birbaşa əlaqəlidir.
Nazir Gülər Türkiyənin Ukraynaya həm ikitərəfli əsasda, həm də NATO çərçivəsində verdiyi dəstəyi və sülhə yönəlmiş diplomatik təşəbbüslərə töhfələrini də toplantı zamanı həmsöhbətlərinə çatdırıb. Bununla yanaşı Ankara Zirvəsinə hazırlıq və Türkiyənin zirvə ilə bağlı gözləntiləri barədə müttəfiqləri məlumatlandırıb.
Regional təhlükəsizlik məsələlərinə gəlincə, Gülər İran ilə ABŞ arasında yaşanan gərginliyin azaldılması istiqamətində əldə olunan razılaşmanı məmnunluqla qarşıladıqlarını bildirib və Türkiyənin zərurət yarandığı halda Hörmüz boğazında mina təmizləmə fəaliyyətlərinə dəstək verməyə hazır olduğunu açıqlayıb. Bu bəyanat Qara dənizdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən yaranan mina təhlükəsinə qarşı həyata keçirilən fəaliyyətlərdə mühüm təcrübə qazanan Türkiyənin bu sahədəki potensialını digər bölgələrə də daşıya biləcəyini göstərməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu vəziyyət eyni zamanda Türkiyənin enerji təhlükəsizliyi və dəniz nəqliyyatı xətlərinin qorunması kimi qlobal əhəmiyyət daşıyan məsələlərdə daha görünən rol oynamağa hazır olduğunu nümayiş etdirir.
Nəticə etibarilə Brüsseldən çıxan mənzərə NATO-nun yeni dövrdə əsas prioritetinin çəkindirmə və müdafiə potensialını sürətlə gücləndirmək olduğunu ortaya qoyur. Alyans artan təhlükəsizlik təhdidləri qarşısında Avropalı müttəfiqlərin və Kanadanın daha çox məsuliyyət götürdüyü, hərbi hazırlıq səviyyəsinin yüksəldildiyi və kollektiv müdafiə anlayışının yenidən mərkəzi mövqeyə gətirildiyi transformasiya prosesindən keçir.
Bu prosesdə Türkiyə yalnız geostrateji mövqeyi ilə deyil, hərbi potensialı, müdafiə sənayesi, əməliyyat təcrübəsi və diplomatik təşəbbüsləri ilə də NATO daxilində daha mühüm aktor kimi ön plana çıxır. Brüsseldə verilən mesajlar göstərir ki, NATO yeni dövrə hazırlaşarkən Türkiyə də bu transformasiyanın yalnız izləyicisi deyil, ona istiqamət verən əsas aktorlardan biri olmaq iddiasını qoruyub saxlayır. 2026-cı il iyulun 7-8-də keçiriləcək Ankara Zirvəsi yalnız NATO-nun gələcək müdafiə və çəkindirmə strategiyalarının deyil, eyni zamanda Türkiyənin bu yeni təhlükəsizlik arxitekturasındakı mövqeyinin də daha aydın şəkildə müəyyənləşəcəyi kritik dönüş nöqtəsi olmağa namizəddir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
